Πεπρωμένον φυγείν…: 3 ομηρικές ηρωίδες συμπληρώνουν τη φράση

Η φράση «το πεπρωμένο φυγείν αδύνατον» συμπυκνώνει μια παλιά, σκληρή βεβαιότητα: η μοίρα συνοδεύει τον άνθρωπο σε κάθε του βήμα. Στη μουσική παράσταση «Πεπρωμένον φυγείν…» η μοίρα αποκτά κεντρική θέση, υφαίνοντας τη συνάντηση τριών ομηρικών ηρωίδων —της Ελένης, της Ανδρομάχης και της Κασσάνδρας. Το ίδιο το αποσιωπητικό του τίτλου λειτουργεί ως άνοιγμα: όχι ως βεβαιότητα, αλλά ως ερώτημα.

Η παράσταση στο Ολύμπια την Τρίτη 10 Φεβρουαρίου αντλεί τη δραματουργία της από ιταλικές καντάτες του 17ου αιώνα, μεταφέροντας τις φωνές αυτών των γυναικών σε μια άλλη εποχή, όπου η τραγωδία μετασχηματίζεται σε ηχητική αφήγηση. Οι ηρωίδες (Μυρσίνη Μαργαρίτη ως Ελένη, Μαίρη Ελεν Νέζη ως Ανδρομάχη και Μάρθα Τομπουλίδου ως Κασσάνδρα και σκηνοθέτιδα) παρουσιάζονται ως πρόσωπα σε διαρκή πάλη με τη μοίρα, την απώλεια, την επιβίωση και την αναζήτηση ταυτότητας.

Με κεντρικό πρόσωπο την προφήτισσα Κασσάνδρα, η παράσταση υφαίνει μια πρωτότυπη αφήγηση όπου μουσική και μύθος συνομιλούν, φέρνοντας τη μοίρα της Ελένης και της Ανδρομάχης σε διάλογο με διαχρονικά ζητήματα: την επιβίωση, την αναζήτηση ταυτότητας και την αυτοπραγμάτωση. Η Μάρθα Τομπουλίδου είναι ο πλέον κατάλληλος άνθρωπος να μας μιλήσει για τα όσα κομίζει η παράσταση στο σύγχρονο κοινό.

– Τι σημαίνει για εσάς το «Πεπρωμένον φυγείν…» και πώς μεταφράζεται μουσικά και δραματουργικά μέσα από τις ζωές της Ελένης, της Ανδρομάχης και της Κασσάνδρας;

Νομίζω σκόπιμα η φράση έμεινε ημιτελής, γιατί έτσι μένει ανοιχτή και η πιθανότητα του δυνατού ή αδύνατου να ξεφύγεις τη μοίρα σου. Το πεπρωμένο και η μοίρα βαραίνουν τον άνθρωπο σαν σκιά. Κάποιοι προσπαθούν να ξεφύγουν, κάποιοι το αποδέχονται και πάνε με την ροή. Είναι αυτό το γραμμένο που λένε. Στην παράστασή μας είναι όλα ανοιχτά. Δεν λέμε ναι, ούτε όχι στο πεπρωμένο. Βάζουμε αποσιωπητικά στη φράση  και την συμπληρώνετε εσείς όπως θέλετε.

Ήταν προδιαγεγραμμένη η μοίρα της Ελένης να το σκάσει με τον Πάρη; Να οδηγήσει την Τροία και τους ανθρώπους της στην καταστροφή; Να επιστρέψει μετά μετανιωμένη στον Μενέλαο και να ζητήσει χάρη;
Αν δεχτούμε την μοίρα και το γραμμένο, απαλάσσουμε τους ανθρώπους απ’ την ευθύνη των πράξεών τους και τις συνέπεις που φέρουν αυτές; Αν πούμε όχι, δεχόμαστε την ελεύθερη επιλογή του καθενός και το βάρος που φέρνει αυτό στη ζωή μας και στις ζωές των άλλων που επηρεάζονται απ’ αυτές; Η απάντηση είναι ανοιχτή.

Το πεπρωμένο της Ελένης, αν γράφτηκε, γράφτηκε απ’ την ελαφράδα της ομορφιάς της και το μάταιο αυτής της ωραιότητας. Το πεπρωμένο της Ανδρομάχης, γράφτηκε, θα έλεγε κανείς σε σχέση με τον θάνατο του Έκτορα και του στωϊκού, καρτερικού χαρακτήρα της. Η μοίρα της την οδήγησε στην αιχμαλωσία και την σκλαβιά; Το πεπρωμένο ήταν αυτό που έφερε το θάνατο ενός αθώου μωρού, του γυιου της, του Αστυάνακτα; Βαφτίζουμε πεπρωμένο τις ανεξήγητες μεταστροφές της ζωής;  Είναι το πεπρωμένο οι βουλές των Θεών, στις οποίες αδυνατούμε να κάνουμε κάτι; Πώς πάει κανείς κόντρα στη μοίρα; Στο Θεό;

Μας κάνει η αποδοχή της μοίρας λιγότερο τον πόνο για όσα φέρνει η ζωή; Είναι δικαιολογία σε κάποια στόματα; Η Ανδρομάχη δείχνει να δέχεται τη μοίρα της στωϊκά, καρτερικά, με μια σοφία και αφοσίωση. Η Ελένη, από την άλλη μεριά, διερωτάται γι’ αυτήν, την αμφισβητεί και την μάχεται.

Η Κασσάνδρα ως παρουσία σ’ αυτήν την παράσταση συμπλέει μαζί τους και στέκεται απέναντι στις δυο γυναίκες καθρεφτίζοντάς τες, χωρίς να προβάλλει στ’ αλήθεια την προσωπική της ιστορία. Η Κασσάνδρα μπορεί να είναι η ίδια το ερωτηματικό στην ύπαρξη ή όχι πεπρωμένου. Ή τα αποσιωπητικά στον τίτλο “Πεπρωμένον φυγείν…”  Γιατί μπορεί να βλέπει κανείς με τα ίδια του τα μάτια  τον θάνατο, το θύτη ή το θύμα, αλλά όταν έρθει η ώρα να απαντήσει “ποιος έφταιξε;” “πώς έγινε;” “γιατί;” , όλα είναι ανοιχτά.

– Η Κασσάνδρα λειτουργεί ως κεντρικός αφηγηματικός άξονας της παράστασης. Πώς συνομιλεί η δική της φωνή με τις ιστορίες της Ελένης και της Ανδρομάχης και τι αποκαλύπτει αυτός ο διάλογος για την έννοια της γυναικείας εμπειρίας μέσα στον χρόνο;

Η Κασσάνδρα βλέπει αυτά που δεν μπορούν να δουν ή άλλοι. Ή δεν μπορούν να πουν.
Η δική μας Κασσάνδρα στέκεται δίπλα στην Ελένη και την Ανδρομάχη με μια διάθεση στήριξης- υποστήριξης – καθρέφτη. Είναι σαν να καταλαβαίνει τι θέλουν να πουν, τι έχουν να πουν και πάει δίπλα τους για να τις ευκολύνει να μιλήσουν. Να πουν την ιστορία τους. Ή να αποφασίσουνε.

Η Ελένη θα αμφιταλαντευτεί κάποια στιγμή “να πεθάνει ή να μην πεθάνει” πληρώνοντας έτσι για την καταστροφή και τον χαμό που έφερε στην Τροία. Η Κασσάνδρα στο δίλημμα αυτό στέκεται δίπλα της. Μπορεί και να της “βάζει” λόγια στο στόμα. Το ίδιο κάνει και με την Ανδρομάχη. Είναι δίπλα της στον αποχαιρετισμό του Έκτορα για τη μάχη, στον αποχαιρετισμό του γυιου της για το θάνατο.
Οι γυναίκες στέκονται πλάι πλάι. Κι αυτό τις κάνει πιο δυνατές.

– Ποια είναι η ιδιαιτερότητα του να παρουσιάζονται σε πρώτη εκτέλεση αυτές οι καντάτες σήμερα, μέσα σε μια σύγχρονη σκηνική αφήγηση; Πώς γίνονται όχημα για αυτές τις ομηρικές ηρωίδες;

Είναι πάντα ανοιχτό το στοίχημα πώς μπορεί να συνομιλήσει το χτες με το σήμερα.  Ανάγκη όλων μας να πούμε μια ιστορία. Αν στόχος μας είναι η αλήθεια, τότε μπορούμε να την πούμε δανειζόμενοι λόγια και μουσικές μέσα απ’ τους αιώνες.

– Πώς διαμορφώθηκε η συνεργασία σας με την Elisa Barbessi;

Η Elisa είναι ένας άνθρωπος που μας σύστησε αυτό το σπάνιο υλικό και έκανε παράλληλα μια πολύ μεγάλη έρευνα και μελέτη για το πώς θα μπορούσε να αγκαλιάσει αυτό το μουσικό υλικό με κείμενα της αρχαίας γραμματείας μέσα από το στόμα μιας Κασσάνδρας. Με τη συνεργασία μας ανοίξαμε το λόγο και σε πιο σύγχρονα κείμενα, πάντα υπηρετώντας τον τελικό στόχο της αλήθειας που μπορεί να εκφραστεί με πολλές μορφές .

Η Elisa, ως μουσικός, “άκουγε” ήχους που εγώ δεν άκουγα, κι εγώ ως ηθοποιός “έβλεπα” εικόνες που ίσως εκείνη δεν προλάβαινε να δει. Κι έτσι η γυναικεία συνεργασία μουσικού και ηθοποιού μας βοήθησε να ανακαλύψουμε κι άλλα επίπεδα για να γίνει αυτό το σκηνικό ζωντάνεμα πιο ενδιαφέρον και απολαυστικό.

– Τι παίρνετε εσείς προσωπικά από αυτή την Κασσάνδρα; Με ποιον τρόπο μια γυναίκα που είδε τα πάντα να έρχονται, αλλά δεν μπόρεσε να τα αποτρέψει, συνομιλεί με το σήμερα;

Η Κασσάνδρα αυτή, η Κασσάνδρα μου, δείχνει να έχει πίστη στις “άνωθεν” αποφάσεις, στα θεϊκά που εκδηλώνονται μ’ έναν τρόπο που εμείς οι άνθρωποι δεν μπορούμε να εξηγήσουμε. Είναι μια προφήτισσα που όμως εδώ δεν προφητεύει, αφήνει τα πράγματα να εκδηλωθούν. Ξέρει, βλέπει, αλλά στέκεται δίπλα στους ανθρώπους και τους αφήνει χώρο να εκφράσουν τα ανείπωτα.
Είναι αρωγός και καταλύτης. Μπορεί να ξέρει ότι μιλώντας, (ή παίζοντας μουσική και τραγουδώντας) ξορκίζουμε το κακό. Κι οι αποφάσεις έρχονται πιο εύκολα. Αυτό που εγώ κρατώ απ’ την Κασσάνδρα μου, είναι αυτή η στάση ζωής που λέει “είμαι εδώ, μπορείς να μιλήσεις, πες”.

ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ

• Καλλιτεχνική επιμέλεια: Elisa Barbessi
• Δραματουργία: Elisa Barbessi – Μάρθα Τομπουλίδου
• Σκηνοθεσία: Μάρθα Τομπουλίδου
• Πρωτότυπη μουσική : Νεφέλη Μπερή
• Μετάφραση από τα ιταλικά: Elisa Barbessi – Έφη Μηνακούλη

Συμμετέχουν: 

Elisa Barbessi (τσέμπαλο),
Κατερίνα Κτώνα (όργανο, άρπα),
Έφη Μηνακούλη (θεόρβη),
Alexis Bove (βιολοντσέλο)

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

• Ανώνυμου: La fuga di Elena [H φυγή της Ελένης]
• Benedetto Marcello (1686-1739): Andromaca [Ανδρομάχη]
• Alessandro Stradella (1643-1682): Ecco chi già nell’Asia [Ιδού, αυτή που στην Ασία…]
• Rocco Ciruti (1683-1760): Rendimi Ulisse ingrato [Δώσε μου, άσπλαχνε Οδυσσέα…]
• Marco Marazzoli (1602 c. -1662): Elena invecchiata [Γερασμένη η Ελένη]

Θέατρο Ολύμπια
Ακαδημίας 59, Αθήνα
Τρίτη 10 Φεβρουαρίου 2026
Online προπώληση: more.com