Το φάντασμα $1,25 τρισεκατομμύριου του Ίλον Μασκ

Η πρόσφατη συγχώνευση της SpaceX και της xAI, ένα οικονομικό χάπενιγκ που ενθουσίασε τους συνήθεις κύκλους, βγάζει μάτι για την απάτη που το θεμελιώνει.

Ιδίως το μάτι όσων θυμούνται αντίστοιχες απάτες πριν περίπου είκοσι πέντε χρόνια, όταν η Γουόλ Στρητ τελειοποίησε την μαύρη μαγεία των εταιρικών συγχωνεύσεων, στέλνοντας ψευδείς αποτιμήσεις στα ουράνια, πριν αυτές καταρρεύσουν ξανά στη γη. Καθώς ο Ίλον Μασκ σπάει τα ταμεία, εμείς παρακολουθούμε το ίδιο έργο: μια χρηματαγορά πάντα πρόθυμη να αγοράσει τα ψέμματά της!

Όπως όλες οι μεγάλης κλίμακας απάτες, έτσι και αυτή συνοδεύεται από ένα ψευτοεπιστημονικό μανδύα: την συγκινητική πεποίθηση ότι η τιμή της μετοχής μιας εταιρείας είναι ο καλύτερος προβλεπτικός δείκτης για την εκτίμηση της υποκείμενης αξίας της – ένας ορθολογικός δείκτης της ευρωστίας και της μελλοντικής κερδοφορίας της.

Το γεγονός ότι, την περασμένη εβδομάδα, η δημιουργική λογιστική πίσω από την αποτίμηση της SpaceX-xAi σε 1,25 τρισεκατομμύρια δολάρια δεν αμφισβητήθηκε καθόλου μπορεί να εξηγηθεί με δύο μόνο λέξεις: υποκινούμενος ανορθολογισμός. Ότι είναι υποκινούμενος, δεν υπάρχει αμφιβολία, δεδομένων των εκατομμυρίων που θα κερδίσουν οι παίκτες των χρηματιστηρίων που τον στηρίζουν. Το ότι είναι ανορθολογισμός, αυτό γίνεται προφανές μετά από μια πιο προσεκτική ματιά στις ομοιότητες με την απατηλή αριθμητική που κάποτε ώθησε τις συγχωνεύσεις AOL-Time Warner και Daimler-Chrysler.

Πριν εξετάσουμε το θέμα αυτό αναλυτικά, να είμαι σαφής: Δεν πρόκειται για λάθος αλλά για καθαρή απάτη. Οι τιμές των μετοχών είναι, τις περισσότερες φορές, τεχνητές ώστε να μεταφέρουν πλούτο στον κύριο μέτοχο, στον Ίλον Μασκ εν προκειμένω. Γι’ αυτό και αποτελούν άθλιο δείκτη κερδοφορίας, ακόμη και κατά μέσο όρο. Επειδή συγκαλύπτουν τη συστημική σήψη ως θαύμα των αγορών. Η συγχώνευση SpaceX-xAI λέει πολλά για αυτή την θλιβερή ιστορία. Η πρακτική της επαναγοράς μετοχών λέει τα υπόλοιπα.

Ας ξεκινήσουμε με τη λογική πίσω από αυτή την «θαυμαστή» συγχώνευση του Ίλον Μασκ. Δείτε πώς λειτουργεί αυτή η ελάχιστα καλυμμένη απάτη χρησιμοποιώντας ένα υποθετικό παράδειγμά με δύο εταιρείες κατασκευής widget: την Goodwidget, μια παλιά, παραδοσιακή εταιρεία με καλό ιστορικό, και την AIwidget, την μοντέρνα νεοσύστατη εταιρεία. Έστω ότι τα βασικά τους οικονομικά στοιχεία έχουν ως εξής:

Η Goodwidget, εταιρεία 30 ετών με ετήσια κέρδη (E) 5 δισ. δολαρίων και ετήσιο ρυθμό ανάπτυξης 10%, έχει κεφαλαιοποίηση (K) 50 δισ. δολαρίων. Ο λόγος κεφαλαιοποίησης προς κέρδη (K/E) είναι, επομένως, 10:1. Η AIwidget, αντίθετα, λειτουργεί περίπου ένα χρόνο, κατά τη διάρκεια του οποίου κέρδισε 2 δισ. δολάρια. Ωστόσο, με βάση τις αισιόδοξες προβλέψεις για την ικανότητά της να αξιοποιήσει ένα μέλλον που θα βασίζεται στην τεχνητή νοημοσύνη, η κεφαλαιοποίησή της ανέρχεται σε 100 δισ. δολάρια, με αποτέλεσμα ο λόγος κεφαλαιοποίησης προς κέρδη (K/E) να φτάνει το εκθαμβωτικό 50:1.

Ένας λογικός άνθρωπος θα θεωρούσε την Goodwidget ως την ασφαλέστερη επιλογή. Ωστόσο, η Γουόλ Στρητ δεν ενδιαφέρεται παρά για «λογικές» υπεραποδόσεων, όσο παράλογες κι αν είναι. Μια λογική αποτίμηση της συγχωνευμένης εταιρείας θα άθροιζε τις δύο κεφαλαιοποιήσεις: 50 δισ. δολάρια + 100 δισ. δολάρια = 150 δισ. δολάρια. «Πολύ δειλό!», ανακράζει η Γουόλ Στριτ η οποία παραείναι πονηρή για να παραμείνει στα όρια της απλής πρόσθεσης – το παιχνίδι της είναι ο πολλαπλασιασμός. Έτσι, αντ’ αυτού, προσθέτουν τα έσοδα των δύο εταιρειών (5 δισ. δολάρια + 2 δισ. δολάρια = 7 δισ. δολάρια) και στη συνέχεια πολλαπλασιάζουν το σύνολο με τον υψηλότερο δείκτη κεφαλαιοποίησης προς κέρδη – εκείνον της φουσκωμένης AIwidget, φυσικά. Με αυτόν τον τρόπο, η κεφαλαιοποίηση της νέας εταιρείας εκτοξεύεται κατά 200 δισ. δολάρια στα 350 δισ. (50:1 φορές 7 δισ. δολάρια). Είναι σαν η συγχωνευμένη εταιρεία, χάρη στη μαγεία των χρηματαγορών, να σερφάρει ολόκληρη το τσουνάμι της προπαγάνδας που εκτόξευσε την αγοραία αξία της AIwidget πριν τη συγχώνευση.

Ο λόγος για τον οποίο οι άνθρωποι της Γουόλ Στρητ το επινοούν είναι προφανής, καθώς οι αμοιβές και οι προμήθειές τους είναι ανάλογες με το τελικό «υπέροχο» ποσό. Αλλά γιατί οι επενδυτές κλείνουν τα μάτια σε αυτό; Ο λόγος είναι πάντα ο ίδιος. Δεν έχει σημασία αν συμφωνούν με την ψεύτικη αριθμητική. Το μόνο που έχει σημασία είναι ότι πιστεύουν ότι αρκετοί επενδυτές θα πιστέψουν ότι πολλοί επενδυτές πιστεύουν ότι αρκετοί επενδυτές θα κλείσουν τα μάτια σε αυτή την σαθρή αριθμητική.

Το γεγονός ότι αυτές οι συγχωνεύσεις τελικά καταρρέουν (όπως συνέβη με την AOL-Time Warner και την Daimler-Chrysler) δεν αποδεικνύει ότι η αγορά «κάνει το σωστό κατά μέσο όρο». Αποδεικνύει ότι οι τιμές παραμένουν στημένες για πολύ καιρό, μέχρι που καταρρεύσουν, αθώοι να χάσουν πολλά χρήματα και να ξεκινήσει εκ νέου η χειραγώγηση.

Και μετά έχουμε και τις επαναγορές μετοχών που στηρίζουν τις στημένες τιμές μεταξύ των περιόδων υπέρογκων τιμών και κραχ. Νομιμοποιημένες μόνο από το 1982, μετά την σοφή απαγόρευσή τους από τους New Dealers του Ρούσβελτ το 1934, οι επαναγορές μετοχών παρουσιάζονται με την ευγενική διατύπωση «επιστροφή αξίας στους μετόχους». Η επίσημη εκδοχή, με άλλα λόγια, είναι ότι δεν διαφέρουν από επί πλέον μερίσματα. Αυτό είναι καθαρή απάτη. Ναι, τόσο τα μερίσματα όσο και οι επαναγορές μετοχών πλουτίζουν τους μετόχους. Αλλά εκεί τελειώνει κάθε ομοιότητα.

Σκεφτείτε μια εταιρεία ως πίτσα οκτώ κομματιών. Το μέρισμα είναι ένα επιπλέον μέρος κομματιού πίτσας για κάθε κάτοχο ενός κομματιού. Εφόσον σας ανήκει ένα κομμάτι πίτσα, παίρνετε κι άλλη λίγη αλλά το μερίδιό σας (το κομμάτι σας) παραμένει το ίδιο. Επίσης, πληρώνετε αμέσως φόρο για το νέο κομμάτι. Αντίθετα, η επαναγορά μετοχών από την ίδια την εταιρεία ισοδυναμεί με το εξής: η εταιρεία αγοράζει, π.χ., δύο από τα οκτώ κομμάτια και τα καταστρέφει. Έτσι, τώρα, κατέχετε το ένα έκτο της πίτσας – χωρίς να χρειάζεται να πληρώσετε φόρους μέχρι να πουλήσετε, αλλά με τη δυνατότητα να επωφεληθείτε από τον τύπο των δόλιων συγχωνεύσεων που αναφέρθηκαν παραπάνω – αυτές που βασίζονται στη χειραγώγηση τεχνητά αυξημένων αποτιμήσεων.

Αυτή είναι η κρίσιμη διαφορά. Τα επί πλέον μερίσματα σηματοδοτούν την εμπιστοσύνη της διοίκησης στα μελλοντικά κέρδη από την πραγματική ανάπτυξη και συνοδεύονται από κάτι που τους πειθαρχεί: εάν τα μερίσματα που προσφέρονται στους μετόχους είναι υπερβολικά, οι επενδυτές θα φοβούνται ότι η εταιρεία υπονομεύει το μέλλον της (υποεπενδύοντας στην παραγωγή) και η τιμή της μετοχής μπορεί να πέσει. Η επαναγορά μετοχών, αντίθετα, δεν πειθαρχείται ανάλογα. Πρόκειται για χρηματοοικονομικό τέχνασμα που απλά φουσκώνει την τιμή της μετοχής. Καταστρέφει τα ταμειακά διαθέσιμα της εταιρείας όχι για να χτίσει, αλλά για να δημιουργήσει μια ψευδαίσθηση υπεραξίας μέσω της αναβαλλόμενης φορολογίας.

Αυτός είναι ο λόγος που η κυβέρνηση Ρούσβελτ απαγόρευσε δια ροπάλου τις επαναγορές μετοχών από τις ίδιες τις εταιρείες το 1934: κατάλαβαν ότι ήταν ένα εργαλείο χειραγώγησης και λεηλασίας. Και αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η κλεπτοκρατία που ανέκυψε στην εποχή της Μάργκαρετ Θάτσερ και του Ρόναλντ Ρήγκαν τις νομιμοποίησε.

Μεταξύ της αλχημείας των μεγα-συγχωνεύσεων, της συνεχούς ανόδου των τιμών των επαναγορών και του ωκεανού φθηνού χρήματος των κεντρικών τραπεζών μετά το Κραχ του 2008, η ιδέα ότι οι τιμές των μετοχών αντικατοπτρίζουν την πραγματική αξία δεν είναι απλώς λανθασμένη – είναι ένα κακόγουστο αστείο που παίζεται εις βάρος όσων δεν δύνανται να αισχροκερδίσουν επενδύοντας σε οφθαλμαπάτες όπως η πρόσφατη που έστησε ο Ιλον Μασκ ύψους 1,25 τρισεκατομμύρου δολαρίων.

* Απόδοση του άρθρου του Γιάνη Βαρουφάκη που δημοσιεύτηκε στην μηνιαία στου στήλη στο Project Syndicate