Δύναμη, Ανθεκτικότητα, Ελπίδα: Ιστορίες γυναικών που μας εμπνέουν

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, τρεις γυναίκες μοιράζονται ιστορίες που μιλούν για φόβο, απώλεια, αλλά και για ανθεκτικότητα, αγώνα και ελπίδα.

Η Sima, μέλος του προγράμματος “Building Self Advocacy-Experts by Experience” των Γιατρών Χωρίς Σύνορα που άφησε το Αφγανιστάν για να κυνηγήσει τα όνειρά της, η Μαριαλένα, υπεύθυνη νοσηλευτικών δραστηριοτήτων στη Σάμο με τους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα που βλέπει καθημερινά γυναίκες να δημιουργούν χώρους αγάπης και φροντίδας μέσα στον προσφυγικό καταυλισμό, και η Reham, υπεύθυνη προαγωγής υγείας με τους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα στη Λέσβο, που στηρίζει και ενδυναμώνει κάθε γυναίκα να φροντίσει τον εαυτό της και την κοινότητά της. Οι ιστορίες τους μας υπενθυμίζουν ότι η δύναμη και η ελπίδα μπορούν να ανθίσουν ακόμα και στις πιο δύσκολες συνθήκες.

Απέναντι στους Ταλιμπάν

Το γέλιο της μητέρας της, η μυρωδιά του φρέσκου ψωμιού, τα ζουμερά καλοκαιρινά φρούτα, οι οικογενειακές συγκεντρώσεις, οι αγκαλιές. Αυτές είναι μερικές μόνο από τις εικόνες που κρατά η Sima από το Αφγανιστάν, τη χώρα καταγωγής της, την οποία αναγκάστηκε να εγκαταλείψει, λόγω της καταπίεσης, της φτώχειας, του φόβου και των συνεχών απειλών από τους Ταλιμπάν.

Η Sima, μία νεαρή γυναίκα με όνειρα για σπουδές και εργασία, είδε τη ζωή της να αλλάζει ριζικά όταν οι Ταλιμπάν ανέλαβαν την εξουσία στο Αφγανιστάν: απαγορεύτηκε η έξοδος από το σπίτι χωρίς άνδρα συνοδό, σταμάτησε η εκπαίδευση και η εργασία για τις γυναίκες, ενώ η δημόσια παρουσία επιτρεπόταν μόνο με καλυμμένα μαλλιά και πρόσωπο. Παρά τις αμέτρητες δυσκολίες και με την αμέριστη στήριξη της οικογένειάς της, η Sima κατάφερε να ολοκληρώσει κρυφά τις σπουδές της στη Νομική. Βλέποντας, όμως, ότι δεν υπήρχε κανένα μέλλον για εκείνη στη χώρα της, πήρε τη δύσκολη απόφαση να φύγει και να έρθει στην Ελλάδα, ξεκινώντας τη ζωή της από την αρχή με μία αξιοθαύμαστη δύναμη και μαχητικότητα.

«Δεν θα ξεχάσω ποτέ τη νύχτα που έφυγα από το Αφγανιστάν. Η καρδιά μου ήταν γεμάτη φόβο και τα μάτια μου γεμάτα δάκρυα. Ένιωθα σαν να άφηνα πίσω ένα κομμάτι μου, παγιδευμένη ανάμεσα στον φόβο και σε ένα αβέβαιο μέλλον. Όμως βαθιά μέσα μου, μια ήρεμη και σταθερή φωνή μού έλεγε: “Δεν ήρθες σε αυτή τη ζωή για να μείνεις στο σκοτάδι. Η φυγή δεν σημαίνει το τέλος, αλλά την αρχή ενός νέου αγώνα — ενός αγώνα για μια ζωή με αξιοπρέπεια, ελευθερία και τη δυνατότητα να εξελιχθείς.”».

Για τη Sima, ευτυχώς ο φόβος δεν έγινε εμπόδιο, έγινε κινητήριος δύναμη. «Κάθε βήμα που κάνουμε απέναντι στον φόβο ενισχύει την αυτοπεποίθησή μας και βαθαίνει την αποφασιστικότητά μας. Ο φόβος δεν είναι εχθρός· είναι αγγελιοφόρος αλλαγής, εξέλιξης και οικοδόμησης ενός καλύτερου μέλλοντος. Κάθε φορά που φοβάμαι, θυμάμαι τα λόγια της μητέρας μου: “Οι προκλήσεις και οι δυσκολίες είναι μέρος της ζωής. Μην τις αφήνεις να σε παραλύουν. Ο κόσμος και οι άνθρωποι μπορεί να μη αλλάξουν, αλλά εσύ μπορείς να αλλάξεις τη ζωή και το πεπρωμένο σου παίρνοντας τις σωστές αποφάσεις”. Αυτή η υπενθύμιση μού δίνει το κίνητρο και την ενέργεια να συνεχίζω»,

Όπως εξηγεί, η πραγματικότητα για πολλές Αφγανές σημαίνει ζωή υπό τον φόβο, τους περιορισμούς και τη στέρηση των πιο βασικών ανθρώπινων δικαιωμάτων – του δικαιώματος στην εκπαίδευση, στην εργασία, στην επιλογή και ακόμη και στην απλή παρουσία στην κοινωνία.

«Σήμερα, πολλά κορίτσια ζουν απλώς για να επιβιώσουν, όχι για να ανθίσουν. Θέλω ο κόσμος να καταλάβει ότι η ζωή των γυναικών στο Αφγανιστάν είναι κάτι περισσότερο από τίτλους ειδήσεων. Πίσω από κάθε στατιστικό στοιχείο υπάρχει ένας άνθρωπος με όνειρα, ταλέντα και ελπίδες που έχουν φιμωθεί. Και παράλληλα με αυτόν τον πόνο, υπάρχει μια σιωπηλή ανθεκτικότητα – γυναίκες που, παρά τις απαγορεύσεις, συνεχίζουν να ονειρεύονται και να προσπαθούν να μάθουν. Δεν είμαστε σιωπηλά θύματα· είμαστε άνθρωποι που διατηρούμε την αξιοπρέπεια και την ελπίδα μας ακόμη και στις πιο σκληρές συνθήκες. Η στήριξη των Αφγανών γυναικών δεν είναι απλώς πολιτικό ζήτημα· είναι ανθρώπινη ευθύνη. Δεν χρειαζόμαστε οίκτο· χρειαζόμαστε ευκαιρίες – την ευκαιρία να μάθουμε, να εργαστούμε και να αναπνεύσουμε σε ένα ασφαλές και ισότιμο περιβάλλον».

Αυτή είναι και η μεγαλύτερη ευχή της Sima για την επόμενη γενιά κοριτσιών στο Αφγανιστάν: να έχουν το δικαίωμα της επιλογής. «Το δικαίωμα να μορφώνονται, να εργάζονται, να ζουν, να επιλέγουν τον σύντροφο της ζωής τους, να ονειρεύονται και να χτίζουν το μέλλον που επιθυμούν. Ελπίζω να έρθει μια ημέρα που όλα τα κορίτσια θα μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον όπου ο φόβος θα έχει αντικατασταθεί από ασφάλεια και οι περιορισμοί από ευκαιρίες – μια ημέρα όπου κάθε κορίτσι θα μπορεί, με αξιοπρέπεια, αυτοπεποίθηση και ελευθερία, να διαμορφώνει τη δική του πορεία ζωής».

Μιλώντας για τα δικά της όνειρα, η Sima θέλει να ζήσει με ειρήνη και ελευθερία, να συνεχίσει τις σπουδές και την εργασία της και να γίνει φωνή για τις γυναίκες που δεν ακούγονται. «Ελπίζω σε μια ημέρα που το παρελθόν μου θα αποτελεί απλώς ένα μέρος της ιστορίας της δύναμης και της ανθεκτικότητάς μου – όχι ένα όριο στις δυνατότητες ή στο μέλλον μου».

Όταν σκέφτεται την πατρίδα της, το Αφγανιστάν, το πρώτο που της έρχεται στο μυαλό είναι η ζεστασιά των ανθρώπων του: η κουλτούρα της φιλοξενίας, ο σεβασμός προς τους μεγαλύτερους, η εγγύτητα των γειτόνων, οι ισχυροί οικογενειακοί δεσμοί.

«Μπορώ ακόμη να ακούσω το γέλιο της μητέρας μου, που φώτιζε το σπίτι μας ακόμη και στις πιο δύσκολες ημέρες. Το φαγητό της, η μυρωδιά του φρέσκου ψωμιού και τα αρώματα των παραδοσιακών αφγανικών πιάτων αντιπροσωπεύουν για μένα το αληθινό νόημα του σπιτιού και της αγάπης. Τα γλυκά, ζουμερά καλοκαιρινά φρούτα – τα κόκκινα ρόδια, τα γλυκά σταφύλια και τα αρωματικά πεπόνια – έχουν αφήσει μια ανεξίτηλη γεύση ζωής στη μνήμη μου. Οι προετοιμασίες για τις γιορτές, οι οικογενειακές συγκεντρώσεις, οι αγκαλιές, οι γάμοι με τα πολύχρωμα ρούχα, την παραδοσιακή μουσική, τον χορό και την ανεπιτήδευτη χαρά— στιγμές όπου οι άνθρωποι γελούσαν ολόψυχα, παρά τις δυσκολίες. Για μένα, το Αφγανιστάν δεν είναι απλώς μια χώρα· είναι μια συλλογή από ζεστές στιγμές, οικείες μυρωδιές και αγάπη που θα με συνοδεύουν για πάντα».

Η Sima συμμετέχει στο πρόγραμμα “Building Self Advocacy-Experts by Experience”, μια διεθνή πρωτοβουλία ενδυνάμωσης των Γιατρών Χωρίς Σύνορα. Ως μέλος της κοινότητας, σχεδιάζει και υλοποιεί δράσεις υπεράσπισης δικαιωμάτων, προάγοντας την ισότητα, την αυτοδιάθεση και τη συμμετοχή.

“Δεν είναι απλώς επιζώσες. Είναι δημιουργοί μιας νέας κοινότητας”

Αν μπορούσε να «σπάσει» έναν μύθο γύρω από τις γυναίκες που ζουν σε ευαλωτότητα, αυτός θα ήταν ο μύθος της αδυναμίας. Η Μαριαλένα Μπούκαλη, εργάζεται ως υπεύθυνη νοσηλευτικών δραστηριοτήτων στη Σάμο από τον Μάρτιο του 2024 με τους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα.

«Πολλές από αυτές τις γυναίκες φτάνουν μόνες, με τα παιδιά τους, με ή χωρίς σύντροφο, έχοντας ξεφύγει από εξαιρετικά επικίνδυνα περιβάλλοντα. Κι όμως, ακόμη και σε άγνωστα και συχνά εχθρικά μέρη, μέσα σε πολύ δύσκολες συνθήκες, όπως σε έναν προσφυγικό καταυλισμό, καταφέρνουν να δημιουργούν “σπίτια”. Όχι μόνο με την υλική έννοια, αλλά ως χώρους αγάπης, φροντίδας και κοινότητας. Η αλληλεγγύη μεταξύ τους και η φροντίδα για τα παιδιά τους, για φίλους ή ακόμη και για άγνωστους γείτονες δείχνουν δύναμη, ανθεκτικότητα και βαθιά ανθρωπιά. Δεν είναι απλώς επιζώσες· είναι δημιουργοί μιας νέας κοινότητας».

Μέσα από την εμπειρία της με τους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα, η Μαριαλένα έχει ακούσει αμέτρητες ιστορίες που τη σημάδεψαν. «Κάθε γυναίκα που συναντώ μοιράζεται μια ιστορία προσφυγιάς που εμπεριέχει απερίγραπτη δύναμη, ανθεκτικότητα και ικανότητα επιβίωσης. Γι’ αυτό και καθεμία από αυτές τις ιστορίες είναι ξεχωριστή. Όλες μαζί αποτελούν για μένα πηγή έμπνευσης και ενδυνάμωσης. Ελπίζω ότι, μέσα από τη βοήθεια που προσφέρουμε, καταφέρνουμε να μεταγγίζουμε μια μικρή δόση ελπίδας – αρκετή ώστε αυτές οι γυναίκες να ζήσουν με αξιοπρέπεια.»

Οι γυναίκες που φροντίζει δεν της έχουν απλώς διδάξει κάτι· της υπενθυμίζουν καθημερινά τι έχει πραγματικά σημασία. «Μου θυμίζουν τι είναι τελικά το “σπίτι”. Δεν είναι κάτι σταθερό ή αυτονόητο. Είναι κάτι που το κουβαλάμε μέσα μας και το δημιουργούμε εμείς οι ίδιες. Είναι η αγάπη, η ανάγκη μας να φτιάχνουμε ασφαλείς χώρους για εμάς και για τους ανθρώπους που αγαπάμε – χώρους όπου μπορούμε να χτίζουμε νέες, όμορφες αναμνήσεις ζωής.»

Μιλώντας για το μέλλον, η αλλαγή που θα ήθελε να δει αφορά – όπως λέει – όλα εκείνα που θα έπρεπε να θεωρούνται δεδομένα, αλλά τελικά δεν είναι. «Η αυτοδιάθεση στο σώμα, στην υγεία, στην αγάπη. Το δικαίωμα να αποφασίζεις για τον εαυτό σου. Θα ήθελα να μη χρειάζεται πια να μιλάμε για χώρες όπου οι γυναίκες δεν επιτρέπεται να μιλήσουν, να αποφασίσουν για το σώμα τους, να εργαστούν, να ασχοληθούν με την τέχνη, να οδηγήσουν. Για χώρες όπου οι γυναίκες αναγκάζονται να δραπετεύσουν για να μην δολοφονηθούν επειδή είναι γυναίκες».

Μέσα από τη δουλειά της, οι ανισότητες στην υγεία των γυναικών γίνονται ιδιαίτερα ορατές. Η γλώσσα είναι συχνά το πρώτο και βασικό εμπόδιο. Ακόμη και η πιο «απλή» ιατρική συμβουλή μπορεί να γίνει δύσκολη όταν δεν υπάρχουν επαρκείς υπηρεσίες διερμηνείας ή υποστήριξης επικοινωνίας. Παράλληλα, οι διακρίσεις – ακόμη και η άρνηση παροχής φροντίδας – αποτελούν φαινόμενα που ακούγονται συχνά. Γυναίκες ασθενείς μπορεί να μπαίνουν σε δεύτερη μοίρα, ακόμη και όταν το πρόβλημά τους είναι επείγον.

Η έλλειψη πολιτισμικής κατανόησης για τις ανάγκες γυναικών από διαφορετικές πληθυσμιακές ομάδες, αλλά και η απουσία ασφαλών χώρων όπου μπορούν να εκφραστούν ελεύθερα, δημιουργούν επιπρόσθετες ανισότητες. «Πώς μπορούμε να βοηθήσουμε αυτές τις γυναίκες, αν πρώτα δεν τις κατανοήσουμε και δεν τους προσφέρουμε έναν ασφαλή χώρο να μοιραστούν τις ανησυχίες τους;»

Η ίδια δεν είναι βέβαιη αν έχει ανατρέψει προσωπικά κάποιο στερεότυπο. Πιστεύει όμως πως οι γυναίκες που εργάζονται στους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα το κάνουν καθημερινά.

«Ζούμε και εργαζόμαστε συχνά σε απαιτητικά περιβάλλοντα. Δουλεύουμε ακούραστα για την παροχή φροντίδας σε πληθυσμούς που βρίσκονται σε κίνδυνο και επιλύουμε καθημερινά προβλήματα με ταχύτητα και ευελιξία. Με λίγα λόγια, κάθε μέρα βάζουμε ένα “Χ” στα στερεότυπα για το γυναικείο φύλο».

Να ακουστούν χωρίς κριτική

Για την Reham Amer με καταγωγή από την Αίγυπτο, υπεύθυνη προαγωγής υγείας στους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα τα τελευταία δύο χρόνια στη Λέσβο, η δύναμη, η ανθεκτικότητα και το θάρρος, είναι χαρακτηριστικά που συναντά καθημερινά σε κάθε γυναίκα που φτάνει στον προσφυγικό καταυλισμό, κουβαλώντας μαζί της την ιστορία της, τις ελπίδες και τους φόβους της.

Μέσα από τη δουλειά της στη Λέσβο, η Reham βλέπει πόσο πολλές γυναίκες φτάνουν ήδη εξουθενωμένες από το ταξίδι τους και, στη συνέχεια, αντιμετωπίζουν νέα εμπόδια στην πρόσβαση στην υγειονομική φροντίδα. Πολλές δεν μιλούν για τα δικά τους προβλήματα υγείας, γιατί επικεντρώνονται στα παιδιά τους ή έχουν συνηθίσει να μην είναι ορατές. Οι ανάγκες ψυχικής υγείας και οι εμπειρίες βίας συχνά παραμένουν αόρατες, ακόμα και όταν επηρεάζουν την καθημερινή τους ζωή. Μέσα από αυτή την εμπειρία γίνεται σαφές ότι η πρόσβαση στην υγειονομική φροντίδα δεν είναι ίση – για πολλές γυναίκες, εξαρτάται από τη γλώσσα, την πληροφόρηση και το αν υπάρχει κάποιος να τις καθοδηγήσει.

«Οι περισσότερες γυναίκες που συναντώ είναι εξαιρετικά δυνατές και ευρηματικές», λέει η Reham που εργάζεται από το 2019 στον ανθρωπιστικό χώρο στην Ελλάδα. «Διαχειρίζονται δύσκολες συνθήκες διαβίωσης, πολύχρονες διαδικασίες ασύλου και οικογενειακές ευθύνες ταυτόχρονα. Πολλές υποστηρίζουν η μία την άλλη και βρίσκουν πρακτικές λύσεις ακόμα και όταν το σύστημα είναι περίπλοκο ή αργό. Αυτό που συχνά δεν είναι ορατό είναι η τεράστια προσπάθεια που απαιτείται απλώς για να συνεχίζουν να προχωρούν κάθε μέρα».

Η ίδια έχει δει πώς η παρουσία της μπορεί να ανατρέψει στερεότυπα. Ως πολυγλωσσική πολιτισμική διαμεσολαβήτρια και υπεύθυνη προαγωγής υγείας που μοιράζεται γλωσσικό και πολιτισμικό υπόβαθρο με πολλές από τις κοινότητες που υποστηρίζουν οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα έχει δημιουργήσει δεσμούς εμπιστοσύνης με τρόπους που ανέτρεψαν στερεότυπα.

Γυναίκες που δεν είχαν μιλήσει ποτέ ανοιχτά για ευαίσθητα θέματα υγείας ή προστασίας αισθάνθηκαν ότι μπορούσαν να εκφραστούν στη δική τους γλώσσα και να ακουστούν χωρίς κριτική – και τότε άρχισαν να αλλάζουν οι αντιλήψεις τους για τους θεσμούς και τον ανθρωπιστικό χώρο. Αυτές οι στιγμές υπενθυμίζουν ότι η εκπροσώπηση και η πολιτισμική κατανόηση μπορούν να κάνουν πραγματική διαφορά στην πρόσβαση στη φροντίδα.

Μέσα από τη δουλειά της, η Reham έχει συναντήσει γυναίκες που μετατρέπουν τις δικές τους δύσκολες εμπειρίες σε στήριξη για άλλες. Μία γυναίκα που γνώρισε στη Λέσβο, παρά τον εκτοπισμό, την αβεβαιότητα και τις τεράστιες καθυστερήσεις στη διαδικασία ασύλου, έγινε πηγή στήριξης για την κοινότητά της. «Ενθάρρυνε τις άλλες γυναίκες να παρακολουθούν συνεδρίες υγείας, συνόδευε νεοαφιχθείσες στις υπηρεσίες και εξηγούσε διαδικασίες με τρόπο που τις έκανε να φαίνονται λιγότερο τρομακτικές. Αυτό που με εντυπωσίασε περισσότερο ήταν η ικανότητα αυτής της γυναίκας να μετατρέπει τη δική της δύσκολη εμπειρία σε δύναμη για τις άλλες, δείχνοντας ότι η δύναμη της κοινότητας μπορεί να αναπτυχθεί ακόμα και σε πολύ δύσκολα περιβάλλοντα».

Οι γυναίκες που φροντίζει τη διδάσκουν καθημερινά τι σημαίνει πραγματική ανθεκτικότητα. «Δεν είναι μία αφηρημένη έννοια. Είναι κάτι πολύ πρακτικό: να βρίσκεις τρόπους να λύνεις προβλήματα κάθε μέρα, ακόμα κι όταν η κατάσταση είναι ασταθής. Με μαθαίνουν επίσης να ακούω περισσότερο. Κάθε ιστορία γυναίκας είναι διαφορετική, ακόμη και αν ζουν σε παρόμοιες συνθήκες».

Όσο για την αλλαγή που θα ήθελε να δει τα επόμενα χρόνια, η Reham τονίζει: «Θα ήθελα οι γυναίκες σε συνθήκες εκτοπισμού να έχουν πιο εύκολη και γρήγορη πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη και στην προστασία, χωρίς τόσα πολλά διοικητικά και γλωσσικά εμπόδια. Και θα ήθελα επίσης οι φωνές τους να ακούγονται περισσότερο. Οι γυναίκες γνωρίζουν πολύ καλά τι χρειάζονται, αλλά δεν συμμετέχουν πάντα στις αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή τους».