ΕΕ- ΗΠΑ: Μία σχέση σε κρίση, χωρίς εμπιστοσύνη

Οι Ευρωπαίοι και Αμερικανοί ηγέτες πέρασαν τρεις ημέρες υποσχόμενοι συνεργασία και προσπαθώντας να “ανανεώσουν” τη διατλαντική σχέση. Όμως οι ρωγμές παραμένουν ορατές.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες εμφανίστηκαν λιγότερο επιθετικές σε σχέση με πέρυσι στη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου, όταν ο αντιπρόεδρος JD Vance εξαπέλυσε σφοδρή επίθεση κατά της Ευρώπης.

Ωστόσο, η φετινή συνάντηση έδειξε ότι, παρότι η συμμαχία συνεχίζει να λειτουργεί, η παλιά τάξη πραγμάτων που ένωνε τις δύο πλευρές του Ατλαντικού για δεκαετίες έχει διαρραγεί, σχολιάζει το POLITICO. Δεν υπάρχει συναίνεση για το πώς μπορεί να προχωρήσει η σχέση, δεδομένων των τακτικών «σεισμικών» αναταράξεων που η κυβέρνηση Τραμπ φαίνεται να απολαμβάνει να προκαλεί στο σύστημα.

Ο κατάλογος των θεμάτων είναι μακρύς. Ο Τραμπ έχει ζητήσει την προσάρτηση της Γροιλανδίας, ενώ επέβαλε δασμούς σε Ευρωπαίους συμμάχους που αντέδρασαν, η ήπειρος έχει υποβιβαστεί στην τρίτη θέση μετά το δυτικό ημισφαίριο και την Κίνα στις προτεραιότητες της κυβέρνησης, η νέα αμερικανική βοήθεια προς την Ουκρανία έχει σχεδόν εκμηδενιστεί και η Ευρώπη δέχεται συνεχείς επιθέσεις για ζητήματα ελευθερίας του λόγου και ψηφιακής ρύθμισης.

Την ίδια στιγμή, η ήπειρος αντιμετωπίζει την άνοδο ακροδεξιών κομμάτων με στήριξη από το MAGA στο εσωτερικό της και μια τραυματισμένη αλλά επικίνδυνη Ρωσία στα σύνορά της, την οποία ο Τραμπ επιμένει να επανεντάξει στη διεθνή τάξη.

«Δεν νομίζω ότι θα συνεχίσουμε να λειτουργούμε όπως πριν», δήλωσε η πρωθυπουργός της Λετονίας, Evika Siliņa, χώρα που βρίσκεται στην πρώτη γραμμή ενός ενδεχόμενου ρωσικού κινδύνου και εξαρτάται από τους συμμάχους της για την ασφάλειά της.

Ένας Ευρωπαίος διευθύνων σύμβουλος δήλωσε ότι θα χρειαστεί «μια γενιά» για να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη που χάθηκε τον τελευταίο χρόνο.

Αυτό συμβαίνει παρά τη σαφή προσπάθεια κορυφαίων Αμερικανών αξιωματούχων, που μίλησαν στη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου, να μετριάσουν τις πρόσφατες επιθέσεις και να διαβεβαιώσουν για τη συνεχιζόμενη αμερικανική παρουσία στο NATO.

«Για τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη, ανήκουμε μαζί», δήλωσε ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, ο οποίος αντικατέστησε τον Vance στη φετινή διάσκεψη. Ωστόσο, παρουσίασε τη σχέση ΗΠΑ–Ευρώπης με όρους «αίματος και εδάφους», οικείους στους υποστηρικτές του Make America Great Again, ως συνεργασία που βασίζεται κυρίως σε κοινά συμφέροντα και όχι στις κοινές αξίες, όπως η δημοκρατία και το κράτος δικαίου, που στο παρελθόν κρατούσαν ενωμένη τη συμμαχία.

«Μας συνδέουν οι βαθύτεροι δεσμοί που μπορούν να μοιραστούν έθνη, σφυρηλατημένοι από αιώνες κοινής ιστορίας, χριστιανικής πίστης, πολιτισμού, κληρονομιάς, γλώσσας, καταγωγής και των θυσιών που έκαναν οι πρόγονοί μας μαζί για τον κοινό πολιτισμό που κληρονομήσαμε», είπε ο Rubio.

Η απάντηση των Ευρωπαίων ηγετών ήταν ευγενική — κανείς δεν επιθυμεί να διαρρήξει τους εναπομείναντες δεσμούς με μια ολοένα και πιο απρόβλεπτη Αμερική, της οποίας τα στρατεύματα, τα πυρηνικά όπλα και οι στρατιωτικές δυνατότητες εξακολουθούν να παρέχουν στην ήπειρο κρίσιμη ασφάλεια απέναντι στη Ρωσία. Ωστόσο, στο περιθώριο της εκδήλωσης, πολλοί αξιωματούχοι παρομοίασαν την τρέχουσα κατάσταση με μια κακοποιητική σχέση, όπου ο θύτης κατηγορεί το θύμα ενώ η συμπεριφορά του εναλλάσσεται μεταξύ βίας και γλυκών λόγων.

Ο Αμερικανός γερουσιαστής Ruben Gallego, Δημοκρατικός από την Αριζόνα, είπε ότι ο τελευταίος χρόνος ήταν ένα roller coaster για τους Ευρωπαίους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής. «Νιώθω σαν τον τοξικό σύντροφο αυτή τη στιγμή… και η Ευρώπη απλώς θέλει να γίνουμε καλύτεροι.»

Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ursula von der Leyen δήλωσε ότι «καθησυχάστηκε πολύ από την ομιλία του υπουργού Εξωτερικών», χαρακτηρίζοντάς τον «καλό φίλο» και «ισχυρό σύμμαχο». Ο Βρετανός πρωθυπουργός Keir Starmer τόνισε ότι οι δεσμοί με την Ουάσιγκτον παραμένουν πολύ ισχυροί, καθώς «εργαζόμαστε με τις ΗΠΑ στην άμυνα, την ασφάλεια και τις πληροφορίες 24 ώρες το 24ωρο».

Ο γενικός γραμματέας του NATO, Mark Rutte, δήλωσε σε συνέντευξη ότι «θα υποστήριζα πως το NATO είναι ισχυρότερο από οποιαδήποτε στιγμή μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου».

Απομάκρυνση

Ωστόσο, οι Ευρωπαίοι ηγέτες στρέφονται ολοένα και περισσότερο προς τον εαυτό τους για τη μακροπρόθεσμη άμυνά τους.

«Η διεθνής τάξη βασισμένη σε δικαιώματα και κανόνες… δεν υπάρχει πλέον όπως κάποτε», δήλωσε ο Γερμανός καγκελάριος Friedrich Merz στο Μόναχο, αν και, όπως και άλλοι Ευρωπαίοι ηγέτες, δεν ζήτησε ρήξη με τις ΗΠΑ.

Ο Γάλλος πρόεδρος Emmanuel Macron — που δεν ανέφερε ούτε μία φορά το NATO στην ομιλία του — δήλωσε ότι «η Ευρώπη πρέπει να γίνει γεωπολιτική δύναμη. Πρέπει να επιταχύνουμε και να παραδώσουμε όλα τα στοιχεία μιας γεωπολιτικής δύναμης: άμυνα, τεχνολογίες και απεξάρτηση από όλες τις μεγάλες δυνάμεις.»

Η Γαλλία, η Γερμανία και η Σουηδία σπάνε ένα ταμπού και ξεκινούν διερευνητικές συζητήσεις για το πώς το γαλλικό πυρηνικό οπλοστάσιο θα μπορούσε να συμβάλει στην ασφάλεια της ηπείρου — κίνηση που υπαγορεύεται από την ανησυχία για την αξιοπιστία της αμερικανικής πυρηνικής ομπρέλας. Άλλοι ηγέτες σκέφτονται με παρόμοιο τρόπο. Ο φιλο-MAGA πρόεδρος της Πολωνίας, Karol Nawrocki — που δεν βρέθηκε στο Μόναχο — δήλωσε ότι η ανάπτυξη πυρηνικών όπλων από τη Βαρσοβία «είναι ο δρόμος που πρέπει να ακολουθήσουμε» για να αποτρέψουμε μια «επιθετική, ιμπεριαλιστική Ρωσική Ομοσπονδία».

Ακόμη και ο Starmer, ο πιο φιλοαμερικανός μεγάλος Ευρωπαίος ηγέτης, στρέφεται προς την ήπειρο. «Δεν υπάρχει βρετανική ασφάλεια χωρίς την Ευρώπη, και δεν υπάρχει ευρωπαϊκή ασφάλεια χωρίς τη Βρετανία», δήλωσε.

Άλλοι φιλοαμερικανοί ηγέτες εμφανίζονται εξίσου αποπροσανατολισμένοι από τις εξελίξεις στην Ουάσιγκτον.

«Η αμερικανική εξωτερική πολιτική έχει αλλάξει», δήλωσε ο πρόεδρος της Φινλανδίας, Alexander Stubb, χαρακτηρίζοντας τη νέα προσέγγιση ως ένα μείγμα MAGA και «America First».

Η Γροιλανδία είναι πρόβλημα

Ενώ τον τελευταίο χρόνο υπήρξαν πολλές προκλήσεις από τον Tραμπ, η βαθύτερη ρήξη προκλήθηκε από τις επανειλημμένες εκκλήσεις του Αμερικανού προέδρου για προσάρτηση της Γροιλανδίας, ενός δανικού εδάφους.

Αμερικανοί αξιωματούχοι στο Μόναχο προσπάθησαν να αφήσουν πίσω την αναταραχή που προκάλεσε ο Tραμπ, με τον Ρεπουμπλικανό γερουσιαστή και σύμμαχό του Lindsey Graham να δηλώνει: «Ποιον νοιάζει ποιος κατέχει τη Γροιλανδία;». Στο Μόναχο, πάντως, ήταν σαφές ότι οι Ευρωπαίοι εξακολουθούν να ενδιαφέρονται — και μάλιστα πολύ.

«Όλοι είναι αρκετά μπερδεμένοι» από τα μηνύματα της κυβέρνησης Trump σχετικά με τον έλεγχο του νησιού, δήλωσε η υπουργός Εξωτερικών της Σουηδίας Maria Malmer Stenergard στο περιθώριο της συνόδου.

Η πρωθυπουργός της Δανίας Mette Frederiksen χαρακτήρισε τη συνεχιζόμενη πίεση των ΗΠΑ «απαράδεκτη» και προειδοποίησε: «Ας το πω έτσι: Αν ένα κράτος-μέλος του NATO επιτεθεί σε άλλο κράτος-μέλος του NATO, τότε το NATO τελειώνει. Τότε το παιχνίδι τελείωσε.»

Η Natalia Pouzyreff, Γαλλίδα βουλευτής και μέλος της επιτροπής άμυνας της Εθνοσυνέλευσης, μίλησε για «κρίση εμπιστοσύνης» στην ήπειρο, ενώ αναμένονται και άλλες αμερικανικές προκλήσεις.

«Ξέρουμε ότι το ζήτημα της Γροιλανδίας θα επανέλθει, όπως και η πίεση προς τον Καναδά. Οι Ευρωπαίοι δεν είναι έτοιμοι να αντικαταστήσουν τις ΗΠΑ τώρα: Οι αισιόδοξοι πιστεύουν ότι θα είναι εύκολο, αλλά οι ρεαλιστές γνωρίζουν ότι θα χρειαστούν μερικά χρόνια.»

Αυτό έχει οδηγήσει τους Ευρωπαίους να αυξήσουν τις αμυντικές τους δαπάνες σε επίπεδα που δεν έχουν καταγραφεί από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου — ικανοποιώντας ένα πάγιο αμερικανικό αίτημα. Αυτή τη φορά, όμως, μεγάλο μέρος αυτών των κονδυλίων συνοδεύεται από περιορισμούς που στοχεύουν στο να κατευθυνθούν οι δαπάνες κυρίως προς το ευρωπαϊκό στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα, ώστε να μειωθεί η εξάρτηση από εξωτερικούς παράγοντες, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ.

Η von der Leyen πρότεινε την επανενεργοποίηση του ίδιου του κοινού αμυντικού συμφώνου της ΕΕ παράλληλα με το NATO, ενώ ο Επίτροπος Άμυνας της ΕΕ Andrius Kubilius επανέλαβε την ιδέα του για τη δημιουργία μιας ευρωπαϊκής δύναμης ταχείας αντίδρασης έως και 100.000 στρατιωτών, που θα μπορούσε να αντικαταστήσει τα αμερικανικά στρατεύματα αν αυτά αποσυρθούν από την ήπειρο.

Παρά τους πιο ήπιους τόνους από αξιωματούχους της αμερικανικής κυβέρνησης, δεν υπάρχει συναίνεση στην Ευρώπη για το πώς πρέπει να αντιμετωπιστούν οι ΗΠΑ και προς ποια κατεύθυνση βαδίζουν — ακόμη κι αν μελλοντικές εκλογές επαναφέρουν μια πιο φιλική ηγεσία στην Ουάσιγκτον. Ένα πράγμα θεωρείται πλέον ευρέως αποδεκτό: η μεταπολεμική συμμαχία, όπως τη γνωρίζαμε, δεν υπάρχει πια.