Η Νέκυια της Φένιας Παπαδόδημα ξυπνά την Οδύσσεια του σώματος και της ψυχής

H Φένια Παπαδόδημα μας ξεναγεί στο σύμπαν της Νέκυιας, της λ’ ραψωδίας της Οδύσσειας που θα παρουσιαστεί στις 27 Φεβρουαρίου και στις 6 Μαρτίου, στη Μουσική Βιβλιοθήκη του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών.

ΓΕΩΡΓΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ
24 Φεβρουαρίου 2026 06:35

H Φένια Παπαδόδημα παρουσιάζει στις 27 Φεβρουαρίου και στις 6 Μαρτίου, στη Μουσική Βιβλιοθήκη του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, μια μουσική και μυσταγωγική εκδοχή της Νέκυιας, της λ’ ραψωδίας της Οδύσσειας.

Η παράσταση αντλεί από την αρχαία ελληνική παράδοση που τοποθετεί τον ραψωδό στο κέντρο του συλλογικού ασυνείδητου, σε έναν καίριο κοινωνικό και τελετουργικό ρόλο. Η προσέγγιση αυτή συνομιλεί με αντίστοιχες αφηγηματικές παραδόσεις άλλων αρχαίων πολιτισμών, ιδιαίτερα της Αφρικής, όπως έγιναν γνωστές στο δυτικό κοινό μέσα από το έργο και την έρευνα του Πήτερ Μπρουκ.

Η Φένια Παπαδόδημα μας ξεναγεί στο ομηρικό αυτό σύμπαν λέγοντας: “Η σύνδεση της Ομηρικής παράδοσης με τους griots από το Μάλι είναι μία διαπίστωση που έκανα αυθόρμητα καθώς παρακολουθούσα για πρώτη φορά στη ζωή μου, πριν από πολλά χρόνια, μία μουσική παράσταση των griots της γνωστής οικογένειας Keita, στο θέατρο Bouffes du Nord του Πήτερ Μπρουκ στο Παρίσι, όπου ζούσα και δούλευα σαν ηθοποιός και σκηνοθέτης έχοντας σπουδάσει εκεί στο Conservatoire Νational Superieur d’Art Dramatique.

Ο τρόπος με τον οποίο συνόδευε το γκόνι – η αφρικάνικη άρπα – την αφήγηση των griots, η απαλή συνοδεία των κρουστών, το πέρασμα από τη θεατρική ερμηνεία, στο τραγούδι και στη μουσική, o χώρος που άνοιγε μέσα στη φαντασία του ακροατή και που ζωντάνευε μία ζωή αλλιώτικη, απτή ακόμη, μέσα από τα βάθη των αιώνων, όλα όσα ένιωθα όταν οι griots τραγουδούσαν και αφηγούνταν, ήταν μία εντελώς «νέα πληροφορία» για μένα, ως θεατής – ακροατής.

Η Φένια Παπαδόδημα Νίκος Παγονάκης

Μία παντελώς νέα κατάσταση συμμετοχής, μέθεξης, σ’ ένα πρωτόγνωρο δρώμενο. Δεν είχε καμία σχέση με το δυτικό θέατρο ούτε καν το μιούζικαλ, αλλά ούτε και με ότι γνώριζα σαν «ιερό θέατρο», από την αρχαία τραγωδία μέχρι τον Αρτώ και τον Γκροτόφσκι.

«Επιστροφή στο παντοτινό», μ’ αυτή την έκφραση είχε χαρακτηρίσει ο Κ. Γεωργουσόπουλος, την προηγούμενη εκδοχή της Νέκυιας που παρουσιάσαμε στο Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου το 2017. Αυτό ακριβώς είναι που ένιωσα κι εγώ τότε, μπροστά στους griots, μόνη μου, μία Ελληνίδα στο Παρίσι . Ήταν η «επιστροφή στο παντοτινό». Μπορεί ν’ ακούγεται υπερβολικό, κι όμως με απασχολούσε το ίδιο έντονα όσο το να έχω δουλειά για να μπορώ να επιβιώσω εκεί, το να βρω έναν ουσιαστικό τρόπο σύνδεσης, θεατρικής προσέγγισης της Νέκυιας, της Οδύσσειας, αλλά και της τραγωδίας. Ήταν κάτι αληθινά βασανιστικό αυτό για μένα τότε. Με μαγνήτιζε η δόνηση του αρχαίου ελληνικού λόγου, που από μόνο του ήταν ένα συγκλονιστικό συμβάν.
Αλλά το αρχαίο κείμενο, παρέμενε σφραγισμένο, δεν μου έδινε κανένα κλειδί ώστε να το προσεγγίσω αυθεντικά, μέχρι που κατάλαβα, παρακολουθώντας τους griots, ότι το κλειδί ήταν η μουσική. Τότε κατάλαβα γιατί ο εκπληκτικός γλωσσολόγος καθηγητής μας στο Conservatoire, o Michel Bernardy, επέμενε ότι τα αρχαία ελληνικά είναι μία γλώσσα άρρηκτα συνδεδεμένη με τη μουσική, στο συντακτικό, στη δομή της, στη γραμματική της αλλά και στη σύνθεση και την απόδοση των ίδιων των εννοιών.
Το ίδιο βράδυ βρήκα από φίλους μουσικούς ένα γκόνι, μία αφρικάνικη άρπα και άρχισα να διαβάζω την Νέκυια συνοδεύοντας τον εαυτό μου. Για κάποιο λόγο αυτό ηχούσε πολύ «σωστό».

Νίκος Παγονάκης

Και γιατί η αφρικάνικη και όχι μία οποιαδήποτε άλλη άρπα; Γιατί λόγω της κατασκευής της μόνο η συγκεκριμένη άρπα επιτρέπει μία καθαρά ρυθμική συνοδεία.
Άρχισα να υποθέτω ότι κάτι παρόμοιο ίσως να έκανε και ένας ραψωδός – αοιδός στην αρχαία Ελλάδα. Μία απόδοση εντυπωσιακή μέσα στην απόλυτη λιτότητα της, μία φόρμα ουσιαστικά απλή αλλά και δυνατή ώστε να κρατήσει την προσοχή του ακροατηρίου συχνά για τέσσερις ραψωδίες στη σειρά. Μία performance βασισμένη στο ρυθμό.

Οι ραψωδοί χρησιμοποιούσαν λιγότερα ίσως και καθόλου μουσικά μέρη στην απαγγελία τους όπως διδάσκονται τα παιδιά σήμερα, ωστόσο, από την προσωπική μου έρευνα καταλήγω στο συμπέρασμα ότι τα όρια ανάμεσα στην τέχνη του αοιδού και του ραψωδού δεν είναι και τόσο ξεκάθαρα.

Η ιδέα μου λοιπόν δεν ήταν να αντιγράψω ή να μιμηθώ αυτό που έκαναν οι griots από το Μάλι, αλλά να δανειστώ την φόρμα που χρησιμοποιούν, την μουσική, παλμική – ρυθμική αφήγηση με τη συνοδεία της αφρικάνικης άρπας προσαρμόζοντας την σ’ ένα παίξιμο πολύ διαφορετικό από το παραδοσιακό αφρικάνικο.

Η αφρικάνικη μουσική των griots και οι δεξιοτέχνες της άρπας από το Μάλι, υπήρξαν πηγή έμπνευσης για μένα, όμως, ο δικός μου στόχος είναι να χρησιμοποιήσω αυτό το «χρώμα» για να συνοδέψω τον λόγο, τον Ομηρικό έμμετρο λόγο. Κι ακόμη, να παντρέψω στον ήχο της άρπας τις ελληνικές μελωδίες στον απόηχο του βυζαντινού μέλους, τις μελωδίες που έχω γράψει για τα αρχαία ελληνικά, και κυρίως, μέσα από αυτή τη μουσική φόρμα να καταφέρω να μεταφερθεί ο ακροατής σ’ έναν τόπο όπου ο χρόνος καταργείται και όσα βιώνει ο Οδυσσέας γίνονται απόλυτα δικά του βιώματα.

Ήθελα να ακουστεί ο Όμηρος μ’ έναν απρόσμενο, ζωντανό, ανατρεπτικό τρόπο, μακριά είτε από ακαδημαϊκές είτε από μεταμοντέρνες αισθητικές. Απλά, στην καρδιάς του ήχου της γλώσσας. Με αγγίζει ιδιαίτερα η θεατρική προσέγγιση του Πήτερ Μπρουκ, η ιδέα του άδειου χώρου, του άμεσου θεάτρου, ενός διαρκώς μεταβαλλόμενου στυλ, όπου το πιο σημαντικό είναι η αλήθεια του ηθοποιού, ο λόγος, η αστείρευτη αφύπνιση του ανθρώπινου νευρικού συστήματος που δεν επαφίεται σε κανένα εικαστικό περιτύλιγμα. Στην περίπτωση μου όμως όλα αυτά περνούν και μέσα από τη μουσική.

Νίκος Παγονάκης

Για την ακρίβεια απορρέουν από τη μουσική.
Κι εδώ το άμεσο θέατρο γίνεται και μουσικό άμεσο θέατρο, ένα θέατρο όπου την δράση την οδηγεί η μουσική, όπως τόσο εύστοχα περιέγραψε ο σπουδαίος, σύγχρονος συνθέτης και δημιουργός ενός μοναδικού μουσικού θεάτρου στη Γαλλία, Γιώργος Απέργης.

Θα ήθελα να ταξιδέψει ο θεατής- ακροατής στην καρδιά της αφήγησης, να βυθιστεί μαζί με τον Οδυσσέα στον Άδη και να ψηλαφίσει όλους τους ψυχολογικούς, θεολογικούς, φιλοσοφικούς συμβολισμούς που φέρει η Νέκυια, να δει τον εαυτό του μέσα από τα πρόσωπα που συναντά εκεί ο Οδυσσέας.
Να συμμετάσχει βιωματικά σ’ αυτό το τελετουργικό και ν’ αναδυθεί νέος από τα νοητά νερά της Στύγας.

Η Νέκυια είναι μία τελετή επιστροφής στο παντοτινό, αναζήτησης πορείας προς το γνωστό – άγνωστο. Είναι μία κατάδυση στο υποσυνείδητο μας όπου κρύβονται πολλές από τις αλήθειες που μας ορίζουν ως πρόσωπα και με τις οποίες δεν έχουμε συχνά την ευκαιρία να συνδιαλλαγούμε. Ο Οδυσσέας ψάχνει τον δρόμο για να γυρίσει στην Ιθάκη.

Αυτό που κατά βάθος σημαίνει αυτό, είναι να καταφέρει επιτέλους να αναγνωριστεί η ταυτότητα του από τους δικούς του. Να τον γνωρίσουν – αναγνωρίσουν. Η φιλόσοφος Μπαρμπαρά Κασσέν έγραφε « Κάθε Οδύσσεια είναι η αναγκαιότητα αναγνώρισης της αληθινής ταυτότητας».

Τρεις ηθοποιοί και τρεις μουσικοί επί σκηνής με μοναδικά όπλα μας τον λόγο, τον ρυθμό και τη μουσική, «θα κατεβούμε σε λίγο στη θάλασσα..» για να πούμε την πιο αρχαία, αρχετυπική και άκρως προσωπική ιστορία μας. Την ενατένιση του μετά”.

Στις παραστάσεις στο Μέγαρο Μουσικής, υπογράφει την πρωτότυπη μουσική, τα τραγούδια και τους στίχους και ερμηνεύει επί σκηνής μια θεατρική, μελωδική και ρυθμική αφήγηση της Νέκυιας. Η φωνή κινείται από τον ψίθυρο και την έμμετρη άρθρωση έως την κραυγή, τον αυτοσχεδιασμό και την ενσάρκωση των προσώπων του Ελπήνορα και της Αντίκλειας, ενώ η αφήγηση αποκτά χορωδιακή και τελετουργική υπόσταση. Μαζί της, ο συνθέτης και performer Μανώλης Αφολάνιο (MC Yinca) ενσαρκώνει τον Οδυσσέα και η ηθοποιός Ευαγγελή Φίλη τον μάντη Τειρεσία.