Θέατρο και κινηματογράφος στην Αθήνα των πρώτων ημερών της Κατοχής

Την ώρα που η γερμανική εισβολή σάρωνε την Ελλάδα και το μέτωπο κατέρρεε, στην Αθήνα τα θέατρα και οι κινηματογράφοι συνέχιζαν να λειτουργούν. Στις αίθουσες παίζονταν επιθεωρήσεις, δράματα, οπερέτες και κινηματογραφικές ταινίες, ενώ το ραδιόφωνο μετέδιδε ειδήσεις, μουσική και ανακοινώσεις. Λίγες εβδομάδες αργότερα η πρωτεύουσα θα περνούσε οριστικά στην Κατοχή. Όμως εκείνες τις πρώτες ημέρες, η πόλη όχι μόνο δεν είχε σβήσει, αλλά έμοιαζε να επιμένει πεισματικά.

Στις 6 Απριλίου 1941, την ημέρα που ξεκίνησε η γερμανική εισβολή στην Ελλάδα, η πολιτιστική ζωή της Αθήνας συνεχιζόταν κανονικά. Οι εφημερίδες καταγράφουν με ακρίβεια το πρόγραμμα των παραστάσεων: στο Βασιλικό Θέατρο παιζόταν «Το Φιντανάκι» του Παντελή Χορν σε σκηνοθεσία Φώτου Πολίτη, με απογευματινές και βραδινές παραστάσεις. Την ίδια στιγμή, σε άλλα θέατρα της πόλης παρουσιάζονταν επιθεωρήσεις και έργα με τίτλους όπως «Οι Φουσκωτοί» (Αλάμπρα), «Συναγερμός» (Αργυροπούλου), «Φινίτα λα Μούζικα» (Αλίκη), «Κόβε ρόδα» (Ολύμπια), «Ψηλά στο μέτωπο» (Ανδρεάδη) και «Πολεμικές εικόνες» (Κοτοπούλη), ενώ οι κινηματογράφοι προέβαλλαν ταινίες και πολεμικά ντοκιμαντέρ.

Η Αθήνα, παρά τις δραματικές εξελίξεις στο μέτωπο, συνέχιζε να ζει σε έναν παράδοξο διπλό ρυθμό ζωής: του πολέμου και της καθημερινότητας που επέμενε.

Δύο ημέρες αργότερα, στις 8 Απριλίου 1941, την ώρα που η γερμανική προέλαση συνεχιζόταν -και μία ημέρα πριν την κατάληψη της Θεσσαλονίκης-, ανακοινώθηκε ότι τα θέατρα θα διέκοπταν τη λειτουργία τους για τη Μεγάλη Εβδομάδα.

Ήδη προγραμματιζόταν η επιστροφή των παραστάσεων μετά το Πάσχα, με το θέατρο Κοτοπούλη να ανακοινώνει ότι στο έργο «Πολεμικές εικόνες» θα προστεθεί ειδική σκηνή για τη Σοφία Βέμπο, η οποία θα έκανε την πρώτη της εμφάνιση στο συγκεκριμένο έργο.

Παράλληλα, η καθημερινότητα της πόλης συνέχιζε να οργανώνεται γύρω από το ραδιόφωνο και τον κινηματογράφο. Ο μοναδικός σταθμός της εποχής, ο Ραδιοφωνικός Σταθμός Αθηνών, εξέπεμπε στους 601 χιλιόκυκλους – σε μια εποχή που οι ακροατές συντόνιζαν τα ραδιόφωνά τους με βάση τα «μέτρα» του κύματος. Το πρόγραμμά του περιλάμβανε μουσική, χρηματιστηριακές ανακοινώσεις, δελτία ειδήσεων σε πολλές γλώσσες (τουρκική, αλβανική, γερμανική, ρουμανική, ελληνική, ισπανική, σερβοκροατική, ιταλική, αγγλική), αλλά και εκπομπές όπως «Η ώρα του τραυματίου», που αντανακλούσαν άμεσα την πραγματικότητα του πολέμου.

Την ίδια στιγμή, οι κινηματογράφοι της Αθήνας* λειτουργούσαν κανονικά. Αίθουσες όπως το Αττικόν, το Ρεξ, το Ιντεάλ και το Τιτάνια προέβαλλαν ταινίες κάθε είδους: από περιπέτειες και μελοδράματα μέχρι πολεμικά ντοκιμαντέρ. Οι προβολές περιλάμβαναν ταινίες όπως «Ο κύριος, η κυρία και η φίλη», «Η ταβέρνα της Ζαμάικα», «Ένα αστέρι γεννιέται», «Οι Άθλιοι», «Οι Κοζάκοι του Δον», αλλά και πολεμικά ντοκιμαντέρ.

Καθώς οι γερμανικές δυνάμεις κατέβαιναν προς την πρωτεύουσα, η καθημερινότητα της Αθήνας άρχισε να αλλάζει. Στις 22 Απριλίου 1941, με εντολή του στρατιωτικού διοικητή Αθηνών Καβράκου, επιβλήθηκε προσωρινή απαγόρευση κυκλοφορίας το βράδυ σε όλο τον νομό Αττικοβοιωτίας.

Τα θέατρα και οι κινηματογράφοι προσαρμόστηκαν άμεσα. Οι παραστάσεις μεταφέρθηκαν νωρίτερα μέσα στην ημέρα, συνήθως στις 4:30 το απόγευμα, ενώ οι κινηματογραφικές προβολές ολοκληρώνονταν πριν από τις 8 το βράδυ, ώστε το κοινό να προλάβει να επιστρέψει στα σπίτια του. Η πόλη συνέχιζε να λειτουργεί, αλλά πλέον μέσα σε ένα καθεστώς αγωνίας και περιορισμών.

Λίγες ημέρες αργότερα, στις 27 Απριλίου 1941**, οι γερμανικές δυνάμεις εισήλθαν στην Αθήνα. Η πόλη πέρασε οριστικά στην Κατοχή.

Μετά την είσοδο των Γερμανών, η πολιτιστική ζωή της Αθήνας δεν σταμάτησε — αλλά πέρασε υπό έλεγχο. Στις 30 Απριλίου 1941 ορκίστηκε η δοσιλογική κυβέρνηση Τσολάκογλου, σηματοδοτώντας την αρχή της νέας διοικητικής πραγματικότητας. Την ίδια ημέρα, σύμφωνα με τα προγράμματα του Τύπου, στο Βασιλικό Θέατρο (Παλλάς) παιζόταν «Το Φιντανάκι» και στο θέατρο Κοτοπούλη η «Καινούργια Ζωή» του Μπόγρη, με δύο παραστάσεις στις 4:30 και στις 7 το απόγευμα. Το «Σινεάκ» προέβαλλε ταινίες από τις 9 το πρωί έως τις 9:30 το βράδυ, με έργα όπως «Εξόριστος», «Σχολείον ηθικής», «Ερωτική φλόγα» και «Αριστοκράτης γκάγκστερ».

Λίγες ημέρες αργότερα, ανακοινώθηκε η τοποθέτηση κυβερνητικού επιτρόπου στο Βασιλικό Θέατρο, με αρμοδιότητα την εποπτεία και τον έλεγχο των παραστάσεων. Την ίδια περίοδο, το Βασιλικό Θέατρο αρχίζει να αναφέρεται ως Εθνικό Θέατρο και τη διεύθυνσή του ανέλαβε ο κυβερνητικός επίτροπος Ν. Γιοκαρίνης.

Την ίδια περίοδο, το ραδιόφωνο αλλάζει χαρακτήρα. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει πλέον γερμανικές εκπομπές, επίσημες ανακοινώσεις και δελτία, ο έντυπος και ραδιοφωνικός τύπος υπάγονται, πλέον, σε αυστηρή λογοκρισία. Παράλληλα, επιβάλλονται περιορισμοί και στον κινηματογράφο: απαγορεύεται η προβολή αγγλικών και αμερικανικών ταινιών και οι γαλλικές επιτρέπονται μόνο μετά από έλεγχο.

Από τις 10 Μαΐου επιβάλλεται πλήρης συσκότιση της Αθήνας από τη δύση έως την ανατολή του ηλίου. Η πόλη αλλάζει όψη. Το θέατρο, ο κινηματογράφος και το ραδιόφωνο συνεχίζουν να λειτουργούν — αλλά πλέον μέσα σε ένα πλαίσιο αυστηρού ελέγχου και περιορισμών. Από τις 12 Μαΐου 1941 αρχίζουν να προβάλλονται και γερμανικές ταινίες, όπως το «Ξύπνημα» (Zwischen Hamburg und Haiti) στο Τιτάνια.

Στις 20 Μαΐου 1941 ξεκινά η Μάχη της Κρήτης — η τελευταία μεγάλη μάχη για την κατάληψη της Ελλάδας. Την ίδια στιγμή, στην Αθήνα, τα θέατρα και οι κινηματογράφοι λειτουργούν κανονικά και προετοιμάζουν ήδη το καλοκαιρινό τους πρόγραμμα.

Στις σκηνές της πόλης παρουσιάζονται παραστάσεις κάθε είδους: στο Εθνικό Θέατρο ανεβαίνει η «Νυχτερίδα», στο Αλάμπρα οι «Απάχηδες των Αθηνών», στο Αργυροπούλου οι «Ξορκισμένοι με τον απήγανο», στο θέατρο Ανδρεάδη το «Σαν παραμύθι», ενώ στο Κοτοπούλη παρουσιάζεται ο «Κόμης Γκαρσόνι» και στο Όασις το «Μέγα Βαριετέ». Οι αίθουσες παραμένουν γεμάτες.

Οι κινηματογράφοι λειτουργούν σε πλήρη ρυθμό, με προβολές που ξεκινούν από τις 9 και τις 10 το πρωί. Προβάλλονται ταινίες όπως «Μιχαήλ Στρογκόφ», «Μαρόκο», «Ιερόν Ψεύδος», «Κατάρα της τσιγγάνας» και «Ξανθιά Κάρμεν», ενώ η «Παναγία των Παρισίων» προσελκύει περισσότερους από 40.000 θεατές***.

Παράλληλα, η θεατρική ζωή οργανώνεται εντατικά για το καλοκαίρι. Ο Κάρολος Κουν αποχωρεί από το θέατρο Κοτοπούλη και προχωρά σε συνεργασία με τον θίασο της Ανδρεάδη. Στο θέατρο «Αλίκη» δίνονται συνεχόμενες παραστάσεις με τη συμμετοχή ηθοποιών όπως η Μαρίκα Νέζερ, η Ξένη Δαμάσκου, η Άννα Ραφτοπούλου και ο Στ. Μουσούρης.

Νέοι θίασοι συγκροτούνται, όπως ο θίασος Μιράντα – Παπά, ενώ καλλιτέχνες μετακινούνται και οργανώνουν νέες συνεργασίες. Ο κινηματογράφος «Ερμής» μετατρέπεται σε θέατρο, το «Άκρον» φιλοξενεί τον θίασο της Τούλας Δράκου, ενώ προγραμματίζονται επιθεωρήσεις όπως αυτή των Σακελλάριου – Γιαννακόπουλου – Σακελλαρίδη στο «Λυρικόν». Παράλληλα, ανακοινώνεται η εμφάνιση του Αττίκ στο θέατρο «Δελφοί».

Ακόμη και μέσα σε αυτές τις συνθήκες, οργανώνονται και πρωτοβουλίες στήριξης. Η Μαρίκα Κοτοπούλη ανακοινώνει ότι τα έσοδα της παράστασης «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή θα διατεθούν για τον ρουχισμό αποστρατευμένων στρατιωτών.

Όλα αυτά συμβαίνουν ενώ η μάχη της Κρήτης βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη και η χώρα οδηγείται στην πλήρη κατάληψη.
Στο θέατρο «Αλίκη» το Σάββατο 24/5 και την Κυριακή 25/5 δίνονται 5 παραστάσεις ξεκινώντας το Σάββατο από τις 5 το απόγευμα και την Κυριακή από τις 3 το μεσημέρι. Παίζουν οι ηθοποιοί: Μαρίκα Νέζερ, Ξένη Δαμάσκου, Μαλαίνα Χριστοπούλου, Άννα Ραφτοπούλου, Εύα Φαρμάκη, Γ. Κουκούλης, Π.Χριστοφορίδης, Στ.Μουσούρης, Μ. Δημητρίου.

Τα συνοικιακά θέατρα «Νανά» (Βουλιαγμένης) και «Κάρμεν» (Λένορμαν) θα φιλοξενήσουν παραστάσεις για την θερινή περίοδο. Στο πρώτο θα παίξει ο θίασος «Νεοελληνική σκηνή» με τους Μαίρη Γιατρά – Λεμού, Τζόλυ Γαρμπή, Λυδία Καπλάνη, Φανή Νικολαΐδου, Όλυ Παπά, Αδαμάντιο Λεμό, Γιάννη Αργύρη, Ν. Καλλίδη, Νίκο Κέδρο, Γ. Φύριο, Χρ. Μπούντα και τον Μίμη Φωτόπουλο.

Για το καλοκαίρι του 1941 ετοιμάζεται και ο νέος θίασος Μιράντα – Παπά, όπου ο ο Γ. Παπάς αποχώρησε από το «Ρεξ» για να καταρτίσει θίασο με την Μιράντα Μυράτ.

Στις 31 Μαΐου 1941 η Κρήτη καταλαμβάνεται και η Ελλάδα βρίσκεται, πλέον, ολόκληρη υπό την κατοχή των δυνάμεων του Άξονα. Στον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο, ανάμεσα στις ειδήσεις για τις πολεμικές εξελίξεις, δημοσιεύονται φωτογραφίες από Γερμανούς ηθοποιούς του «Θεάτρου του Μετώπου», που δίνουν παραστάσεις για την ψυχαγωγία των γερμανικών στρατευμάτων.

Οι θίασοι προετοιμάζουν τη θερινή περίοδο, ανακοινώνουν νέα έργα και συνεργασίες, ενώ οι κινηματογράφοι προβάλλουν ταινίες και γεμίζουν αίθουσες. Η Ζωζώ Νταλμά εμφανίζεται στο Κεντρικό στην «Κοντέσα Μαρίτσα», η Κατερίνα Ανδρεάδη οργανώνει το καλοκαιρινό της θέατρο, νέοι θίασοι συγκροτούνται και το κοινό εξακολουθεί να συμμετέχει μαζικά.

Εμφανίστηκε το αντίθετο φαινόμενο, οι κινηματογράφοι και τα θέατρα γέμιζαν από κόσμο που προσπαθούσε να σταθεί όρθιος ψυχολογικά, την ίδια ώρα που σωματικά άρχιζαν τα πρώτα σημάδια του λιμού, οι τραγικές ελλείψεις των τροφίμων, οι γεμάτες αποθήκες των μαυραγορητών. Και χωρίς να το γνωρίζουν, σε λίγους μήνες, θα ερχόταν στην Αθήνα ο βαρύτερος χειμώνας των τελευταίων ετών, χωρίς θέρμανση και φωτισμό, χωρίς τρόφιμα και χωρίς φάρμακα με χιλιάδες νεκρούς στους δρόμους.

*Οι κινηματογράφοι στην Αθήνα είναι 27 στον αριθμό και είναι: Απόλλων, Άστυ, Αττικόν, Βρετάνια, Έσπερος, Ιντεάλ, Ίρις, Κρόνος, Κυβέλη, Ορφεύς, Πάνθεον, Ρεξ, Σινεάκ, Σινέ Νιούς, Τιτάνια, Αλάσκα, Ατθίς, Γκρέκα, Γρανάδα, Ετουάλ, Κρίσταλ, Μονοπόλιτ, Μον Σινέ, Παλλάς, Πανελλήνιον, Σπόρτιγκ, Θησεύς, Παλλάς (Πειραιώς), Ρεξ (Πειραιώς) Χάι Λάιφ (Πειραιώς).

**Κυριακή του Θωμά, μία εβδομάδα μετά την Κυριακή του Πάσχα.

***Η Αθήνα, μαζί με τον Πειραιά, πλησίαζε τότε τις 750.000 κατοίκους.

ΠΗΓΗ:
Εφημερίδες της εποχής: Αθηναϊκά Νέα, Βραδυνή, Καθημερινή