Μέχρι ποιο σημείο μπορούμε να εξημερωθούμε; Μια παράσταση δίνει την απάντηση

Το «Χρονικό μιας εξημέρωσης (Οδηγός καλών τρόπων)», το τρίτο «Σκίτσο» της Πειραματικής Σκηνής του Εθνικού Θεάτρου σε σύλληψη και δημιουργία της Σταυρούλας Σιάμου, δεν αντιμετωπίζει την ευγένεια ως αυτονόητη αρετή, αλλά ως ένα σύνθετο και συχνά αντιφατικό κοινωνικό κατασκεύασμα.

Οι καλοί τρόποι – ορατοί στην κίνηση, στον λόγο, στις καθημερινές εθιμοτυπίες – καλλιεργούνται στον άνθρωπο από την ώρα μηδέν. Δημιουργούν έναν κοινό κώδικα συμπεριφοράς, για να διασφαλιστεί η ομαλή κοινωνική συνύπαρξη. Η «πολιτισμένη συμπεριφορά», όμως, στην Ελλάδα, είναι στενά συνδεδεμένη με το πρότυπο της δυτικής κόσμιας συμπεριφοράς, γεννώντας συχνά τη δυσπιστία, καθώς συνδέεται με την υποκρισία, την ξενόφερτη εκζήτηση και τον καθωσπρεπισμό.

Με αφετηρία τα εγχειρίδια καλών τρόπων, τη σωματική πειθαρχία και τις αόρατες μορφές βίας που ενσωματώνονται στην καθημερινότητα, η παράσταση θέτει στο μικροσκόπιο τη διαδικασία «εξημέρωσης» του σύγχρονου ανθρώπου: πότε λειτουργεί ως αναγκαίος κώδικας συνύπαρξης και πότε μετατρέπεται σε εργαλείο αποκλεισμού, υποκρισίας και ελέγχου.

Στο Θέατρο Δίπυλον, σώματα και φωνές διαφορετικών εποχών συνυπάρχουν σε ένα σκηνικό μοντάζ ασυνέχειας, όπου η τάξη συναντά τη ρωγμή και η ευπρέπεια αποκαλύπτει το βίαιο υπόστρωμά της. Στη σκηνή συνομιλούν θραύσματα διαφορετικών εποχών, όψεις του πολιτισμένου – και μη – σώματος. Εγχειρίδια καλών τρόπων, αναλύσεις για την «εξέλιξη» του δυτικού ανθρώπου, λογοτεχνικά κείμενα, συμπλέκονται σε μια απόπειρα να απαντηθούν ή μάλλον να τεθούν τα ερωτήματα:

Τι σημαίνει ευγένεια και πότε είναι απαραίτητη;
Πόση τάξη και πόσους κανόνες χρειαζόμαστε, για να συμβιώσουμε και πόση ευελιξία για να πλοηγηθούμε στο χάος της ζωής;
Μέχρι ποιο σημείο να εξημερωθούμε;

Γιάννης Βάρσος: Τι χάνεται όταν μαθαίνουμε να είμαστε πολιτισμένοι;

Ο ηθοποιός Γιάννης Βάρσος μάς εισάγει στον κόσμο του Χρονικού μιας εξημέρωσης (Οδηγός καλών τρόπων) λέγοντας: Ένα πολυδιάστατο σύνολο ανθρώπων διαφορετικών εποχών και ηλικιών εξερευνά τα όρια της ευγένειας, της αστικής ευπρέπειας, των καλών τρόπων και, εν τέλει, της βίας. Σώματα και φωνές που πορεύονται με ευταξία και συνοχή, αλλά και που παρεκτρέπονται, παραβιάζουν τα όρια που οι ίδιοι έθεσαν, που συνομιλούν και αναρωτιούνται.

Εγχειρίδια ευπρέπειας, θραύσματα φιλοσοφικού και λογοτεχνικού λόγου και επαναλαμβανόμενες πορείες στον χώρο συνθέτουν μια εικόνα του σύγχρονου «πολιτισμένου» ανθρώπου, γεμάτου σημάδια και ρωγμές. Εκεί, στις ρωγμές, εμφανίζονται τα ερωτήματα: Τι χάνεται όταν μαθαίνουμε να είμαστε πολιτισμένοι;
Πόσο συχνά η κοινωνική συνοχή και οι κανόνες γίνονται εργαλεία διάκρισης και αποξένωσης;
Η ευγένεια είναι το ανάχωμα στον ναρκισσισμό που χαρακτηρίζει τον σύγχρονο άνθρωπο;”

Τίτος Γρηγορόπουλος: “Η κοινωνική ευγένεια ενέχει έντονα την ταξικότητα και τον κοινωνικό διαχωρισμό”

Ο Τίτος Γρηγορόπουλος εξηγεί πώς ορίζεται το όριο ανάμεσα στην κοινωνική ευγένεια και την υποκρισία: “Δεν ξέρω ακριβώς πώς ορίζεται αυτό το όριο, αλλά αυτές οι έννοιες, όπως τις αντιλαμβάνομαι, πάνε χέρι-χέρι. Πολλές φορές το προσωπείο που φοράμε κοινωνικά είναι απαραίτητο για μια ομαλή και αναίμακτη συνύπαρξη. Πάντως, θεωρώ ότι μια ειλικρινής και καθαρή πρόθεση μπορεί να μας βοηθήσει να αποφύγουμε τις πολλές στρώσεις ψεύτικης συναναστροφής που μας εμποδίζουν να είμαστε πιο κοντά στο κέντρο μας τη δεδομένη στιγμή.

Νομίζω ότι το όριο κρύβεται κάπου εκεί και διαφοροποιείται σε κάθε συνθήκη (επαγγελματική, φιλική ή απλώς κοινωνική). Η έννοια της υποκρισίας έχει ετυμολογικά αρνητικό πρόσημο. Η κοινωνική ευγένεια ενέχει έντονα την ταξικότητα και τον κοινωνικό διαχωρισμό, δεδομένου του προνομίου που έχουν οι ταξικά ανώτεροι να εκπαιδευτούν σε αυτή.
Εν κατακλείδι, η λέξη που θα αφήσω είναι: ενσυναίσθηση”.

Βασίλης Καραμπούλας: “Σιγά-σιγά μεταμορφωνόμαστε σε παρίες και idiots”

Ποια εκδοχή της «εξημέρωσης» του ανθρώπου τίθεται υπό αμφισβήτηση στο έργο και γιατί;

Ο Βασίλης Καραμπούλας αναφέρει: “Στην παράστασή μας προσπαθούμε να ανοίξουμε έναν διάλογο με το κοινό, θέτοντας κανόνες ευταξίας, ευγένειας και καλών τρόπων (εξημέρωση). Σιγά-σιγά μεταμορφωνόμαστε σε παρίες και idiots, δείχνοντας πόσο έχουμε γλιστρήσει σε σκοτεινότερες συμπεριφορές, όπου η μόνη μας έγνοια είναι η προσωπική επιβίωση και ανέλιξη με κάθε τρόπο.
Έννοιες όπως η συλλογικότητα, η αλληλεγγύη και η διαθεσιμότητα έχουν μπει στο περιθώριο εξαιτίας ενός καπιταλιστικού και προτεσταντικού μοντέλου ανάπτυξης που μας έχει επιβάλλει η παγκοσμιοποίηση”.

Κατερίνα Κρίστο: “Οι καλοί τρόποι και η ευγένεια δεν είναι ουδέτερες έννοιες”

Πώς λειτουργεί η συνύπαρξη ετερόκλητων κειμένων και ιστορικών αναφορών στη δραματουργία της παράστασης;
Η Κατερίνα Κρίστο απαντά: “Η δραματουργία της παράστασης βασίζεται στη συνύπαρξη διαφορετικών κειμένων και εποχών, χωρίς την πρόθεση να «δεθούν» αρμονικά. Αντίθετα, αυτά τα υλικά τοποθετούνται το ένα δίπλα στο άλλο σαν ένα σκηνικό μοντάζ, αφήνοντας να φανούν οι ασυνέχειες και οι αντιφάσεις τους.

Μέσα από αυτή τη σύνθεση γίνεται αισθητό ότι οι κανόνες συμπεριφοράς, οι καλοί τρόποι και η ευγένεια δεν είναι ουδέτερες έννοιες, αλλά διαμορφώνονται διαφορετικά ανάλογα με το ποιος τις ορίζει και ποιος καλείται να τις εφαρμόσει.

Η ματιά της σκιτσογράφου μας (Σταυρούλα Σιάμου), με έντονη τη χορευτική σκέψη, επηρέασε καθοριστικά τη δουλειά μας. Η ενεργητικότητα, η ακρίβεια και η συλλογική ετοιμότητα των σωμάτων βοήθησαν στο «κόψε-ράψε» της δραματουργίας. Το σώμα λειτουργεί ως κοινός τόπος των κειμένων, αλλά και ως πεδίο όπου οι εντάσεις και τα όρια γίνονται ορατά, χωρίς να χρειάζεται να ειπωθούν ευθέως”.

Γιώργος Ματζιάρης: “Η βία υπάρχει στον τρόπο που τα σώματά μας πειθαρχούν στον εαυτό τους”

Ο Γιώργος Ματζιάρης αποκαλύπτει πως παρουσιάζεται η βία στη σκηνική δράση;: “Η βία στη σκηνική δράση δεν παρουσιάζεται ως έκρηξη, αλλά ως μηχανισμός. Βλέπουμε σώματα που εκπαιδεύονται, διορθώνονται, ευθυγραμμίζονται. Η βία υπάρχει στον τρόπο που τα σώματά μας πειθαρχούν στον εαυτό τους, στον τρόπο που η φωνή χαμηλώνει, που η κίνηση συγκρατείται, που το «απρεπές» αποσύρεται.

Είναι μια βία αόρατη αλλά διαρκής. Η βία του κανόνα, της ευγένειας, της σωστής στάσης, του «πώς πρέπει να είσαι». Οι καλοί τρόποι λειτουργούν σαν φίλτρο που μεταθέτει τη σύγκρουση από το προσκήνιο στο παρασκήνιο της ζωής — κι αυτό ακριβώς συμβαίνει και στη σκηνή.
Στη δράση, η βία δεν εκφράζεται ως θυμός αλλά ως εξοικείωση. Ως κάτι που έχει εσωτερικευτεί τόσο βαθιά, ώστε δεν χρειάζεται πια επιβολή απ’ έξω. Το σώμα γίνεται το ίδιο φορέας και θύμα της.
Ίσως τελικά η πιο βίαιη στιγμή της παράστασης να είναι εκείνη όπου όλα φαίνονται «πολιτισμένα» και τότε η βία έχει ήδη πετύχει τον στόχο της”.

Νεφέλη Παντερμαλή: Το ξεκλείδωμα του ρυθμού, του συντονισμού και η ακρίβεια στο σώμα

Η Νεφέλη Παντερμαλή εξομολογείται για τις πρόβες: “Δεν μπορώ να πω ότι δυσκολευτήκαμε συγκεκριμένα με κάτι στην παράσταση. Περισσότερο θα έλεγα ότι μας πήρε κάποιον χρόνο να προσαρμοστούμε σε μια νέα συνθήκη, καθώς είναι το δεύτερο σκίτσο που παρουσιάζουμε. Υπήρξε ένα μικρό χρονικό διάστημα που χρειάστηκε για να έρθουμε όλοι σε συμφωνία και επαφή με τα γλωσσικά εργαλεία που έφερε η σκηνοθέτιδά μας, η κυρία Σιάμου, όπως ο ρυθμός, ο συντονισμός και η ακρίβεια στο σώμα. Αφού ξεκλειδώσαμε αυτά τα εργαλεία, οι πρόβες κύλησαν ευχάριστα και δημιουργικά!”

Βιβή Πέτση: “Η γοητεία του Σκίτσου 3 είναι ότι δεν προσποιείται ότι δεν είναι σκίτσο”

Η Βιβή Πέτση απαντά για τη γοητεία του Σκίτσου αυτού: “«Η γοητεία των καλών τρόπων είναι η φυσικότητα. Δεν πρέπει να προσπαθείς να είσαι ευγενικός. Το να προσπαθείς καταστρέφει την όλη εντύπωση, γίνεσαι προσποιητός. Κι όταν προσποιείσαι, παλεύεις και ιδρώνεις να αποδείξεις ότι είσαι κάτι που δεν είσαι. Ή είσαι ή δεν είσαι».
Η γοητεία του Σκίτσου 3 είναι ότι δεν προσποιείται ότι δεν είναι σκίτσο. Παρουσιάζεται άφοβα ως ένα σχέδιο σκηνικής εργασίας. Μια μικρή σχεδία μεγάλων αποστάσεων, χωρίς τοιχώματα, που πλέει στα σκηνικά ύδατα μεταφέροντας σκέψεις, ιδέες και εικόνες για το ευαίσθητο θέμα της καθημερινής μας”.

Θάλεια Σταματέλου: “Σήμερα διακυβεύεται και η ίδια η συνύπαρξη ως έννοια”

Και η Θάλεια Σταματέλου εξηγεί σε ποιο βαθμό οι καλοί τρόποι λειτουργούν ως εργαλείο και πού συναντούν την υποκρισία: “Πάνω σε αυτό ακριβώς στοχαζόμαστε με τη δημιουργία του Σκίτσου 3 στην Πειραματική αυτή την περίοδο. Δεν ξέρω αν υπάρχει μία και μοναδική απάντηση σε αυτή την ερώτηση. Πιστεύω πως η ευγένεια διευκολύνει τη συναναστροφή. Ωστόσο, θεωρώ ότι συναντά την υποκρισία όταν χάνεται η ουσία της και εργαλειοποιείται, προκειμένου να αποκλείσει, να τονίσει κοινωνικές διαφορές και να δώσει την αίσθηση ανωτερότητας σε άτομα που κατέχουν έναν κοινό κώδικα «σωστής» συμπεριφοράς.

Αυτό έχει συμβεί κατά κόρον στο παρελθόν στην Ευρώπη και οδήγησε σε κύματα αντίδρασης τον 20ό αιώνα, για να φτάσουμε σήμερα στο σημείο να έχει τον πρώτο λόγο η «αυθεντικότητα» και η «προσωπικότητα», παρά η συμμόρφωση με κανόνες χάριν της συνύπαρξης. Βέβαια, σήμερα διακυβεύεται και η ίδια η συνύπαρξη ως έννοια — ή, μάλλον, αναπροσδιορίζεται.

Όπως λέει και ο Byung-Chul Han, η ψύχωση με τον εαυτό μας κάνει τους υπόλοιπους να εξαφανίζονται, και ο κόσμος γίνεται μια απλή αντανάκλαση του εαυτού μας ως ατόμων. Επομένως, πρόκειται για μια μεγάλη κουβέντα που αναπόφευκτα ανοίγει και παράλληλα ζητήματα”.

Συντελεστές

Σύλληψη – Δημιουργία: Σταυρούλα Σιάμου
Σκηνικά – Κοστούμια: Μαγδαληνή Αυγερινού
Φωτισμοί: Σεμίνα Παπαλεξανδροπούλου
Δραματολόγος παράστασης: Μάγδα Στεργίου
Βοηθός σκηνοθέτριας: Ελένη Βλάχου

Παίζουν (με αλφαβητική σειρά): Γιάννης Βάρσος, Τίτος Γρηγορόπουλος, Βασίλης Καραμπούλας, Κατερίνα Κρίστο, Γιώργος Ματζιάρης, Νεφέλη Παντερμαλή, Βιβή Πέτση, Θάλεια Σταματέλου
Φωτογραφίες: Ελίνα Γιουνανλή