Όταν οι έφηβοι αυτοτραυματίζονται για να “ηρεμήσουν” και να “λυτρωθούν”

Καλοκαίρι. Με αφόρητη ζέστη έξω βλέπετε ότι το παιδί σας, που διανύει την εφηβεία, να κυκλοφορεί με μακρυμάνικες μπλούζες και μακριές κάλτσες. Ισως κάτι δεν πηγαίνει καλά, ίσως υπάρχει κάτι που πρέπει να ανακαλύψετε το συντομότερο.

Το σύνδρομο του αυτοτραυματισμού σε έφηβους και έφηβες έχει ένα συγκεκριμένο συναισθηματικό και ψυχολογικό μοτίβο. Μέσα από το σωματικό πόνο, ο έφηβος που αυτοτραυματίζεται, λέει ότι ανακουφίζεται από τον ψυχικό πόνο που νιώθει και ο οποίος τον ζορίζει σε ακραίο βαθμό. Φαντάζει παράδοξο αλλά είναι πλέον επιστημονικά τσεκαρισμένο.

“Είναι πλέον αρκετά τα παιδιά που προβαίνουν στο συγκεκριμένο ισχυρισμό όταν τα ρωτάμε γατί έχουν αυτοτραυματιστεί. Ο σωματικός πόνος είναι, όπως τονίζουν, ελεγχόμενος. Η κατάσταση, τις περισσότερες φορές, δεν είναι επείγουσα αλλά σίγουρα χρειάζεται προσοχή” τονίζει στο NEWS 24/7 ιατρική πηγή με μεγάλη εμπειρία στη διάγνωση και στην αντιμετώπιση τέτοιων περιστατικών.

Πώς αυτοτραυματίζονται

Χρησιμοποιώντας συνήθως αιχμηρά αντικείμενα που βρίσκουν στο σπίτι ή στο σχολικό περιβάλλον, οι έφηβοι κόβονται σε χέρια και πόδια (μηρούς). Άλλες φορές καίγονται ενώ άλλες προχωρούν σε χτυπήματα εναντίον τους. Στρέφονται, κοντολογίς, κατά του εαυτού με σφοδρότητα αλλά όχι για να απειλήσουν τη ζωή τους. Πιο πολύ, όλη αυτή η διαδικασία μοιάζει με ένα μήνυμα που πρέπει να δοθεί.

“Γι’ αυτούς τους λόγους συνηθίζουν να φορούν μακρυμάνικες μπλούζες μέσα στο καλοκαίρι. Για να καλύπτουν τα τραύματα τα οποία είναι μεν τις περισσότερες φορές επιπόλαια αλλά σίγουρα με την ανακάλυψή τους προκαλείται ανησυχία στο οικογενειακό περιβάλλον” τονίζει η ίδια πηγή.

Τα μέχρι στιγμής επιστημονικά συμπεράσματα μιλούν για μία κατάσταση που δεν είναι δυνατόν να σταματήσει εύκολα, από τη μία στιγμή στην άλλη. Σε κάθε περίπτωση είναι μεγάλη η πιθανότητας ύπαρξης νόσου όπως η κατάθλιψη η οποία βρίσκεται πίσω από τις συγκεκριμένες ενέργειες που βλάπτουν τον εαυτό.

Κατά τον πολύ έμπειρο Αμερικανό σχολικό ψυχολόγο Stephen Brock, που μίλησε πρόσφατα σε σχετικό συνέδριο στην Ελλάδα, η συμπεριφορά αυτή λειτουργεί ως μηχανισμός διαχείρισης έντονων συναισθημάτων. Τα παιδιά επιχειρούν τον έλεγχο αυτών των συναισθημάτυων, κυρίως τον πόνο αλλά και την ανία που πολλές φορές είναι παρούσες στις ζωές τους.

Ο αυτοτραυματισμός, με τη σειρά του, δημιουργεί προσωρινή ανακούφιση, η οποία ενισχύει τη συγκεκριμένη συμπεριφορά (μηχανισμός ενίσχυσης). Δεν αποκλείεται, έτσι, επανάληψή της όταν η συναισθηματική κατάσταση γίνει και πάλι οριακή.

Στη βιβλιογραφία τα τελευταία 20 χρόνια

Το φαινόμενο καταγραφόταν ήδη από τις δεκαετίες του 80 και του 90. Από το 2000 περίπου και μετά αρχίζει και εμφανίζεται ως όρος στη διεθνή βιβλιογραφία της παιδοψυχιατρικής. Η συχνότητα της εμφάνισης του μοτίβου των αυτοτραυματισμών είναι ιδιαίτερα ανησυχητική. Εμφανίζεται στο 15 με 20% του γενικού εφηβικού πληθυσμού και έως 60% στον κλινικό εφηβικό πληθυσμό.

“Θα έλεγα ότι τις τελευταίες δύο δεκαετίες διαθέτουμε περισσότερα εργαλεία για να εντοπίζουμε γρήγορα τέτοιες περιπτώσεις” τόνισε στο NEWS 24/7 ψυχολόγος που δουλεύει πολύ με έφηβους και έφηβες στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων του. “Γι’ αυτό το λόγο δεν μπορώ να είμαι απόλυτως σίγουρος για το αν παρατηρείται έξαρση, όπως λέγεται, ή απλά είμαστε πλέον μερικά βήματα πιο μπροστά ως προς τον εντοπισμό. Και αυτό παρά το γεγονός ότι ο εντοπισμός αυτών των περιστατικών είναι εξ’ ορισμού δύσκολος. Τα περισσότερα παιδιά τραυματίζονται “ιδιωτικά”, όταν είναι μόνα τους”.

Cyber Culture και μιμητισμός

Ο μιμητισμός, που πολλές φορές χαρακτηρίζει τα παιδιά στην ηλικία της εφηβείας, παίζει το δικό του ξεχωριστό ρόλο στη “διάδοση” του φαινομένου του αυτοτραυματισμού. Και κάπου εδώ μπαίνει επιτακτικά στη συζήτηση ο ρόλος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Τα social media, δυστυχώς, καθιστούν την εξάπλωση της τάσης σαφώς πιο εύκολη καθώς της αποδίδουν μία ιδιότυπη δημοφιλία.

“Αυτό που ονομάζουμε Cyber Culture δίνει χώρο “διαφήμισης”. Κάνουν αυτό το μοτίβο πιο δημοφιλές τρόπον τινά στα αγόρια και στα κορίτσια. Ετσι όλο αυτό έχειε εξελιχθεί σε μία τάση” εξηγεί ο ψυχολόγος στο NEWS 24/7. Θα μπορούσε ίσως να χρησιμοποιήσει κανείς και μία λέξη που αναγνωρίζουν εύκολα οι έφηβοι, τη λέξη trend.

Φαίνεται επίσης ότι το μοτίβο του αυτοτραυματισμού ακολουθείται περισσότερο από τα κορίτσια χωρίς αυτό να σημαίνει κάτι ιδιαίτερο για το φαινόμενο. Είναι όμως σαφές ότι στα κορίτσια είναι πάντα πιο “δημοφιλής” η επίθεση, μ’ αυτούς τους τρόπους, στον εαυτό.

Τα μεγάλα γιατί

Οι βαθύτερες αιτίες για τους αυτοτραυματισμούς των εφήβων δεν είναι εύκολο να προσδιοριστούν. Ετσι και αλλιώς κάθε περιστατικό παιδιού μπορεί να έχει τελείως διαφορετικά χαρακτηριστικά. Σε κάθε περίπτωση, όπως μάς τονίστηκε κατά τη διάρκεια του ρεπορτάζ από τους αρμόδιους επιστήμονες “τα παιδιά χρειάζονται δημιουργικά πράγματα για να ασχοληθούν. Και είναι γεγονός ότι πολλές φορές δεν τα βρίσκουν. Πίσω από τέτοιου είδους περιστατικά κρύβεται πολλές φορές μία καταθλιπτικότητα”.

Στο βιβλίο του ο “Identifying, Assessing, and Treating Self‑Injury at School” ο Stephen Brock κατέληξε σε μερικούς βασικούς άξονες που χαρακτηρίζουν τη συγκεκριμένη κατάσταση. Από τη στιγμή της έκδοσης του βιβλίου (2010) έχουν περάσει βέβαια 16 χρόνια, η έρευνα, όπως ο ίδιος ο Brock τόνισε πρόσφατα, έχει εμπλουτιστεί, ωστόσο κάποιες σταθερές παραμένουν αναλλοίωτες.

Ο αυτοτραυματισμός, όπως τονίστηκε και παραπάνω, λαμβάνε ιχώρα για να μειωθεί έντονο άγχος, να εκτονωθεί ο θυμός ή η εσωτερική ένταση ή, τέλος, να μετατραπεί ο συναισθηματικός πόνος σε σωματικό έτσι ώστε να ελέγχεται περισσότερο. Πιο απλά: Οι έφηβοι φαίνεται ότι αυτοτραυματίζονται για να «ηρεμήσουν» μετά από έντονα συναισθήματα, να νιώσουν κάτι αντί για συναισθηματικό μούδιασμα και ναανακουφιστούν από πιθανή ενοχή ή μίσος για τον εαυτό.

Η αξιολόγηση των περιστατικών πρέπει να είναι πάντα σοβαρή και αξιόπιστη. Πρόκειται για κατάσταση που τρομάζει τους ανυποψίαστους γονείς αλλά τις περισσότερες φορές δεν εγκυμονεί κινδύνους για τη ζωή. Το στενό οικογενειακό περιβάλλον πάντως πρέπει να γνωρίζει ότι αυτού του είδους η “αυτοτιμωρητική” συμπεριφορά συνδέεται με οικογενειακές συγκρούσεις, συναισθηματική παραμέληση, πάσης φύσεως τραυματικές εμπειρίες, εκφοβισμό στο σχολείο αλλά και την κοινωνική απομόνωση.

Γι’ αυτό απαιτείται προσοχή και εγρήγορση…