Μετά τον Χαμενεΐ, ποιος κυβερνά το Ιράν;

Λίγες ώρες αφότου το Ιράν επιβεβαίωσε τον θάνατο του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ  -του ανθρώπου που υπήρξε το πρόσωπο της Ισλαμικής Δημοκρατίας για σχεδόν τέσσερις δεκαετίες – κορυφαίοι ηγέτες που θεωρούνταν φυγάδες εμφανίστηκαν διαδοχικά στην κρατική τηλεόραση, επιδιώκοντας να εκπέμψουν ένα μήνυμα σταθερότητας και αποφασιστικότητας.

Υψηλόβαθμοι πολιτικοί και στρατιωτικοί αξιωματούχοι διαβεβαίωσαν ότι η διαδικασία διαδοχής του νέου Ανώτατου Ηγέτη θα ακολουθήσει πιστά τις συνταγματικές προβλέψεις, με ένα τριμελές μεταβατικό συμβούλιο να αναλαμβάνει τα ηνία της χώρας κατά τη μεταβατική περίοδο.

Ο κορυφαίος αξιωματούχος ασφαλείας του Ιράν, Αλί Λαριτζανί, στην πρώτη του δημόσια εμφάνιση από την έναρξη του πολέμου με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, δήλωσε ότι το προσωρινό ηγετικό συμβούλιο – η τριάδα που θα επιβλέπει τη μετάβαση – ήταν προγραμματισμένο να συνεδριάσει εντός της ημέρας.

Αργότερα, ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν, Αμπάς Αραγτσί, δήλωσε την Κυριακή στο Al Jazeera ότι οι κρατικοί θεσμοί λειτουργούν τόσο ομαλά, ώστε οι “συνταγματικές διαδικασίες” ενδέχεται να ολοκληρωθούν σύντομα. “Είναι πιθανό να δείτε την εκλογή νέου Ανώτατου Ηγέτη μέσα σε μία ή δύο ημέρες”, ανέφερε χαρακτηριστικά ο Αραγτσί.

Το μήνυμα που το καθεστώς πάσχιζε να στείλει, τόσο στους Ιρανούς όσο και στους εχθρούς του, ήταν ότι παρά την απώλεια του Χαμενεΐ, η Ισλαμική Δημοκρατία θα επιβιώσει. Θα υπήρχε μια ξεκάθαρη θεσμική πορεία βάσει του νόμου και το Ιράν θα είχε την πολυτέλεια του χρόνου για να επιλέξει τον επόμενο ηγέτη του.

Ωστόσο, όποια σχέδια κι αν κατέστρωσε το καθεστώς, βρίσκονται πλέον αντιμέτωποι με μια τρομερή δοκιμασία: αμερικανικές και ισραηλινές βόμβες σφυροκοπούν τους θεσμούς του καθεστώτος, ενώ στοχεύουν και κορυφαία πολιτικά και στρατιωτικά στελέχη που εμπλέκονται στη διαδικασία της μετάβασης.

“Οφείλουν να εκπέμψουν μια εικόνα απόλυτης ηρεμίας και να επιδείξουν θεσμική στιβαρότητα· την ίδια στιγμή, όμως, οποιοσδήποτε αναβαθμίζεται στην ιεραρχία, μετατρέπεται αυτόματα σε στόχο στην ‘τράπουλα’ των ΗΠΑ και του Ισραήλ”, δήλωσε η Sanam Vakil, διευθύντρια του προγράμματος Μέσης Ανατολής στο Chatham House.

“Ανακοίνωσαν τη συγκρότηση ενός μεταβατικού ηγετικού συμβουλίου. Το πρόβλημα, όμως, είναι πως κανείς δεν εγγυάται ότι αυτό το συμβούλιο θα βγάλει την αυριανή μέρα. Διότι ο θάνατος δεν σταματά στον Χαμενεΐ – και ουδείς γνωρίζει ποιος, τελικά, θα μείνει ζωντανός”.

Τα τρία μέλη του μεταβατικού συμβουλίου – ο Πρόεδρος Masoud Pezeshkian, ο επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας Gholam-Hossein Mohseni-Ejei και το μέλος του Συμβουλίου των Φρουρών της Επανάστασης Alireza Arafi, ένας ένας πανίσχυρος σκληροπυρηνικός και πιθανός διάδοχος – ενδέχεται να βρίσκονται όλοι στο στόχαστρο των ΗΠΑ και του Ισραήλ, καθώς οι δύο χώρες πιέζουν για ανατροπή του καθεστώτος.

Ο Pezeshkian είχε επιβιώσει από ισραηλινή αεροπορική επιδρομή κατά τη διάρκεια του πολέμου τον Ιούνιο, η οποία έπληξε το κτίριο όπου προήδρευε σε συνεδρίαση του Ανώτατου Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας. Ωστόσο, μέσα στις δύο πρώτες ημέρες αυτού του πολέμου, πολυάριθμοι κορυφαίοι αξιωματούχοι έχουν ήδη εξοντωθεί, συμπεριλαμβανομένων του διοικητή των Φρουρών της Επανάστασης, του υπουργού Άμυνας, του αρχηγού του Γενικού Επιτελείου Ενόπλων Δυνάμεων και του επικεφαλής του Συμβουλίου Άμυνας.

Η διασφάλιση μιας ομαλής διαδοχής αποτελούσε σταθερό μέλημα του Χαμενεΐ κατά τα τελευταία χρόνια της θητείας του ως Ανώτατου Ηγέτη. Το ζήτημα αυτό απέκτησε χαρακτήρα κατεπείγοντος κατά τη διάρκεια του πολέμου των 12 ημερών με το Ισραήλ τον περασμένο Ιούνιο, αφότου ο Ισραηλινός Πρωθυπουργός, Μπενιαμίν Νετανιάχου, απείλησε να δολοφονήσει τον 86χρονο κληρικό.

Ο Χαμενεΐ, ο οποίος βρισκόταν στην εξουσία από το 1989, έδειχνε προετοιμασμένος για τη στιγμή αυτή, παραμένοντας στο οχυρωμένο συγκρότημά του στην Τεχεράνη παρά την επικείμενη απειλή αμερικανικών και ισραηλινών πληγμάτων.

Σε τελική ανάλυση, η εκλογή του επόμενου Ανώτατου Ηγέτη – ο οποίος οφείλει να είναι ανώτατος κληρικός, απόλυτα ταυτισμένος με το καθεστώς – εναπόκειται στη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων, ένα 88μελές σώμα ιερωμένων. Παραμένει, ωστόσο, αβέβαιο το πώς θα καταφέρουν να συνεδριάσουν, την ώρα που οι ΗΠΑ και το Ισραήλ κλιμακώνουν την καταιγιστική εκστρατεία βομβαρδισμών τους.

“Δεν περιμένω να αναδειχθεί διάδοχος προτού κάτσει η σκόνη αυτής της σύγκρουσης· όποιος κι αν επιλεγεί, θα βρεθεί αυτόματα με έναν στόχο στην πλάτη”, δήλωσε ο Ali Vaez, ειδικός αναλυτής για το Ιράν στο think-tank, Crisis Group.

Ο θάνατος του Χαμενεΐ, ενός εκ των μακροβιότερων ηγετών στη σύγχρονη ιστορία του Ιράν, και ο ορισμός του διαδόχου του, θεωρούνταν ανέκαθεν ως μια στιγμή – καμπή στην ιστορία της Ισλαμικής Δημοκρατίας.

Ο Χαμενεΐ, ο οποίος είχε τον απόλυτο έλεγχο της εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής, θεωρούνταν ανέκαθεν το κύριο ανάχωμα σε κάθε απόπειρα μεταρρύθμισης. Πριν από τον πόλεμο, η διαδοχή αντιμετωπιζόταν ως μια δυνητική ευκαιρία, κατά την οποία η ηγεσία της Δημοκρατίας θα μπορούσε να προωθήσει συνταγματικές αλλαγές που θα αποδυνάμωναν ή θα καταργούσαν τις υπερεξουσίες του Ανώτατου Ηγέτη, μετασχηματίζοντας το κράτος από ιδεοκρατικό σε ένα αμιγώς στρατιωτικοποιημένο καθεστώς.

Υπήρχε, ωστόσο, και η πιθανότητα η μετάβαση αυτή να θωρακίσει την εξουσία των σκληροπυρηνικών, οι οποίοι επιδιώκουν να περιχαρακωθούν ακόμα πιο έντονα στην ισλαμική ιδεολογία.

Το πολιτικό σύστημα του Ιράν διέπεται από σύνθετες και συχνά αδιαφανείς συγκρούσεις μεταξύ των φατριών της ελίτ, ιδιαίτερα γύρω από το ζήτημα της διαδοχής και την κατεύθυνση που οφείλει να ακολουθήσει η Δημοκρατία, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο διεθνές στερέωμα.

Παρότι οι ισορροπίες ισχύος είναι δαιδαλώδεις, οι Φρουροί της Επανάστασης παραμένουν η κυρίαρχη δύναμη, ασκώντας καταλυτική επιρροή όχι μόνο στα στρατιωτικά ζητήματα, αλλά και σε ολόκληρο το οικοδόμημα της οικονομίας και της εσωτερικής πολιτικής.

Πολλοί Ιρανοί αναλυτές έχουν εκτιμήσει στο παρελθόν ότι οι Φρουροί της Επανάστασης θα επηρεάσουν καθοριστικά τη διαδικασία της διαδοχής, ή ακόμη και ότι θα μπορούσε να αναδειχθεί μια προσωπικότητα μέσα από τις τάξεις της επίλεκτης αυτής μονάδας, η οποία θα καταστεί ο κύριος λήπτης αποφάσεων και ο ουσιαστικός ηγέτης του έθνους.

Ωστόσο, οι Φρουροί της Επανάστασης δεν αποτελούν ένα μονολιθικό μπλοκ· υφίστανται εσωτερικοί ανταγωνισμοί ανάμεσα σε διαφορετικές γενιές και ιδεολογικά ρεύματα, ενώ δεκάδες ανώτατοι διοικητές τους έχουν εξοντωθεί σε ισραηλινές αεροπορικές επιδρομές τα τελευταία δύο χρόνια.

“Εδώ ακριβώς θα δοκιμαστεί η πίστη των Φρουρών προς το σύστημα”, δήλωσε η Vakil, θέτοντας το καίριο ερώτημα: ταυτίζονται τα συμφέροντά τους με τη διατήρηση του υφιστάμενου καθεστώτος ή έχουν ως αυτοσκοπό τους την εξουσία;

“Αν η Δημοκρατία επιλέξει να τηρήσει απαρέγκλιτα την υφιστάμενη διαδικασία, το κενό θα μπορούσε να καλυφθεί από έναν ανώτατο κληρικό χαμηλών τόνων: νέο, ευσεβή, χωρίς προσωπικές φιλοδοξίες και απόλυτα ταυτισμένο με το σύστημα – αυτές ακριβώς ήταν οι προδιαγραφές που είχε θέσει ο Χαμενεΐ”.

Δεν υπάρχουν, ωστόσο, προφανή φαβορί για τη θέση του Ανώτατου Ηγέτη. Ο Ebrahim Raisi, ένας σκληροπυρηνικός κληρικός και προστατευόμενος του Χαμενεΐ, θεωρούνταν ο επικρατέστερος υποψήφιος, όμως έχασε τη ζωή του σε συντριβή ελικοπτέρου το 2024, κατά τη διάρκεια της πρώτης του θητείας στην προεδρία.

Ο γιος του Χαμενεΐ, Mojtaba, θεωρούνταν επίσης ένας από τους επικρατέστερους διεκδικητές, παραμένει όμως άγνωστο αν είναι ακόμη ζωντανός μετά τον βομβαρδισμό του συγκροτήματος του Ανώτατου Ηγέτη το πρωί του Σαββάτου. Μέχρι στιγμής, τα κρατικά μέσα ενημέρωσης του Ιράν δεν έχουν προβεί σε καμία δήλωση για την κατάσταση της υγείας του, ενώ η σύζυγός του σκοτώθηκε κατά την επίθεση.

O Vaez εκτίμησε πως όποιος κι αν διαδεχθεί τον Χαμενεΐ, δεν θα διαθέτει την ίδια παντοδυναμία και “θα εξαρτάται πλήρως από τους Φρουρούς για να κρατήσει τις ισορροπίες”.

Στο μεσοδιάστημα, ο Larijani – πρώην διαπραγματευτής για το πυρηνικό πρόγραμμα, ο οποίος επανήλθε στο προσκήνιο ως στενός έμπιστος του Χαμενεΐ μετά τον πόλεμο του Ιουνίου – και ο Mohammad Bagher Ghalibaf, ο πρόεδρος του κοινοβουλίου και ισχυρός στυλοβάτης του καθεστώτος με στενούς δεσμούς με τους Φρουρούς, θα μπορούσαν να αναλάβουν πρωταγωνιστικό ρόλο, σύμφωνα με αναλυτές.

Οι δυο τους ήταν από τα πρώτα κορυφαία στελέχη που καταδίκασαν τη δολοφονία του Χαμενεΐ και ορκίστηκαν εκδίκηση.

Όπως και άλλοι αναλυτές, ο Vaez εκτίμησε ότι ο θάνατος του Χαμενεΐ από μόνος του δεν θα προκαλούσε την κατάρρευση του καθεστώτος.

Ποτέ δεν επρόκειτο για την παράσταση ενός μόνο ανθρώπου. Όσο κι αν ο Χαμενεΐ είχε συγκεντρώσει στα χέρια του όλους τους μοχλούς εξουσίας, το σύστημα παρέμενε θεσμικά ισχυρό”, δήλωσε. “Επιπλέον, δεν υφίσταται εντός της χώρας μια οργανωμένη, βιώσιμη εναλλακτική που θα μπορούσε να αμφισβητήσει αυτό το σύστημα στα σοβαρά”.