Δήθεν αυτοματισμοί και Σύνταγμα

Τί συνδέει το Φαρμακονήσι, την Πύλο, τη Ρόδο και τη Χίο; Τί συνδέει τη Novartis, τις υποκλοπές, τη διαρκή συκοφάντηση των ελληνικών πανεπιστημίων ως άντρων ανομίας αλλά και τη συρρίκνωση του ανθρώπινου δυναμικού τους, τις λίστες άνισης επιχορήγησης του τύπου, τα Τέμπη, τον ΟΠΕΚΕΠΕ, τη μακροημέρευση της ευλογιάς των αιγοπροβάτων, τα αιματοβαμένα μπισκότα των Τρικάλων και τα φροντιστήρια – φαντάσματα που καταπίνουν κονδύλια;

Όλο και λιγότεροι είναι οι πολίτες που απαντούν σε αυτά τα ερωτήματα «δεν είδα, δεν ξέρω και άλλο τι δεν έχω να προσθέσω». Όσο ο χρόνος περνά, το πράγμα ξεκαθαρίζει. Οι συμφορές δεν προκύπτουν αυτόματα, δεν αποτελούν ένα τυχαίο σωρό αλλά μια αιτιακή αλυσίδα με αρχή, μέση και τέλος. Στη χειρότερη περίπτωση, μάλιστα, το τέλος είναι προσωρινό και έπεται συνέχεια. Με άλλα λόγια, αν εξαρχής το περιστατικό στο Φαρμακονήσι είχε αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά και χωρίς ιαχές στήριξης των υπηρεσιακών χειρισμών, τότε στην Πύλο η προσοχή θα ήταν περισσότερη. Το ανάλογο ισχύει και για τα υπόλοιπα ορόσημα του καταλόγου των συμφορών.

Οι περισσότεροι πια παρακολουθούν, καταλαβαίνουν και βρίσκουν τον κοινό παρονομαστή: Μια συμπαγή εξουσία που παράγει ατοπήματα και διαφθορά, χωρίς επαρκή έλεγχό της (εξαίρεση η περίπτωση της Πύλου). Σοβαρότατες και με δημόσιο αντίκτυπο πράξεις λευκαίνονται ή τρέπονται εξαρχής σε πλημμελήματα τόσο ελαφρά που οι ελεγχόμενοι να επιζητούν ευδιάθετα την πρόοδο της διαδικασίας. Στα όρια του περιττού και η διευκρίνιση: Όχι μόνο η λεύκανση, αλλά και η μεγάλη καθυστέρηση καταντά ατιμωρησία. Όταν η κάθαρση έρχεται σε εποχή όπου ο κοινωνικός απόηχος έχει πλέον εκτονωθεί, ή όπου η κυβέρνηση έχει προλάβει να περάσει τους πολιτικούς σκοπέλους, τότε ούτε καταστολή ούτε πρόληψη νοείται.

Πέρα από τον κοινό παρονομαστή – δράστη, το θύμα έχει επίσης το ενιαίο θεσμικό του όνομα: Λέγεται κράτος δικαίου και αφορά τις βασικές λειτουργικές επιταγές της δημοκρατίας: Σε αυτές η διάκριση των εξουσιών και ιδίως η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, η ελευθερία έκφρασης, η καταπολέμηση της διαφθοράς.

Τί ισχύει σήμερα; Η κυβερνητική εξουσία, ελέγχοντας η ίδια τις προαγωγές δικαστών στην ηγεσία της δικαιοσύνης και φροντίζοντας με τα πολιτικά της στελέχη να προαναγγέλλει ηχηρά τις επιθυμίες της σε εκκρεμείς δίκες, τυχαίνει να συναντά τελικά τις επιθυμητές ευνοϊκές εκβάσεις όταν κρίνονται θέματα ποινικής ευθύνης μελών της. Δεν παραβλέπουμε τις εξαιρέσεις, αλλά εννοείται ότι πολύ περισσότερο δεν μπορούμε να παραβλέπουμε το συνηθισμένο, δηλαδή τον στατιστικό κανόνα της ευθυγράμμισης των κρίσεων με το κυβερνητικό ευχολόγιο.

Πέρα από τη δικαιοσύνη η Βουλή επίσης, τόσο με την Ολομέλειά της όσο και με τις Επιτροπές της που θα έπρεπε να ελέγχουν και να οριοθετούν την διακυβέρνηση, κατευθύνεται από την κυβερνητική – κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Έτσι οι τρεις εξουσίες γίνονται η εξής μια, η εκτελεστική, και τα ευκόλως εννοούμενα παραλείπονται. Καθώς μάλιστα ο Πρωθυπουργός επιλέγει μόνος τα μέλη του Υπουργικού Συμβουλίου, έχοντας διαμορφώσει ένα πολυπρόσωπο πρωθυπουργικό γραφείο και συγκεντρώνοντας σε αυτό πρόσθετες κρίσιμες υπηρεσίες, το σύστημα εξουσίας γίνεται προσωπικό – αρχηγικό.

Υπάρχει άραγε περιθώριο ο φαύλος κύκλος της διαφθοράς να σπάσει; Ας μην αρκεστούμε στο «η απάντηση θα δοθεί στις κάλπες». Ιδίως σήμερα με τους μηχανισμούς χειραγώγησης της κοινής γνώμης να είναι – αν και όχι ανίκητοι – ενεργοί, στις κάλπες μπερδεύεται το αίτιο με το αιτιατό. Ας αναλογιστούμε λοιπόν μια άλλη παράμετρο: Μήπως η Αναθεώρηση του Συντάγματος θα μπορούσε να συνεισφέρει στην κατεύθυνση της καταπολέμησης της διαφθοράς.

Η προσωπική μου απάντηση είναι οπωσδήποτε ναι, μπορεί αλλά όχι αυτόματα, κι όχι αν οι πολίτες δεν ενημερωθούν και δεν παρέμβουν με κάθε θεμιτό τρόπο. Δεν υπάρχει συνταγματικός αυτοματισμός, όπου οι πολιτικοί παράγοντες και οι θέσεις των νομικών να καθοδηγούν μηχανικά τις μεταρρυθμίσεις. Άλλωστε και ο λεγόμενος κοινωνικός αυτοματισμός ψευδώνυμος είναι: Οι αλληλοσυγκρούσεις των κοινωνικών δυνάμεων έχουν αίτια και συνθήκες, το παιχνίδι συνήθως στήνεται. Αλλού κατοικοεδρεύει ένας αυτοματισμός: Στις εξαρτημένες σχέσεις. Δεν χρειάζεται ο ισχυρός να σηκώσει το τηλέφωνο, ο εξαρτημένος ξέρει πολύ καλά το συμφέρον του και προσαρμόζεται έγκαιρα και αυτόματα, για να μη χάσει τη δουλειά, την προαγωγή, την έδρα.

Η Αναθεώρηση του Συντάγματος ξεκινά σε μια εποχή όπου ο αποπροσανατολισμός και οι τακτικισμοί ανθούν. Οι αδράνειες και οι αυτόματοι πιλότοι στην πραγματικότητα είναι προϊόντα επιτελείων. Για να ελπίζουμε, η συζήτηση πρέπει να διευρυνθεί και η λαϊκή προσοχή να ενταθεί.