Και ο Θεός πολεμάει στο Ιράν

Οι εικόνες μοιάζουν ασύνδετες, αλλά αφηγούνται την ίδια ιστορία. Στην Τεχεράνη, μουλάδες μιλούν για ιερό καθήκον και θεϊκή προστασία του έθνους. Με πύρινη ρητορική παρουσιάζουν τη σύγκρουση με το Ισραήλ ως θεϊκή επιταγή. Ο πόλεμος αποκτά μεταφυσικό περίβλημα.

Στην Ουάσιγκτον, ο Ντόναλντ Τραμπ προσεύχεται πλαισιωμένος από ευαγγελικούς πάστορες που ακουμπούν τα χέρια στους ώμους του. Γύρω του αναπτύσσεται μια ρητορική που επικαλείται βιβλικά πεπρωμένα, Γραφές και εσχατολογικές προφητείες. Στα τηλεοπτικά δίκτυα εμφανίζονται ιεροκήρυκες που παρουσιάζουν τον Τραμπ ως ηγέτη επιλεγμένο από τον Θεό για να «σώσει» την Αμερική. Και δεν είναι λίγοι εκείνοι που τους πιστεύουν.

Στην Ιερουσαλήμ, πολιτικοί επικαλούνται βιβλικές υποσχέσεις και ιστορικά δικαιώματα που αντλούν κύρος από τις Γραφές. Αλλωστε, στον πυρήνα της ιουδαϊκής παράδοσης, ο λαός του Ισραήλ περιγράφεται ως εκλεκτός του Θεού.

Τρεις διαφορετικές θρησκείες που, όμως, προέρχονται από την ίδια μήτρα. Τρεις διαφορετικοί πολιτισμοί. Και η ίδια πολιτική ανάγκη: η εξουσία αναζητά και τη θεϊκή νομιμοποίηση.

Στο Ιράν η θρησκεία αποτελεί θεμέλιο του καθεστώτος. Οι πολιτικές αποφάσεις παρουσιάζονται ως προέκταση της θείας βούλησης. Ο πόλεμος δεν εμφανίζεται ως στρατηγική επιλογή, αλλά ως θρησκευτικό καθήκον, θεμιτό όταν απειλείται η κοινότητα ή η πίστη.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες η πίστη λειτουργεί διαφορετικά. Δεν κυβερνά θεσμικά, αλλά επηρεάζει βαθιά το πολιτικό συναίσθημα. Η εικόνα του ηγέτη που προσεύχεται απευθύνεται στους πιστούς ψηφοφόρους. Η προσευχή μετατρέπεται σε πολιτικό μήνυμα. Ο χριστιανισμός αποκηρύσσει τη βία, επιτρέπει όμως τον πόλεμο όταν θεωρείται αμυντικός. Και οι αιώνες είναι σπαρμένοι με πολέμους που βρήκαν καλή θρησκευτική δικαιολογία.

Το Ισραήλ βρίσκεται κάπου ανάμεσα. Δεν είναι θεοκρατία, αλλά η θρησκεία διαπερνά τον δημόσιο λόγο. Η επίκληση της Βίβλου λειτουργεί ως ιστορική και ηθική τεκμηρίωση εδαφικών διεκδικήσεων και στρατιωτικών επιλογών. Η πολιτική ντύνεται με βιβλική γλώσσα, μετατρέποντας τη γεωπολιτική σε αφήγηση ιστορικής αποστολής.

Οι θρησκείες δεν διδάσκουν τον πόλεμο. Διδάσκουν όμως πότε μπορεί να θεωρηθεί αναπόφευκτος. Αυτό αρκεί για την πολιτική. Γιατί ο πόλεμος χρειάζεται νόημα. Αυτό επιδιώκει και ο Τραμπ όταν φωτογραφίζεται με πάστορες: να προσδώσει μεταφυσική διάσταση σε πολιτικές επιλογές. Τα ενεργειακά αποθέματα και η γεωστρατηγική δεν συγκινούν τις κοινωνίες. Ο Θεός, όμως, μπορεί να μετατρέψει μια σύγκρουση συμφερόντων σε μάχη καλού και κακού.

Και τότε οι εικόνες παύουν να μοιάζουν ασύνδετες. Οι μουλάδες στην Τεχεράνη, οι πάστορες στην Ουάσιγκτον, οι βιβλικές αναφορές στην Ιερουσαλήμ δεν είναι παρά διαφορετικές εκφράσεις του ίδιου μηχανισμού εξουσίας: της προσπάθειας να παρουσιαστεί μια πολιτική επιλογή ως θεϊκή αναγκαιότητα.

Εκεί βρίσκεται και μία μεγάλη παραδοξότητα. Δοκίμασε να μιλήσεις για ειρήνη στην Τεχεράνη, στο Τελ Αβίβ ή στους πιο φανατικούς θρησκευτικούς κύκλους της αμερικανικής πολιτικής. Πολύ εύκολα θα σε αντιμετωπίσουν ως κάποιον που δεν κατανοεί και δεν σέβεται το «θέλημα» του Θεού. Αφού ο πόλεμος παρουσιάζεται ως σχέδιο του Θεού, η επιθυμία για ειρήνη μοιάζει με πράξη απιστίας.