Τα “κάστρα” και τα μπλόκα της Κατοχής

Η γερμανική Κατοχή στην Αθήνα δεν σήμαινε μόνο σιωπηλή καταπίεση και φόβο. Σε ορισμένες γειτονιές, τα σπίτια μετατράπηκαν σε φρούρια και οι δρόμοι σε οδοφράγματα. Μάχες σώμα με σώμα, πολιορκίες και μαζικές εκκαθαριστικές επιχειρήσεις άφησαν ανεξίτηλα σημάδια στις συνοικίες. Δύο σπίτια έμειναν στην ιστορία ως «κάστρα» της Αντίστασης, ενώ τα μπλόκα σε Καισαριανή, Βύρωνα, Ζωγράφου, Παγκράτι και Κοκκινιά γράφτηκαν με αίμα.

Μέρος Α: Τα «Κάστρα» της Αθήνας

1. Το Κάστρο του Υμηττού (Αγραίων 47, 28 Απριλίου 1944)

Ξημερώματα 28 Απριλίου 1944, ο Υμηττός ξύπνησε με τον ήχο από καταιγισμό πυρών. Στην οδό Αγραίων 47, τρεις νεαροί ΕΠΟΝίτες – Δημήτρης Αυγέρης, Θανάσης Κιοκμενίδης και Κώστας Φολτόπουλος – βρέθηκαν περικυκλωμένοι από ισχυρές γερμανικές και ταγματασφαλίτικες δυνάμεις.  Οι τρεις νεαροί στάθηκαν απέναντι σε 200 Γερμανούς και ταγματασφαλίτες. Κάποιος πρόδωσε στους κατακτητές πως σε εκείνο το σπίτι φυλάσσονταν ένα σημαντικό μέρος του οπλισμού που χρησιμοποιούσε η 1η Ταξιαρχία του ΕΛΑΣ της Αθήνας. Στην περιοχή του Υμηττού δρούσε μονάδα του 2ου Λόχου του ΕΛΑΣ Αθήνας. Το σπίτι τους μετατράπηκε σε αυτοσχέδιο φρούριο, σε ένα κάστρο όπως είπε και η ποιήτρια. Για εννέα ώρες αντιστάθηκαν σθεναρά σε επιθέσεις με αυτόματα, πολυβόλα και χειροβομβίδες. Η απόφασή τους να μην παραδοθούν αναδείχθηκε σε σύμβολο αφοσίωσης: έπεσαν πολεμώντας, αρνούμενοι να παραδώσουν το όπλο τους στον κατακτητή. Το σπίτι σώθηκε και σήμερα λειτουργεί ως μνημείο μνήμης, γνωστό με το όνομα «Κάστρο του Υμηττού».  «Δεν ήταν κάστρο, μ’ άντεξε σαν κάστρο». Δέκα μέρες μετά τη θυσία τους, η ποιήτρια της Εθνικής Αντίστασης Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη έγραψε το ποίημα «Σαν θρύλος», υμνώντας τη νίκη των τριών νεαρών της ΕΠΟΝ που, στις 28 Απριλίου 1944, μετέτρεψαν ένα φτωχικό σπίτι στον Υμηττό σε «Κάστρο» – αιώνιο σύμβολο του αγώνα ενάντια στους φασίστες κατακτητές και στους ντόπιους συνεργάτες τους.

2. Το Κάστρο της οδού Μπιζανίου, Καλλιθέα

Δυο μήνες πριν την απελευθέρωση, η Καλλιθέα έγινε πεδίο διήμερης μάχης, 23–24 Ιουλίου 1944. Στην οδό Μπιζανίου, σε αριθμό που οι πηγές δίνουν ως 5 ή 10, μαχητές του ΕΛΑΣ και της ΕΠΟΝ οχυρώθηκαν απέναντι σε δεκάδες Γερμανούς και ταγματασφαλίτες. Από το ξημέρωμα της 23ης Ιουλίου μέχρι το απόγευμα της 24ης, το σπίτι άντεξε επιθέσεις από όλμους, πολυβόλα και εφόδους. Οι κάτοικοι της περιοχής, με κίνδυνο της ζωής τους, έφερναν πυρομαχικά και νερό. Όταν τελικά το κτίριο κυριεύτηκε, οι απώλειες των επιτιθέμενων ήταν βαριές, και το ηθικό της γειτονιάς είχε φουντώσει. Έμεινε στη μνήμη ως «Κάστρο της Μπιζανίου».

Μέρος Β: Τα μπλόκα της Κατοχής

1. Μπλόκο της Καισαριανής (Απρίλιος & Ιούνιος 1944)

Η Καισαριανή, προπύργιο της Αντίστασης, υπέστη πολλαπλές επιχειρήσεις. Τον Απρίλιο και τον Ιούνιο του 1944, γερμανικές και ταγματασφαλίτικες δυνάμεις απέκλεισαν τη συνοικία. Οι συλλήψεις ήταν μαζικές, ενώ πολλοί οδηγήθηκαν στο Σκοπευτήριο, όπου εκτελέστηκαν. Οι επιχειρήσεις στόχευαν στο σπάσιμο του αντιστασιακού πυρήνα.

2. Μπλόκο του Βύρωνα (7 Αυγούστου 1944)

Ξημερώματα 7 Αυγούστου, ο Βύρωνας περικυκλώθηκε. Με επικεφαλής Έλληνες ταγματασφαλίτες, οι Γερμανοί έψαχναν σπίτι-σπίτι για μαχητές του ΕΛΑΣ. Δεκάδες συνελήφθησαν, αρκετοί εκτελέστηκαν επί τόπου, ενώ άλλοι στάλθηκαν στο Χαϊδάρι και σε στρατόπεδα. Η επιχείρηση εντάχθηκε στη γενικότερη τακτική εκκαθάρισης των προαστίων πριν την αποχώρηση των κατοχικών δυνάμεων.

3. Μπλόκο του Ζωγράφου (27 Ιουνίου 1944)

Στου Ζωγράφου, οι Γερμανοί εισέβαλαν στοχευμένα για να συλλάβουν στελέχη του ΕΑΜ και οικογένειες που τους παρείχαν καταφύγιο. Οι δρόμοι έκλεισαν, οι κάτοικοι συγκεντρώθηκαν και πολλοί οδηγήθηκαν στο Χαϊδάρι. Το μπλόκο αυτό έπληξε ιδιαίτερα οικογένειες που προσέφεραν καταφύγιο σε αντάρτες.

4. Μπλόκο του Παγκρατίου/Γούβας (18 Ιουνίου 1944)

Η Γούβα, κέντρο έντονης αντιστασιακής δράσης, έγινε στόχος μεγάλης εκκαθαριστικής επιχείρησης. Τα σπίτια ερευνήθηκαν, οι ύποπτοι συνελήφθησαν, και αρκετοί εκτελέστηκαν ή στάλθηκαν σε στρατόπεδα. Η περιοχή ερήμωσε για μέρες, καθώς πολλοί κάτοικοι διέφυγαν φοβούμενοι νέα αντίποινα.

5. Μπλόκο της Κοκκινιάς (17 Αυγούστου 1944)

Η μεγαλύτερη μαζική σφαγή της Αθήνας επί Κατοχής. Από τα χαράματα, 2.000–3.000 Γερμανοί και ταγματασφαλίτες περικύκλωσαν την Κοκκινιά.  Όλοι οι άνδρες 14–60 ετών οδηγήθηκαν στην πλατεία Οσίας Ξένης. 315 εκτελέστηκαν επί τόπου. Εκατοντάδες άλλοι στάλθηκαν στο Χαϊδάρι και κατόπιν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Οι δρόμοι γέμισαν πτώματα, ενώ σπίτια λεηλατήθηκαν και πυρπολήθηκαν. Η μέρα αυτή έμεινε χαραγμένη στη μνήμη ως σύμβολο της ναζιστικής θηριωδίας.

Επίλογος

Τα «κάστρα» και τα μπλόκα της Κατοχής δεν ανήκουν στο παρελθόν ως απλές ιστορικές αναφορές. Είναι τόποι, ημερομηνίες και πρόσωπα που σημάδεψαν το αστικό τοπίο και τη συλλογική μνήμη της Αθήνας. Φτωχικά σπίτια έγιναν οχυρά, στενά δρομάκια μετατράπηκαν σε πεδία μάχης και γειτονιές ολόκληρες πλήρωσαν με αίμα την επιλογή τους να μην υποταχθούν. Εκεί όπου οι κατακτητές και οι συνεργάτες τους επεδίωκαν τον τρόμο και την παραδειγματική τιμωρία, γεννήθηκαν πράξεις αντοχής, αλληλεγγύης και ένοπλης αξιοπρέπειας.

Οι τρεις νέοι στον Υμηττό, οι μαχητές της Μπιζανίου, οι ανώνυμοι εκτελεσμένοι της Καισαριανής, του Βύρωνα, του Ζωγράφου, της Γούβας και της Κοκκινιάς δεν αντιμετώπισαν απλώς τον θάνατο· όρθωσαν απέναντί του ένα ηθικό ανάστημα που ξεπερνά τον χρόνο. Τα μπλόκα δεν κατάφεραν να σβήσουν την Αντίσταση· αντίθετα, αποκάλυψαν τη γύμνια της κατοχικής βίας και τη δύναμη μιας κοινωνίας που, ακόμη και συντριμμένη, αρνήθηκε να σωπάσει.

Σήμερα, σε μια πόλη που αλλάζει και συχνά ξεχνά, αυτά τα σημεία μνήμης μας υπενθυμίζουν ότι η Ιστορία δεν γράφεται μόνο στα μέτωπα, αλλά και στις γειτονιές. Δεν γράφεται μόνο από στρατούς, αλλά και από ανθρώπους που, όταν ήρθε η ώρα, διάλεξαν τη στάση τους. Και αυτή η επιλογή –να αντισταθούν– είναι το πιο ανθεκτικό «κάστρο» που μας κληροδότησαν.