Η Ευρώπη πρέπει να βάλει στο νόμισμά της τις αξίες της

Αυτόν τον μήνα, μια νέα διαμάχη έχει αρχίσει να ξεσπά γύρω από το αμερικανικό νόμισμα. Αλλά αυτή τη φορά η σύγκρουση δεν αφορά την Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ, την αποδυνάμωση του δολαρίου ή τη νομισματική του ισχύ.

Αντίθετα, η διαμάχη είναι συμβολική. Στα τέλη του περασμένου έτους, το Υπουργείο Οικονομικών των ΗΠΑ ανακοίνωσε την πιθανή κυκλοφορία ενός κέρματος δολαρίου για την επέτειο των 250 ετών των ΗΠΑ, με τη μορφή του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ.

Αυτό εξόργισε ορισμένους Δημοκρατικούς γερουσιαστές, οι οποίοι απέστειλαν μια οξύτατη επιστολή, υποστηρίζοντας ότι “η τοποθέτηση της προτομής ενός εν ενεργεία προέδρου σε ένα νόμισμα … αντιβαίνει σε αυτό που είμαστε ως έθνος”. Υπάρχει μια μακρόχρονη αμερικανική πολιτική παράδοση που αποτρέπει την απεικόνιση εν ενεργεία ηγετών στο χρήμα.

Ωστόσο, ο Τραμπ έχει γεμίσει την επιτροπή που εξετάζει τα σχέδια των νομισμάτων – την Commission of Fine Arts – με υποστηρικτές του, αφού απέλυσε τα προηγούμενα μέλη της.

Την ίδια στιγμή, ένα σχέδιο της εποχής Μπάιντεν για την απεικόνιση της Harriet Tubman, της μαύρης ακτιβίστριας πολιτικών δικαιωμάτων, στο χαρτονόμισμα των 20 δολαρίων (μια κίνηση με ισχυρή λαϊκή υποστήριξη) φαίνεται να έχει παγώσει. Ο λόγος είναι σαφής – και άσχημος.

Καθώς ο ναρκισσισμός του Τραμπ επεκτείνεται στον χώρο του νομίσματος, άλλες συγκρούσεις γύρω από τον νομισματικό συμβολισμό ξεσπούν αλλού, κυρίως στην Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Αυτή η δεύτερη ιστορία είναι εξίσου αποκαλυπτική, όχι μόνο επειδή είναι τόσο διαφορετική από τον σάλο γύρω από την προσπάθεια του Αμερικανού προέδρου να προσωποποιήσει το δολάριο.

Το ζήτημα στη Φρανκφούρτη είναι ότι το ευρώ αποτελεί μια πολιτιστική ιδιομορφία με βάση τα ιστορικά δεδομένα, καθώς όχι μόνο αντιπροσωπεύει μια ομοσπονδιακή δομή διακυβέρνησης, αλλά τα χαρτονομίσματά του και τα περισσότερα κέρματά του, στερούνται μιας πανευρωπαϊκής συμβολικής περσόνας.

Ενώ τα δολάρια απεικονίζουν τους “ιδρυτές πατέρες”, τα χαρτονομίσματα του ευρώ παρουσιάζουν φανταστικά παράθυρα και πόρτες. Αυτό συμβαίνει επειδή, όταν εισήχθη το ευρώ, οι αξιωματούχοι της ΕΚΤ, φοβήθηκαν ότι “πραγματικοί” εθνικοί ήρωες ή μνημεία θα ήταν υπερβολικά διχαστικά.

Έτσι, αποκλείστηκαν απεικονίσεις κτιρίων όπως η Παναγία των Παρισίων ή το Κολοσσαίο, ιστορικών προσωπικοτήτων όπως ο Καρλομάγνος, ο αρχαίος Ευρωπαίος βασιλιάς, ή ακόμα και οι ιδρυτές της ΕΕ. Αντ’ αυτών, υιοθετήθηκαν ψεύτικα παράθυρα και γέφυρες για να “συμβολίσουν το ευρωπαϊκό πνεύμα της ανοικτότητας και της συνεργασίας”, όπως αναφέρει η ΕΚΤ.

Αυτό ακούγεται αξιέπαινο. Και στη συνέχεια επετράπη η χρήση ορισμένων εθνικών συμβόλων στη μία πλευρά των κερμάτων του ευρώ.

Ωστόσο, όπως γνωρίζει κάθε ανθρωπολόγος, είναι δύσκολο να δημιουργηθεί κοινωνική συνοχή χωρίς έναν μύθο δημιουργίας και ένα ηρωικό “πρόσωπο”.

Οι άνθρωποι είναι βιολογικά προγραμματισμένοι να προτιμούν ανθρώπους και ιστορίες αντί για αφηρημένα ιδανικά. Έτσι, η απουσία πανευρωπαϊκών προσώπων μπορεί να θεωρηθεί ως ένα ακούσιο σύμβολο της αχίλλειου πτέρνας της Ένωσης: της αστάθειας της κοινής ταυτότητας των ψηφοφόρων.

Αυτό καθιστά δύσκολο για την ΕΕ να δημιουργήσει μια αποτελεσματική και ταχεία δομή διακυβέρνησης ή να προβάλλει ισχύ στη διεθνή σκηνή, ιδίως απέναντι σε μια Αμερική που ασπάζεται τον πόλεμο και μια λαϊκιστική προσωπολατρεία. Η προώθηση της ειρήνης μέσω της τεχνοκρατικής συνεργασίας δεν είναι ένα δημοφιλές αφήγημα.

Επιπλέον, οι προσπάθειες αναζωογόνησης της Ευρώπης με αυτό που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως στρατηγική “Ντράγκι και drones” – δηλαδή η άμεση εφαρμογή των οικονομικών μεταρρυθμίσεων που περιέγραψε ο πρώην πρόεδρος της ΕΚΤ, Μάριο Ντράγκι, μαζί με την ενίσχυση των στρατιωτικών δαπανών – είναι δύσκολο εγχείρημα σε μια κουλτούρα που κυριαρχείται από προσεκτικές διαβουλεύσεις· ή, για να παραθέσουμε τα περιφρονητικά λόγια του Σκοτ ​​Μπέσεντ, υπουργού Οικονομικών των ΗΠΑ, “από την τρομερή ευρωπαϊκή ομάδα εργασίας”.

Μπορεί αυτό να αλλάξει; Η Κριστίν Λαγκάρντ, πρόεδρος της ΕΚΤ, προσπαθεί (αξιέπαινα) τουλάχιστον σχετικά με τα χαρτονομίσματα. Το 2021 η κεντρική τράπεζα αποφάσισε να επανασχεδιάσει το νόμισμά της, χρησιμοποιώντας μια ακόμη επιτροπή (την “Motif Advisory Group” – Συμβουλευτική Ομάδα Σχεδιασμού). Αφού πραγματοποίησε δημοσκόπηση σε 365.000 Ευρωπαίους, έχει πλέον εντοπίσει δύο θεματικούς άξονες σχεδίασης.

Ο ένας είναι ο “πολιτισμός”, καθώς οι Ευρωπαίοι “μοιράζονται τη δημιουργικότητα, τη γνώση και τις δεξιότητές τους εδώ και αιώνες”. Έτσι, προσωπικότητες όπως η Μαρί Κιουρί και ο Λεονάρντο ντα Βίντσι θα εμφανίζονται τελικά σε χαρτονομίσματα, μαζί με “πραγματικά” κτίρια κεντρικών τραπεζών. “Πρέπει να δώσουμε στα χαρτονομίσματα ένα πρόσωπο που να μην είναι ένα ψεύτικο μνημείο”, μου λέει η Λαγκάρντ.

Ο δεύτερος θεματικός άξονας είναι τα “ποτάμια και τα πουλιά”, για να παραπέμπουν στην ενότητα χωρίς σύνορα και στην αγάπη για τη φύση. Αυτό διαφέρει πολύ από τον τρόπο με τον οποίο η Αμερική χρησιμοποιεί τα πουλιά: αυτόν τον μήνα στο Νταβός, ένας οργισμένος αετός αγνάντευε από την έδρα της αμερικανικής αντιπροσωπείας, προβάλλοντας ισχύ.

Ο επανασχεδιασμός του ευρώ σηματοδοτεί πρόοδο. Όμως η “συμπεριληπτική” διαδικασία ήταν τόσο αργή, ώστε τα νέα χαρτονομίσματα δεν θα κυκλοφορήσουν πριν λήξει η θητεία της Λαγκάρντ.

“Δεν θα μπορέσω να υπογράψω τα χαρτονομίσματα επειδή χρειάστηκε τόσος χρόνος – αυτό είναι ένα από τα παράπονά μου”, λέει με λύπη.

Και εξακολουθεί να μην υπάρχει ένας ισχυρός πανευρωπαϊκός ηγέτης – ούτε ιστορικού τύπου, που θα κοσμούσε τα χαρτονομίσματα, ούτε με τη σημερινή γεωπολιτική πραγματικότητα, ώστε να αποτελεί αντιστάθμισμα έναντι του Τραμπ.

Ίσως αυτό να είναι ένδειξη αρετής. Οι ναρκισσιστικές λαϊκιστικές προσωπολατρείες είναι, άλλωστε, επικίνδυνες.

Όμως η σκληρή αλήθεια είναι ότι, επειδή είναι τόσο δύσκολο για μια τεχνοκρατική ομοσπονδία να αντιμετωπίσει έναν επιθετικό αντίπαλο που βασίζεται στην προσωπικότητά του, η ΕΕ μοιάζει αυτή τη στιγμή με τους Προσκόπους που αντιμετωπίζουν τη μαφία.

Σκεφτείτε το αυτό την επόμενη φορά που θα κοιτάξετε ένα χαρτονόμισμα του ευρώ. Μερικές φορές το χρήμα πράγματι μιλάει και στέλνει άβολα μηνύματα. Η Ευρώπη έχει ένα επικίνδυνο συμβολικό κενό στην καρδιά της.