Ένας κόσμος χωρίς έλεγχο των πυρηνικών όπλων ξεκινά αυτή την εβδομάδα

Η εποχή του ελέγχου των πυρηνικών οπλοστασίων οδεύει προς το τέλος της αυτή την εβδομάδα, καθώς λήγει το τελευταίο νομικά δεσμευτικό πλαίσιο που περιόριζε το μέγεθος των ανεπτυγμένων πυρηνικών όπλων της Ρωσίας και των ΗΠΑ.

Η συνθήκη New Start, η οποία θέτει ανώτατα όρια στον αριθμό των επιχειρησιακών πυραύλων και πυρηνικών κεφαλών στα δύο μεγαλύτερα πυρηνικά οπλοστάσια του κόσμου, λήγει την Πέμπτη. Με τις προοπτικές για μελλοντικές διαπραγματεύσεις να διαγράφονται δυσοίωνες, ενδέχεται να ανοίγει μια νέα εποχή πυρηνικής αντιπαράθεσης μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων.

«Πραγματικά πιστεύω ότι βρισκόμαστε πλέον στο κατώφλι μιας νέας κούρσας εξοπλισμών», δήλωσε ο James Acton, συνδιευθυντής του προγράμματος πυρηνικής πολιτικής στο Carnegie Endowment for International Peace. «Δεν νομίζω ότι στη διάρκεια της ζωής μου θα υπάρξει άλλη συνθήκη που να περιορίζει τους αριθμούς αυτούς».

Η λήξη της συνθήκης βάζει τέλος σε περισσότερα από πενήντα χρόνια προσπαθειών της Μόσχας και της Ουάσιγκτον – με διαφορετικά επίπεδα αμοιβαίας δυσπιστίας – να περιορίσουν τα αντίστοιχα οπλοστάσιά τους.

Οι προσπάθειες αυτές εκτείνονται από τον Ρίτσαρντ Νίξον και τον Λεονίντ Μπρέζνιεφ το 1972 έως τις συνομιλίες του Ρόναλντ Ρίγκαν και του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ το 1985 σε μια παραλίμνια βίλα στη Γενεύη.

Υπογεγραμμένη το 1991, καθώς κατέρρεε η Σοβιετική Ένωση, η συνθήκη Start I επέβαλε τα πρώτα ουσιαστικά όρια στα στρατηγικά πυρηνικά όπλα των ΗΠΑ και της Ρωσίας και καθιέρωσε ένα καθεστώς επιθεωρήσεων, που θα αποτελούσε πρότυπο για τον έλεγχο εξοπλισμών στη μεταψυχροπολεμική εποχή.

Ύστερα από μια σύντομη διακοπή, τη Start I διαδέχθηκε η New Start, η οποία υπογράφηκε το 2010 και παρατάθηκε το 2021. Η συνθήκη αυτή περιόριζε τον αριθμό των ανεπτυγμένων πυρηνικών κεφαλών κάθε χώρας στις 1.550 – αριθμός υπεραρκετός για να καταστρέψουν η μία την άλλη, καθώς και μεγάλο μέρος του κόσμου.

Ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν έχει αφήσει να εννοηθεί ότι και οι δύο πλευρές θα μπορούσαν εθελοντικά να συνεχίσουν να τηρούν τα υφιστάμενα όρια μετά τη λήξη της συνθήκης.

Ο Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος χαρακτήρισε την πρόταση του Ρώσου ομολόγου του «καλή ιδέα», δεν έχει ακόμη απαντήσει επίσημα, αλλά έχει υποδηλώσει ότι θα προτιμούσε «μια νέα συμφωνία που να είναι πολύ καλύτερη» με τη Ρωσία και την Κίνα.

«Ο πρόεδρος Τραμπ έχει μιλήσει επανειλημμένα για την απειλή που συνιστούν τα πυρηνικά όπλα για τον κόσμο και έχει δηλώσει ότι θα ήθελε να διατηρηθούν όρια στα πυρηνικά όπλα και να εμπλακεί η Κίνα σε συνομιλίες για τον έλεγχο των εξοπλισμών», ανέφερε αξιωματούχος του Λευκού Οίκου.

Οι συζητήσεις για τη συνθήκη, η οποία υπογράφηκε το 2010 κατά τη διάρκεια της ατυχούς «επανεκκίνησης» των σχέσεων ΗΠΑ – Ρωσίας επί προεδρίας Μπαράκ Ομπάμα, κατέρρευσαν μετά την εντολή του Πούτιν για πλήρους κλίμακας εισβολή στην Ουκρανία το 2022.

Έναν χρόνο αργότερα, ο Πούτιν ανέστειλε τη συμμετοχή της Ρωσίας στη συνθήκη και άφησε να εννοηθεί ότι η Μόσχα θα μπορούσε να επαναλάβει πυρηνικές δοκιμές.

Πέρυσι, ο Τραμπ έδωσε εντολή στο Πεντάγωνο να επανεκκινήσει τις πυρηνικές δοκιμές «σε ίση βάση» με τη Ρωσία και την Κίνα. Δεν ήταν σαφές αν αναφερόταν σε πολεμικού τύπου πυρηνικές δοκιμές ή σε δοκιμές οπλικών συστημάτων ικανών να μεταφέρουν πυρηνική κεφαλή.

«Δεν μπορείς να έχεις μια συνθήκη που να είναι πολύ καλύτερη από τη γενική κατάσταση των σχέσεών σου. Το γεγονός ότι δεν υπάρχει συνθήκη αντανακλά όσα συμβαίνουν ευρύτερα» μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας, δήλωσε ο Pavel Podvig, διευθυντής του Russian Nuclear Forces Project.

Ο Τραμπ, γνωστός για το απρόβλεπτο ύφος του, θα μπορούσε ακόμη να προχωρήσει σε μια ανακοίνωση της τελευταίας στιγμής ότι προτίθεται να αποδεχθεί την πρόταση του Πούτιν για τήρηση των ορίων της συνθήκης για ακόμη έναν χρόνο.

Η Rose Gottemoeller, επικεφαλής διαπραγματεύτρια των ΗΠΑ για τη συνθήκη ως υφυπουργός Εξωτερικών για τον έλεγχο των εξοπλισμών, δήλωσε ότι η αποδοχή της εθελοντικής παράτασης που πρότεινε ο Πούτιν ήταν «αυτονόητη».

Οι ΗΠΑ, είπε, θα μπορούσαν να βρεθούν σε ασθενέστερη θέση αν οι δύο χώρες επιδοθούν σε αγώνα δρόμου για την προσθήκη περισσότερων πυρηνικών κεφαλών σε πυραύλους και βομβαρδιστικά. «Οι Ρώσοι μπορούν να προσθέσουν κεφαλές πιο γρήγορα από εμάς», τόνισε.

Ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ, πρώην αναπληρωτής πρόεδρος του Πούτιν και επικεφαλής των συνομιλιών με την κυβέρνηση Ομπάμα για τη New Start, δήλωσε στα τέλη Ιανουαρίου ότι οι εντάσεις γύρω από την Ουκρανία και οι θεμελιώδεις διαφωνίες με την Ουάσιγκτον για τον έλεγχο των εξοπλισμών καθιστούν απίθανη μια νέα συμφωνία.

«Προφανώς δεν υπήρξαν αρκετά θετικά σήματα από την αμερικανική πλευρά», είπε. «Καλύτερα να μην υπάρχει καμία [νέα συμφωνία] παρά μία που απλώς συγκαλύπτει την αμοιβαία έλλειψη εμπιστοσύνης και πυροδοτεί μια κούρσα εξοπλισμών σε άλλες χώρες».

Ακόμη και τηρώντας τη συνθήκη, η Ρωσία συνέχισε να διατηρεί τη μαζική παραγωγή νέων πυρηνικών όπλων και κεφαλών, ενώ οι ΗΠΑ προτίμησαν να εκσυγχρονίσουν τα παλαιότερα αποθέματά τους.

New Start – βασικές ημερομηνίες

• Δεκέμβριος 2009: Λήξη της Συνθήκης Στρατηγικών Μειώσεων Όπλων του 1991
• Απρίλιος 2010: Υπογραφή της συνθήκης New Start από ΗΠΑ και Ρωσία
• Φεβρουάριος 2011: Η συνθήκη τίθεται σε ισχύ
• Φεβρουάριος 2018: ΗΠΑ και Ρωσία ολοκληρώνουν τις απαιτούμενες μειώσεις
• Φεβρουάριος 2021: Συμφωνία για πενταετή παράταση της συνθήκης
• Φεβρουάριος 2023: Η Ρωσία ανακοινώνει την αναστολή εφαρμογής της συνθήκης
• Φεβρουάριος 2026: Η New Start λήγει τα μεσάνυχτα της 4ης Φεβρουαρίου

Πηγή: Υπηρεσία Έρευνας του Κογκρέσου των ΗΠΑ

Ο Vasily Kashin, καθηγητής στην Ανώτατη Σχολή Οικονομικών της Μόσχας, δήλωσε ότι η Ρωσία έχει μικρό ενδιαφέρον να αυξήσει το οπλοστάσιό της όσο διατηρεί στρατηγική ισοτιμία με τις ΗΠΑ.

«Είμαστε ικανοποιημένοι με την παρούσα κατάσταση και η ασφάλειά μας είναι ήδη διασφαλισμένη. Γιατί να ξεκινήσουμε μια κούρσα εξοπλισμών και να ξοδέψουμε επιπλέον χρήματα; Δεν το χρειαζόμαστε, γιατί ήδη έχουμε πλεονέκτημα», είπε.

Η New Start επέτρεπε επίσης μια λεπτομερή διαδικασία επαλήθευσης και ειδοποιήσεων, με στόχο τη μείωση του κινδύνου παρεξηγήσεων που μπορούν να κλιμακωθούν γρήγορα σε πυρηνική κρίση.

«Η πραγματική εμπειρία των συνθηκών ελέγχου εξοπλισμών βρίσκεται στην εφαρμογή τους – και αυτό περιλαμβάνει τις επιθεωρήσεις, τις ανταλλαγές δεδομένων και τις ειδοποιήσεις, οι οποίες ανήλθαν σε χιλιάδες», δήλωσε ο Samuel Charap, ανώτερος πολιτικός επιστήμονας στη Rand Corporation.

Η διαδικασία επιθεωρήσεων, ωστόσο, «πάγωσε» κατά την πανδημία της Covid-19 και στη συνέχεια σταμάτησε πλήρως όταν ο Πούτιν ανέστειλε τη συμμετοχή της Ρωσίας στη συνθήκη το 2023. Η πρόταση του Πούτιν για παράταση των ορίων για έναν ακόμη χρόνο θα είχε μικρή αξία αν η Ρωσία δεν συμφωνούσε επίσης να επανεκκινήσει τη διαδικασία επαλήθευσης, σημείωσε ο Podvig.

«Η αξία της New Start δεν βρισκόταν στα ίδια τα όρια, αλλά σε όλο αυτό το σύστημα επιθεωρήσεων, ανταλλαγής δεδομένων και ειδοποιήσεων. Αν μπορούσαμε να έχουμε υψηλότερα όρια αλλά με όλο αυτόν τον μηχανισμό διαφάνειας, θα ήταν μια καλή εξέλιξη», είπε. «Απαιτεί υψηλό βαθμό συνεργασίας, εμπιστοσύνης και αμοιβαίου σεβασμού – και αυτό θα ήταν το θετικό σε ένα τέτοιο σύστημα».

Ωστόσο, η έλλειψη εμπιστοσύνης γύρω από τις ανεσταλμένες επιθεωρήσεις και ο πόλεμος στην Ουκρανία επιβαρύνονται περαιτέρω από νέα όπλα που δεν καλύπτονται από την τρέχουσα συμφωνία. Η Ρωσία αναπτύσσει προηγμένα συστήματα μεταφοράς πυρηνικών όπλων, όπως τον πυρηνοκίνητο πύραυλο cruise Burevestnik και το πυρηνικό υποβρύχιο drone Poseidon, καθώς και υπερηχητικά συμβατικά όπλα όπως τον βαλλιστικό πύραυλο Oreshnik.

«Η λήξη της New Start δεν αφορά πραγματικά τη New Start. Αφορά ένα ευρύτερο μοτίβο δυσπιστίας και αδιαφορίας για τον έλεγχο των εξοπλισμών γενικότερα», δήλωσε ο Matt Korda, αναπληρωτής διευθυντής του Nuclear Information Project στην Ομοσπονδία Αμερικανών Επιστημόνων.

Ο Τραμπ προωθεί επίσης το αντιπυραυλικό πρόγραμμα «Golden Dome», το οποίο ο Μεντβέντεφ χαρακτήρισε «εξαιρετικά προκλητικό». Υποστήριξε ότι «αντιβαίνει πλήρως στη διακήρυξη ότι τα επιθετικά και αμυντικά στρατηγικά οπλικά συστήματα είναι άρρηκτα συνδεδεμένα», όπως αναφέρεται στο προοίμιο της New Start.

Η κούρσα της Κίνας για την οικοδόμηση του δικού της πυρηνικού οπλοστασίου έχει περιπλέξει τις συζητήσεις για τον έλεγχο των πυρηνικών όπλων. Ο Τραμπ έχει δηλώσει επανειλημμένα ότι θα ήθελε το Πεκίνο να ενταχθεί σε μια συμφωνία πυρηνικών όπλων με τη Μόσχα.

Οι ΗΠΑ και η Ρωσία κατέχουν από κοινού το 86% του παγκόσμιου αποθέματος αυτών των καταστροφικών όπλων, ακόμη κι αν το κινεζικό οπλοστάσιο έχει διπλασιαστεί τα τελευταία χρόνια.

«Υπάρχει μια αρκετά διαδεδομένη πεποίθηση στις ΗΠΑ ότι πρέπει να ενισχυθούμε για να ανταποκριθούμε στην Κίνα», δήλωσε ο Acton. «Η Stratcom έχει καταλήξει στο συμπέρασμα ότι χρειάζεται την ικανότητα να στοχεύει ταυτόχρονα τις πυρηνικές δυνάμεις της Ρωσίας και της Κίνας», πρόσθεσε, αναφερόμενος στη διοίκηση των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων που επιβλέπει το πυρηνικό οπλοστάσιο της χώρας.

Από την πλευρά του, το Πεκίνο είναι απίθανο να εξετάσει σοβαρά την ιδέα του ελέγχου των εξοπλισμών έως ότου επιτύχει ισοτιμία με τις ΗΠΑ.

«Τα πυρηνικά όπλα της Κίνας είναι πρόβλημα του Τραμπ, όχι δικό μας», δήλωσε ο Kashin. «Αυτή η συζήτηση ότι οι ΗΠΑ πρέπει να είναι τόσο ισχυρές όσο η Ρωσία και η Κίνα μαζί, είναι αυτό που θα μπορούσε να πυροδοτήσει μια νέα κούρσα εξοπλισμών».