Σακκάτος για τους 200 της Καισαριανής: “Τώρα βλέπουμε το θάρρος τους με τα μάτια μας”

Οι εικόνες που ήρθαν στο φως, ογδόντα και πλέον χρόνια μετά την Πρωτομαγιά του 1944, αναζωπυρώνουν μία από τις πιο τραυματικές μνήμες της Κατοχής, απασχολώντας ακόμα και τα διεθνή μέσα. Για πρώτη φορά, οι τελευταίες στιγμές των 200 κομμουνιστών που εκτελέστηκαν στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής αποτυπώνονται σε φωτογραφικά ντοκουμέντα, προκαλώντας συγκίνηση, οργή αλλά και μια νέα δημόσια συζήτηση γύρω από την ιστορική μνήμη και τα ανοιχτά τραύματα του παρελθόντος.

Ο Βαγγέλης Σακκάτος, συγγραφέας και αναγνωρισμένος αντιστασιακός για τη δράση του κατά της δικτατορίας της χούντας, μίλησε στον Guardian για τις εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς του 1944 τον στοιχειώνουν από τότε που ήταν παιδί.

«Ο ηρωισμός τους έμοιαζε με θρύλο. Τα χρόνια μπορεί να πέρασαν, αλλά δεν ξέχασα», είπε.

Στα 96 του, ο Σακκάτος δεν φανταζόταν ποτέ ότι θα ερχόταν η στιγμή που θα μπορούσε να «βάλει πρόσωπο» στους πρωταγωνιστές μιας τραγωδίας που θα καταγραφόταν ως μία από τις χειρότερες θηριωδίες της ναζιστικής κατοχής.

Οι φωτογραφίες απεικονίζουν τους άνδρες να βαδίζουν προς το σκοπευτήριο στην Αθήνα, με το κεφάλι ψηλά, κοιτάζοντας – φαινομενικά άφοβα – τον φακό. Είναι γνωστό ότι πήγαν στον θάνατό τους τραγουδώντας αντάρτικα τραγούδια, σε μια ύστατη πράξη αντίστασης.

«Αυτό ακούγαμε πάντα», είπε ο Σακκάτος, ο οποίος επί χρόνια αγωνιζόταν μαζί με άλλους αριστερούς για την ανέγερση μνημείου προς τιμήν τους. «Και τώρα μπορούμε να δούμε αυτό το θάρρος με τα ίδια μας τα μάτια».

Μέχρι την περασμένη εβδομάδα, όταν οι φωτογραφίες αναρτήθηκαν στο eBay από τον Βέλγο συλλέκτη Τιμ ντε Κρέιν, που ειδικεύεται σε κειμήλια του Τρίτου Ράιχ, δεν ήταν γνωστό αν υπήρχαν.

Ελλείψει φωτογραφικών τεκμηρίων, οι μαρτυρίες για τις τελευταίες στιγμές των κομμουνιστών βασίζονταν στα χειρόγραφα σημειώματα που οι ίδιοι είχαν πετάξει από τα φορτηγά που τους μετέφεραν στον θάνατο από το Μπλοκ 15.

Την Παρασκευή, έπειτα από ημέρες κατακραυγής μετά τη δημοσιοποίηση των φωτογραφιών, το υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε ότι υπέγραψε προκαταρκτική συμφωνία με τον Ντε Κρέιν για την αγορά τους και ότι εκείνος τις απέσυρε από την πώληση.

Τα αντίτυπα, που πιστεύεται ότι τραβήχτηκαν από τον Χέρμαν Χόιερ, υπολοχαγό της Βέρμαχτ, αποτελούν «μνημείο εξαιρετικής ιστορικής σημασίας», ανέφερε.

«Είναι άλλο πράγμα να ακούς για τη γενναιότητά τους και άλλο να τη βλέπεις», είπε ο Γιάννης Έρης, εθελοντής του ΚΚΕ που πραγματοποιεί ξεναγήσεις στο Σκοπευτήριο και στο Μουσείο Εθνικής Αντίστασης στην Καισαριανή. «Τώρα γνωρίζουμε ότι αντιμετώπισαν το εκτελεστικό απόσπασμα όχι μόνο με τεράστια περηφάνια αλλά και με υψωμένες γροθιές. Το προηγούμενο βράδυ είχαν φροντίσει να πλυθούν και να ξυριστούν. Δεν φοβούνταν αυτό που επρόκειτο να συμβεί. Το έβλεπαν ως τιμή».

Η συλλογή εκτιμάται ότι περιλαμβάνει 262 φωτογραφίες. Ορισμένες φέρουν τη χειρόγραφη ένδειξη «Aten 1.5.44» – την ημερομηνία της σφαγής.

Έλληνες ιστορικοί, που επί χρόνια θρηνούσαν για την έλλειψη αρχειακού υλικού από την περίοδο, χαρακτήρισαν τις φωτογραφίες εξαιρετικές, λέγοντας ότι η απροσδόκητη ανακάλυψή τους θα βοηθήσει όχι μόνο στην έρευνα για τις ναζιστικές θηριωδίες αλλά και θα «ανοίξει τον δρόμο» για περαιτέρω συζήτηση γύρω από τον αιματηρό εμφύλιο πόλεμο 1946-49 που ακολούθησε την απελευθέρωση της χώρας.

Τις τελευταίες ημέρες, συγγενείς που αναγνώρισαν προγόνους τους στις φωτογραφίες εμφανίστηκαν ζητώντας να αναγνωριστούν επιτέλους τα γεγονότα μιας περιόδου τόσο βαθιά τραυματικής.

«Επιτέλους, έχουμε φωτογραφική επιβεβαίωση αυτού που στοίχειωνε την ελληνική αριστερά για δεκαετίες», είπε ο Κωστής Καρπόζηλος, καθηγητής Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο στην Αθήνα. «Αυτές οι εικόνες θα ανοίξουν τον δρόμο για μια αναγκαία συζήτηση γύρω από την πολιτική της μνήμης στη σύγχρονη Ελλάδα, που για τόσο καιρό επισκιαζόταν από τις διαιρέσεις του εμφυλίου».

«Υπήρξε τεράστια συναισθηματική ανταπόκριση σε αυτές τις εικόνες», δήλωσε ο Αναστάσης Γκίκας από το τμήμα Ιστορίας της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ. «Έχουμε κατακλυστεί από τηλεφωνήματα απογόνων των νεκρών συντρόφων μας που ζητούν να επιστραφούν οι φωτογραφίες στην Ελλάδα. Εδώ ανήκουν και εδώ πρέπει να εκτεθούν δημόσια για να τις βλέπουν όλοι».