Τι πρέπει να κάνει η Αριστερά

Η νέα χρονιά τρέχει με γοργούς ρυθμούς προς μια νέα σκοτεινή εποχή. Οι τεχνολογίες που θα μπορούσαν να μας απαλλάξουν από ψυχοφθόρες αγγαρείες, από τη φτώχεια και την περιβαλλοντική καταστροφή, αντίθετα, κάνουν τη ζωή χειρότερη για τους περισσότερους ανθρώπους στις περισσότερες χώρες. Οι μεγάλες ανθρωπιστικές ιδεολογίες που για τρεις αιώνες έφεραν κοινωνική πρόοδο θυμίζουν ερείπια, με φασιστικές νοοτροπίες και γυμνές ιμπεριαλιστικές πρακτικές να επιστρέφουν δυναμικά. Στο μεταξύ, η Αριστερά κείται ηττημένη, περιθωριοποιημένη, διχασμένη.

Ας είμαστε ειλικρινείς: Αν ο Τραμπ είναι στον Λευκό Οίκο, είναι δικό μας λάθος. Αν η πλειοψηφία των ευρωπαίων δαιμονοποιούν τους μετανάστες για μια μόνιμη κρίση για την οποία οι μετανάστες δεν φέρουν την παραμικρή ευθύνη, εμείς φταίμε, η Αριστερά. Αν η Ευρώπη προετοιμάζεται για πόλεμο, ναι, το μαντέψατε, και αυτό δική μας αποτυχία είναι. Αν η Ελλάδα, προβάλλεται ως success story, παρά το γεγονός ότι το 80% είναι σε χειρότερη κατάσταση από ποτέ, για αυτό φταίμε εγώ και οι σύντροφοί μου. Αν η πράσινη μετάβαση έγινε πικρό ανέκδοτο σ’ έναν πλανήτη που υπερθερμαίνεται, αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η Αριστερά δεν κατάφερε να αποσπάσει την πράσινη μετάβαση από τα νύχια των αρπακτικών που κερδοσκοπούν στήνοντας κίβδηλες αγορές ρύπων και καρτέλ ενέργειας.

Τα παραλέω; Δεν νομίζω. Το Μεγάλο Κεφάλαιο και η Διεθνής των Τραπεζών δεν χρειάστηκαν βέβαια την «βοήθεια» της Αριστεράς για να πλήξουν ανεπανόρθωτα τις κοινωνίες μας το 2008, φέρνοντας την μόνιμη κρίση στους πολλούς. Το κατάφεραν μόνοι τους. Αλλά εμείς, στην Αριστερά, είχαμε τα εργαλεία για να προβλέψουμε την κρίση και να προωθήσουμε λογικές πολιτικές μετά από αυτήν, προς όφελος της πληγωμένης πλειοψηφίας. Αντ’ αυτού, ερωτευτήκαμε τον οίστρο μας καθώς βγάζαμε φλογερούς λόγους σε κατά τα άλλα υπέροχες συγκεντρώσεις: Occupy Wall Street, Indignados, Αγανακτισμένοι κλπ. Κι ενώ σπαταλούσαμε την ενέργειά μας συζητώντας άσχετα θέματα, κεντροαριστεροί όπως ο Μπαράκ Ομπάμα, ο Γκόρντον Μπράουν και οι σοσιαλδημοκράτες της ΕΕ, ετοίμαζαν – συχνά στο όνομά μας – σχέδια για να μεταφέρουν τις γιγάντιες απώλειες των τραπεζιτών στους ώμους των πιο αδύναμων της κοινωνίας. Με άλλα λόγια, είχαμε την ευκαιρία να προστατεύσουμε τους πολλούς από την απληστία των λίγων. Και αποτύχαμε, με αποτέλεσμα την επιστροφή ενός φασισμού με προβιά ρεαλιστικού πατριωτισμού.

Αλλά εδώ βρίσκεται το μεγαλύτερο παράδοξο της εποχής μας. Αν και ποτέ στο παρελθόν η Αριστερά δεν ήταν τόσο αποδυναμωμένη, ποτέ δεν ήταν τόσο απαραίτητη. Κι αυτό γιατί μόνο η μαρξιστική ανάλυση μπορεί να αναδείξει εκείνο που λείπει ώστε οι νέες τεχνολογικές μας δυνατότητες να ικανοποιήσουν τις αλληλένδετες ανάγκες μας για ελευθερία και ευημερία: την αναδιανομή των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας επί των μηχανών, των αλγόριθμων και των σπάνιων φυσικών πόρων. Πριν όμως έρθουμε σε αυτό το μέγα ζητούμενο (σε ποιον θα πρέπει να ανήκουν τα μηχανήματα και οι σπάνιοι πόροι), αξίζει μια επισκόπηση του που βρισκόμαστε σήμερα.

Ο καπιταλισμός ηττήθηκε το 2008 σχεδόν τόσο αποφασιστικά όσο ο σοβιετικός κομμουνισμός το 1991. Η μόνιμη κρίση μετά το 2008 αντικατοπτρίζει το πρόβλημα των «Δίδυμων Κορυφών»: Ένα ψηλό βουνό χρήματος (η πρώτη κορυφή) που δεν επενδύεται παραγωγικά. Κι ένα εξίσου ψηλό βουνό δημόσιου και ιδιωτικού χρέους (η δεύτερη κορυφή) που θα μπορούσε να είχε ακυρωθεί με τέτοιες επενδύσεις. Ποια η απάντηση των κυβερνώντων; Λιτότητα για τις μάζες και κρατικός «σοσιαλισμός» για τις μεγάλες επιχειρήσεις και τη χρηματοοικονομική σφαίρα.

Το αποτέλεσμα αυτών των εξελίξεων ήταν διττό: Η αυξανόμενη δυσαρέσκεια που έφερε την επιστροφή της ακροδεξιάς – όπως ακριβώς και μετά την αντίστοιχη κατάρρευση της Γουόλ Στριτ το 1929. Και, η ανάδυση του νεφοκεφάλαιου, δηλαδή μηχανών που δεν παράγουν εμπορεύματα, αλλά παρέχουν στους ιδιοκτήτες τους τεράστια εξουσία επί της συμπεριφοράς μας. Σχεδόν δύο δεκαετίες μετά, χρησιμοποιώντας το νεφοκεφάλαιο ώστε να διαμορφώνει άμεσα τη συμπεριφορά μας, μια νέα τεχνοφεουδαρχική άρχουσα τάξη λεηλατεί τα εισοδήματα προλετάριων, πρεκαριάτου και παραδοσιακών μικρο-καπιταλιστών επιδεινώνοντας τη συστημική στασιμότητα.

Οι ανταγωνιστικές αγορές είναι πλέον εφικτές μόνο στην κομμουνιστική Κίνα. Σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο, οι καπιταλιστικές αγορές συρρικνώνονται, ενώ το νεφοκεφάλαιο εξευτελίζει από την μια το πρότυπο του φιλελεύθερου ατόμου και από την άλλη τη νεοφιλελεύθερη φαντασίωση πως την ανάπτυξη θα την φέρει η συρρίκνωση του κράτους. Η σοσιαλδημοκρατία είναι επίσης νεκρή, ιδίως τώρα που τη μερίδα του λέοντος προσόδων και κερδών τσεπώνουν αμερικανικά μεγαθήρια που κανείς ευρωπαίος σοσιαλδημοκράτης δεν τολμά να διανοηθεί τρόπους φορολόγησής τους.

Καθώς το νεφοκεφάλαιο ενισχύεται εκθετικά από την καλπάζουσα «Τεχνητή Νοημοσύνη», καταργεί το δικαίωμά μας να μας ανήκουν ακόμα και οι σκέψεις μας, η πνευματική μας παραγωγή – για να μην αναφερθώ στην ψηφιακή μας εικόνα. Με την ιδιωτικοποίηση του δολαρίου μέσω των stablecoins και του στρατιωτικο – βιομηχανικού συμπλέγματος μέσω του συνδυασμού drones και «Τεχνητής Νοημοσύνης», οι τεχνοφεουδάρχες έχουν αρχίσει να αντικαθιστούν τον νεοφιλελευθερισμό μια νέα, ακόμα πιο μισανθρωπική, ιδεολογία – ας την πούμε τεχνο-λορντισμό ή τεχνο- αρχοντισμό.

Κανένα ρυθμιστικό πλαίσιο, κανένας αντιμονοπωλιακός νόμος, κανένας φόρος πλούτου δεν θα περιορίσει αυτές τις τεχνοφεουδαρχικές δυνάμεις. Σ’ έναν κόσμο όπου η τεχνοφεουδαρχία προχωρά μεταμφιεσμένη σε δυναμικό καπιταλισμό, όλες οι άλλες κατεστημενικές ιδεολογίες – φιλελευθερισμός, νεοφιλελευθερισμός, σοσιαλδημοκρατία – έχουν πλέον εκλείψει. Η πάλαι ποτέ ιδεολογική σύγκρουση μεταξύ των θιασωτών της ελεύθερης αγοράς και των σοσιαλδημοκρατών στερείται υλικής βάσης. Οι συγκλονιστικές ανισότητες εισοδημάτων και πλούτου αντικατοπτρίζουν την γελοιωδώς άνιση κατανομή των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας.

Χωρίς ανακατανομή των δικαιωμάτων αυτών οι λαμπρές νέες τεχνολογίες, αντί να υπηρετούν Ανθρωπότητα και Φύση, θα συνεχίσουν να μας υπονομεύουν. Να γιατί η Μαρξιστική Αριστερά είναι περισσότερο χρήσιμη σήμερα από ποτέ: Επειδή είναι η μόνη που θέτει στο τραπέζι την ανακατανομή των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων επί των επιχειρήσεων, του νεφοκεφάλαιου, των σπάνιων πόρων – μια ανακατανομή προαπαιτούμενο για τον εκδημοκρατισμό του οικονομικού χώρου (επιχειρήσεων, δικτύων και, απαραίτητα, του νεφοκεφάλαιου).

Βέβαια, για να ανταποκριθεί στην ιστορική της ευθύνη, η Αριστερά πρέπει πρώτα να ανακτήσει την εμπιστοσύνη μιας βαθιά σκεπτικιστικής κοινωνίας. Αυτό μπορεί να το επιτύχει μόνο απεγκλωβιζόμενη από πέντε θανάσιμες παγίδες.

Πρώτη, η παγίδα του ευημερισμού (welfarism) – η εγκατάλειψη δηλαδή της φιλοδοξίας να αλλάξει τις κοινωνικές σχέσεις παραγωγής (π.χ. κοινωνικοποίηση των επιχειρήσεων) με αποτέλεσμα μια κεντροαριστερά που υπόσχεται μόνο επιδόματα και συντάξεις. Η αναδιανομή εισοδημάτων είναι απαραίτητη σε κάθε πολιτισμένη κοινωνία, αλλά μια κοινωνία που έχει κολλήσει στην ευημεριστική νοοτροπία δεν παραμένει πολιτισμένη για πολύ.

Δεύτερη παγίδα, ο εργατισμός (labourism) – η εξύμνηση της έμμισθης εργασίας ως το ζητούμενο, ανεξάρτητα του πόσο ψυχοφθόρα ή άχρηστη είναι. Τα βιομηχανικά ρομπότ και το νεφοκεφάλαιο, εφόσον κοινωνικοποιηθούν, πρέπει να αποτελέσουν τα εργαλεία για την απελευθέρωση μας από τις αγγαρείες έτσι ώστε οι μάζες να αποκτήσουν το δικαίωμα στη δημιουργική εργασία που όχι μόνο ικανοποιεί την ψυχή, αλλά και παράγει προϊόντα υψηλής ποιότητας.

Τρίτη παγίδα, ο πράσινος κεϋνσιανισμός. Όπως προέβλεψε ο Μιχάλ Καλέτσκι πριν από δεκαετίες, ακόμη κι αν οι άρχουσες τάξεις επιτρέψουν στο κράτος να αυξήσει τα συνολικά κέρδη τους μέσω δημόσιων επενδύσεων σε κοινωνικά αναγκαία έργα, όπως η πράσινη ενέργεια, η κυρίαρχη στρατηγική τους είναι να εκμεταλλευτούν το δημόσιο χρήμα, αλλά να τερματίσουν τις κεϋνσιανές πολιτικές πολύ πριν η Ανθρωπότητα και η Φύση επωφεληθούν από αυτές.

Τέταρτη παγίδα, η ιδέα ότι, αν τα πράγματα χειροτερέψουν πολύ, η πλειοψηφία θα συνέλθει και θα ξεσηκωθεί για να προστατεύσει τα συμφέροντά της. Η πρόληψη της επιδείνωσης των συνθηκών της κοινωνίας μέσω της αναδιανομής και των κεϋνσιανών πολιτικών βραχυπρόθεσμα είναι απαραίτητη, αρκεί η Αριστερά να μην πέσει στην παγίδα να θεωρεί τον κοινωνικό κράτος και τον κεϋνσιανισμό ως μόνιμες λύσεις.

Πέμπτη και φαρμακερή παγίδα, ο αυταρχισμός. Όσοι φάγαμε τη ζωή μας σε αριστερές οργανώσεις τον έχουμε ζήσει στο πετσί μας. Το πρόβλημα έχει όμως τις ρίζες του νωρίτερα, όταν (αρχής γενομένης με τους Μαρξ και Ένγκελς) δεν προβλέψαμε πως ο λόγος μας, τα κείμενά μας, ήταν διαποτισμένα με μια απόλυτη «επιστημονική» σιγουριά που γεννούσε εξουσιαστικές δομές μέσα στο κίνημά μας, καλλιεργώντας ατμόσφαιρα μεταξύ ιερατείου και στρατιωτικού επιτελείου. Γρήγορα, σύντροφοι κακοποιούσαν συντρόφους, έχτιζαν πυραμιδική εξουσία, λογόκριναν. Είναι παράξενο ότι, πολλοί από αυτούς, κατέληξαν να αναζητούν καρέκλες μέσα στο σύστημα που υποτίθεται ότι πολεμούσαν;

Έστω ότι μάθαμε το μάθημά μας και απεγκλωβιζόμαστε από αυτές τις πέντε παγίδες; Ποιο πρέπει να είναι το βασικό πρόταγμα της Αριστεράς τώρα; Να πείσουμε ότι η ριζική δημοκρατικοποίηση των χώρων εργασίας και των βασικών οικονομικών υποδομών δεν είναι απλώς ένα ιδανικό, αλλά μια πρακτική απαίτηση – το βασικό προαπαιτούμενο για να γίνει η ζωή των πολλών πλουσιότερη, ευτυχέστερη και πραγματικά ελεύθερη. Πως το κάνουμε αυτό;

Κάθε επαναστατική θεωρία χρειάζεται το όραμα για ένα μέλλον που αξίζει τον κόπο να αγωνιστούμε. Για να είναι όμως χρήσιμη, η Αριστερά πρέπει να περιγράψει τα συγκεκριμένα βήματα που θα κάνει για να φτάσει εκεί – αύριο το πρωί, σε έξι μήνες, σε ένα, πέντε, δέκα χρόνια από τώρα.

Ξεκινώντας από το όραμα, η Αριστερά πρέπει να εμπνεύσει ότι η τεχνολογία, αντί για εργαλείο εκμετάλλευσης και καταπίεσης, μπορεί να γίνει απελευθερωτής, εφόσον βέβαια πάψει να ανήκει στο 0,001% του πληθυσμού. Πρέπει να εξηγήσουμε τι σημαίνει αυτό ως προς το μετοχικό κεφάλαιο των εταιρειών, τον τρόπο δημιουργίας του χρήματος και το σύστημα χρήσης της γης και των άλλων φυσικών πόρων. Το πως κοινωνικοποιείς την παραγωγή, το χρήμα και τη γη είναι βέβαια μεγάλη κουβέντα. (Πράγματι, έπρεπε να γράψω ένα πολιτικό μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας για να δώσω τις δικές μου απαντήσεις!). Υπάρχει όμως μια χρήσιμη, ιδιαίτερα ριζοσπαστική, λέξη που συνοψίζει τι πρέπει να κάνουμε ως προς την παραγωγή, το χρήμα και τη γη: εκδημοκρατισμός.

Πρώτον, εκδημοκρατισμός των εταιρειών μέσω νέου Εταιρικού Δικαίου που ενσωματώνει την αρχή «ένας εργαζόμενος, μία μετοχή», μία ψήφος», παράλληλα με επιτροπές κληρωτών (όχι κρατικούς γραφειοκράτες) που θα εποπτεύουν τις εκδημοκρατισμένες εταιρείες. Δεύτερον, εκδημοκρατισμός του χρήματος, με την ανάπτυξη ψηφιακών νομισματικών συστημάτων που αξιοποιούν τη συλλογική μας ικανότητα να δημιουργούμε χρήμα. Τρίτον, εκδημοκρατισμός της χρήσης γης και σπάνιων φυσικών πόρων, μέσω συστήματος που χωρίζει τη κοινωνικοποιημένη γη σε εμπορικές και κοινωνικές ζώνες, χρησιμοποιώντας τα έσοδα από τις πρώτες ως επενδύσεις στις δεύτερες.

Για να φτάσουμε όμως εκεί, στο όραμα μιας πραγματικής οικονομικής δημοκρατίας, χρειαζόμαστε οδικό χάρτη που να περιέχει απτούς, επαληθεύσιμους στόχους σε κάθε βήμα, από αύριο το πρωί μέχρι την επόμενη δεκαετία – βήματα που αφορούν πρακτικές λύσεις στα προαναφερθέντα προβλήματα του καταρρέοντος καπιταλισμού. Π.χ., λύσεις στο πρόβλημα των «Δίδυμων Κορυφών» (τη μετατροπή του αδρανούς χρήματος σε παραγωγικές, μη επιβλαβείς επενδύσεις), τερματισμό των κίβδηλων αγορών ηλεκτρικής ενέργειας, αναβίωση των εξαντλημένων κοινών αγαθών (υγεία, εκπαίδευση, περιβάλλον), αποτελεσματικούς περιορισμούς της χρηματοοικονομικής και της τεχνοφεουδαρχικής άρχουσας τάξης, απελευθέρωση μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού από μέσα που κερδοσκοπούν δηλητηριάζοντας τη σκέψη τους.

Στο ιδεολογικό επίπεδο, η Αριστερά πρέπει να διορθώσει το μεγάλο λάθος που έγινε στις δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα: Την απεμπόληση της προσήλωσης στην απελευθέρωση των μαζών. Αντί για την ελευθερία ως κύριο πρόταγμα, η Αριστερά (τόσο η κομουνιστική όσο και η σοσιαλδημοκρατική) υιοθέτησαν ένα ασαφές εννοιολογικό πλαίσιο που ο Μαρξ δικαίως απέρριψε: την ισότητα. Για να το πω διαφορετικά, η Αριστερά δώρισε την έννοια της ελευθερίας στους φιλελεύθερους (που νοιάζονταν μόνο για τη δική τους ελευθερία, όχι για εκείνη της πλειοψηφίας) ενώ η ίδια παρασυρόταν στον αυταρχισμό και, τελικά, στην απαξίωση. Τώρα είναι, πιστεύω, η στιγμή η Αριστερά να επιστρέψει στο πρόταγμα του Μαρξ: να διακηρύξει ως ανώτατο καθήκον της την καθολική ελευθερία από τις εκμεταλλευτικές δυνάμεις των άλλων — δυνάμεις που, στη σύγχρονη κοινωνία, πηγάζουν από τα παγιωμένα δικαιώματα ιδιοκτησίας επί παραδοσιακού κεφάλαιου, σπάνιων πόρων και νεφοκεφάλαιου.

Στον τεχνοφεουδαρχικό, ή αν προτιμάτε υπερ-καπιταλιστικό, κόσμο που ζούμε, όπου το κεφάλαιο έχει θριαμβεύσει μεταλλασσόμενο σε μια παραλλαγή που ελέγχει άμεσα το μυαλό μας, δεν μας ανήκει καν ο εαυτός μας, η σκέψη μας. Καθώς η δυστοπία του 21ου αιώνα ξεδιπλώνεται, η στροφή προς τον ελευθεριακό μαρξισμό – την οποία το κατεστημένο σίγουρα θα χλευάσει ως ουτοπία – είναι η τελευταία ευκαιρία της Αριστεράς να φανεί χρήσιμη σε ένα είδος που αγωνίζεται όχι μόνο να αλλάξει ένα προβληματικό οικονομικό σύστημα, αλλά, τελικά, να επιβιώσει ως είδος που του αξίζει ο συνδυασμός ελευθερίας και ευημερίας.

Το άρθρο αποτελεί απόδοση από τα αγγλικά της μηνιαίας στήλης του Γιάνη Βαρουφάκη στο Unherd.