Η πολιτική συνθηκολόγηση της Βάρκιζας

Η Συμφωνία της Βάρκιζας εντάσσεται σε μια αλληλουχία πολιτικών και στρατιωτικών δεσμεύσεων που είχαν προηγηθεί ήδη από το 1944. Με τη Συμφωνία του Λιβάνου, το ΕΑΜ αποδέχθηκε το πλαίσιο της κυβέρνησης εθνικής ενότητας και εγκατέλειψε την προοπτική μονομερούς πολιτικής λύσης. Με τη Συμφωνία της Καζέρτας, ο ΕΛΑΣ τέθηκε υπό βρετανική στρατιωτική διοίκηση, απεμπολώντας την αυτονομία του πριν ακόμη την Απελευθέρωση. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Βάρκιζα δεν αποτέλεσε ρήξη αλλά συνέχεια.

Κατά τα Δεκεμβριανά αλλά και μετά τη λήξη τους, ο χάρτης, πανελλαδικά, έδειχνε πως στην Αθήνα και τον Πειραιά κυριαρχούσαν οι Άγγλοι και στην υπόλοιπη Ελλάδα το ΕΑΜ ΕΛΑΣ. Αυτός ο συσχετισμός σίγουρα δεν έδινε το αίσθημα αλλά και την κυριολεξία της κυριαρχίας των Άγγλων στη χώρα.

Η ήττα του ΕΑΜ ΕΛΑΣ στην Αθήνα οδήγησε την ηγεσία του ΚΚΕ σε συμβιβασμό με τους Άγγλους, οι οποίοι αν είχαν τη δυνατότητα, θα είχαν συντρίψει παντελώς το ΚΚΕ. Φαίνεται, όμως, πως οι εγχώριες αλλά και οι διεθνείς συνθήκες δεν ευδοκιμούσαν την πραγματοποίηση αυτής της επιθυμίας τους. Έκαναν όμως, ίσως, αυτό που γνωρίζουν να κάνουν καλύτερα. Να συζητήσουν, συμφωνήσουν και υπογράψουν μία συμφωνία με τον εχθρό η οποία θα είχε τόσο αριστοτεχνικά κεντηθεί, που θα τους οδηγούσε, στον τελικό τους σκοπό, την υποταγή και γιατί όχι την εξαφάνιση, του ελληνικού κομμουνιστικού κινδύνου.

Η ηγεσία του ΚΚΕ, πριν τη συμφωνία της Βάρκιζας, διακατεχόταν από αυταπάτες και πολιτική ανωριμότητα; Πίστευε, πράγματι, πως συμμετέχοντας σε συζητήσεις μαζί τους, θα τους έπειθε:

Α. να δοθεί γενική αμνηστία

Β. να αναγνωριστεί η εθνική αντίσταση

Γ. να αποχωρήσουν οι Άγγλοι από τη χώρα

Δ. να αποφασίσει ο λαός για το πολίτευμα της χώρας του;

Η ετοιμότητα της επιλογής πολιτικής συμφωνίας διατυμπανιζόταν και από τον αντιβασιλιά αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό αλλά και από τους Άγγλους που πετούσαν από τα αεροπλάνα τους σχετικές προκηρύξεις στους Αθηναίους.

Στα Τρίκαλα*, τέλη Ιανουαρίου 1945, συνεδρίασε η ΚΕ του ΚΚΕ στην οποία σύμφωνα με τον Βασίλη Μπαρτζιώτα, αποφάσισε πως η αντιπροσωπεία θα διεκδικούσε γενική αμνηστία χωρίς κανένα όρο. Απαράβατος όρος. Συμφωνήθηκε, έτσι αόριστα, πως πρέπει να προχωρήσουν σε συμφωνία χωρίς όμως να υπάρχει γραπτή αποτύπωση της ομόφωνης απόφασής τους. Πρότειναν δε τριμελή αντιπροσώπευση από τους Γιώργη Σιάντο, Μήτσο Παρτσαλίδη και Ηλία Τσιριμώκο.

1η Φεβρουαρίου 1945. Η αντιπροσωπεία του ΕΑΜ ΕΛΑΣ μεταβαίνει από τα Τρίκαλα στην Αθήνα.

3 Φεβρουαρίου 1945. Βάρκιζα. Ξεκινούν οι συζητήσεις / διαπραγματεύσεις μεταξύ της αντιπροσωπείας του ΕΑΜ ΕΛΑΣ και της Κυβέρνησης Πλαστήρα.

Οι Γιώργης Σιάντος, Μήτσος Παρτσαλίδης και Ηλίας Τσιριμώκος συζήτησαν με τους Ιωάννη Σοφιανόπουλο υπουργό εξωτερικών, Περικλή Ράλλη υπουργό Εσωτερικών και Ιωάννη Μακρόπουλο, υπουργό Γεωργίας. Την εποπτία των συζητήσεων είχε ο Βρετανός υπουργός Χάρολντ Μακμίλαν και ο πρέσβης Ρ. Λήπερ.

Στις ομιλίες ο Γ. Σιάντος αναφέρει «εισηγούμαστε προς την κυβέρνηση τη γενική κατάπαυση των διώξεων», δεν είπε την γενική αμνησία.

Στις 4 Φεβρουαρίου 1945 η κυβερνητική αντιπροσωπεία σε επιστολή της προς την αντιπροσωπεία του ΕΑΜ μεταξύ άλλων αναφέρει «περιορίζονται οι διώξεις μόνο εις τα αδικηματα κοινού ποινικού δικαίου». Και μόνο με αυτή τη φράση, η οποία δεν ταυτιζόταν με το αίτημα της γενικής αμνηστίας, η αντιπροσωπεία του ΕΑΜ θα έπρεπε να αποχωρήσει από τις συνομιλίες.

Αντ΄ αυτού απαντά και μεταξύ άλλων αναφέρει: «δεχόμαστε να λυθεί το ζήτημα των διώξεων με βάση την αρχή που έθεσε η κυβερνητική αντιπροσωπεία και με τη θέσπιση εγγυήσεων, ικανών να περιφρουρήσουν τους κινδύνους που σας έχουμε εκθέσει».

Άπαξ και έγινε η πρώτη και βασική υποχώρηση στο ζήτημα της αμνησίας, τα άλλα θέματα όπως η εκκαθάριση του κρατικού μηχανισμού, η σύνθεση της κυβέρνησης κ.λπ. πήραν τον κατήφορο. «Το ζήτημα της γενικής αμνηστίας ήταν ζήτημα κλειδί για τη συμφωνία της Βάρκιζας».

Χρειάστηκαν 12 ημέρες διαπραγματεύσεων για να επέλθει αυτή η συμφωνία και να δημοσιευθεί το «Περιληπτικό πρωτόκολλο της Συμφωνίας της Βάρκιζας». Η Συμφωνία της Βάρκιζας περιείχε 9 άρθρα, το ένα χειρότερο από το άλλο για την τύχη των αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης.
Οι Σιάντος, Παρτσαλίδης και Τσιριμώκος υπέγραψαν μία κουτσουρεμένη και ατιμωτική αμνηστία.

Η φράση για εξαίρεση «εγκλημάτων ποινικού δικαίου» έδινε το δικαίωμα απηνών διωγμών αγωνιστών, χιλιάδες δημόσιοι υπάλληλοι και αξιωματικοί τέθηκαν σε διαθεσιμότητα ή απολύθηκαν ενώ γέμισαν οι φυλακές και οι τόποι εξορίας με χιλιάδες αγωνιστές.

*Η έδρα της ΚΕ του ΚΚΕ μεταφέρθηκε στα Τρίκαλα από την Αθήνα ύστερα από την ήττα των Δεκεμβριανών.

ΠΗΓΗ:

Βασίλη Γ. Μπαρτζιώτα, Εθνική αντίσταση και Δεκέμβρης 1944. Ιστορικό δοκίμιο, Σύγχρονη Εποχή, 1979

John O. Iatrides, Revolt in Athens: The Greek Communist “Second Round”, 1944–1945, Princeton University Press, 1972.