Γιατί ξέσπασε τώρα η επανάσταση στο Ιράν; Τι ζητούν οι διαδηλωτές

Χιλιάδες Ιρανοί έχουν βγει στους δρόμους από τα τέλη Δεκεμβρίου σε διαμαρτυρίες που εξαπλώνονται με κλίμακα και ένταση που δεν έχει ξαναδεί από τις εξεγέρσεις του 2022 και του 2023.

Οι διαμαρτυρίες ξεκίνησαν όταν οι έμποροι στην πρωτεύουσα, Τεχεράνη, έκλεισαν τα καταστήματά τους ως απάντηση στην κατάρρευση του νομίσματος, με το ιρανικό ριάλ να έχει υποχωρήσει σε ιστορικά χαμηλό επίπεδο έναντι του δολαρίου ΗΠΑ στις 29 Δεκεμβρίου. Εν συνεχεία, εξαπλώθηκαν σε όλη τη χώρα και μετατράπηκαν σε γενικότερες διαμαρτυρίες κατά του καθεστώτος.

Το νόμισμα του Ιράν διαπραγματευόταν στα 32.000 ριάλ ανά δολάριο την εποχή της πυρηνικής συμφωνίας του 2015, με την οποία καταργήθηκαν οι διεθνείς κυρώσεις με αντάλλαγμα αυστηρούς ελέγχους στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Το δολάριο ΗΠΑ διαπραγματευόταν στο τέλος της περασμένης βδομάδας σε 1,47 εκατομμύρια ριάλ, σε σύγκριση με 430.000 ριάλ το 2022. Το ευρώ διαπραγματευόταν περίπου στα 1,72 εκατομμύρια ριάλ.

Οι ανησυχίες για τον πληθωρισμό (άνω του 50%) κορυφώθηκαν από τα τέλη του 2025, όταν οι τιμές βασικών αγαθών όπως το μαγειρικό λάδι και το κοτόπουλο εκτοξεύτηκαν δραματικά εν μία νυκτί, με ορισμένα προϊόντα να εξαφανίζονται εντελώς από τα ράφια.

Την κατάσταση επιδείνωσε η απόφαση της κεντρικής τράπεζας να τερματίσει ένα πρόγραμμα που επέτρεπε σε ορισμένους εισαγωγείς να έχουν πρόσβαση σε χαμηλότερες τιμές σε δολάριο ΗΠΑ σε σύγκριση με την υπόλοιπη αγορά – κάτι που οδήγησε τους καταστηματάρχες να αυξήσουν τις τιμές και ορισμένους να κλείσουν τα μαγαζιά τους, ξεκινώντας τις διαδηλώσεις.

Όπως αναφέρει το CΝΝ σε ανάλυσή του, η κυβέρνηση, υπό την ηγεσία των μεταρρυθμιστών, προσπάθησε να μετριάσει την πίεση προσφέροντας άμεσες επιχορηγήσεις ύψους σχεδόν 7 δολαρίων το μήνα, αλλά η κίνηση αυτή δεν κατάφερε να καταστείλει την αναταραχή. Ο 12ήμερος πόλεμος με το Ισραήλ τον περασμένο Ιούνιο, εξάντλησε περαιτέρω τους οικονομικούς πόρους του Ιράν.

Οι τελευταίες διαμαρτυρίες είναι οι μεγαλύτερες σε κλίμακα από το 2022, όταν ο θάνατος της 22χρονης Mahsa Amini ενώ βρισκόταν υπό κράτηση από τη θρησκευτική αστυνομία προκάλεσε εκτεταμένες διαμαρτυρίες με κεντρικό σύνθημα “Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία”.

Άνθρωποι σε περισσότερες από 100 πόλεις έχουν συμμετάσχει στις διαδηλώσεις, οι οποίες ξεκίνησαν πριν από σχεδόν δύο εβδομάδες. Οι διαμαρτυρίες έχουν εξαπλωθεί σε ιρανικές επαρχίες μέχρι το Ιλάμ, μια κουρδική περιοχή που συνορεύει με το Ιράκ. Το πλήθος σταδιακά άρχισε να αμφισβητεί ανοιχτά τον Χαμενεΐ, ο οποίος κατέχει την απόλυτη εξουσία στις θρησκευτικές και κρατικές υποθέσεις του κράτους.

Το γεγονός ότι οι πρόσφατες διαμαρτυρίες ξεκίνησαν από τους έμπορους που παραδοσιακά στήριζαν το καθεστώς Χαμενεΐ, είναι από μόνο του αξιοσημείωτο. Ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, δήλωσε ότι η κυβέρνηση “δεν θα υποχωρήσει” και αποκάλεσε τους διαδηλωτές “βάνδαλους” που προσπαθούσαν να “ευχαριστήσουν” τον πρόεδρο Τραμπ.

Το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας στο Ιράν εξέδωσε ανακοίνωση την Παρασκευή, λέγοντας ότι παρόλο που οι διαμαρτυρίες πυροδοτήθηκαν από “αστάθεια της αγοράς”, έκτοτε καθοδηγούνται από τους ξένους αντιπάλους του Ιράν, δηλαδή το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ο κρίσιμος ρόλος των εμπόρων

Η διαρκής συμμαχία μεταξύ των “παζαράδων” και του κλήρου στο Ιράν είχε ως αποτέλεσμα οι καταστηματάρχες να διαδραματίσουν κρίσιμο ρόλο καθοριστικοί παράγοντες σε όλη την πρόσφατη ιστορία της χώρας. Ήταν η υποστήριξή τους στους κληρικούς που τελικά βοήθησε στην επιτυχία της Ισλαμικής Επανάστασης του 1979. “Οι έμποροι είναι παραδοσιακοί σύμμαχοι της Ισλαμικής Δημοκρατίας” δήλωσε στο CNN ο Arang Keshavarzian, αναπληρωτής καθηγητής Μεσανατολικών και Ισλαμικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης.

Ο ρόλος τους ως σημαντική πολιτική δύναμη έχει έκτοτε γίνει πιο συμβολικός, αλλά ο αντίκτυπος των διακυμάνσεων του νομίσματος στις επιχειρήσεις τους είναι αυτό που τους οδήγησε να πυροδοτήσουν τις διαμαρτυρίες που έκτοτε έχουν αποβεί θανάσιμες.

Οι αρχές προσπάθησαν να διαχωρίσουν τους εμπόρους που διαδηλώνουν από εκείνους που ζητούν αλλαγή καθεστώτος, χαρακτηρίζοντας τους δεύτερους ως “ταραξίες” και “μισθοφόρους που υποστηρίζονται από το εξωτερικό”, ενώ δεσμεύονται για αυστηρότερη καταστολή εναντίον τους.

Το Ιράν είναι θεοκρατία από το 1979. Ο Μασούντ Πεζεσκιάν εξελέγη πρόεδρος το 2024 τάζοντας μια πιο ρεαλιστική εξωτερική πολιτική, αλλά οι εξουσίες του είναι περιορισμένες και ο Χαμενεΐ αποφασίζει για όλα τα σημαντικά κρατικά ζητήματα. Ο Πεζεσκιάν έχει τοποθετηθεί ως υπέρμαχος της εργατικής τάξης, υποσχόμενος οικονομική ανακούφιση μέσω της μειωμένης κυβερνητικής παρέμβασης στην αγορά συναλλάγματος, ενώ παράλληλα κατηγόρησε τις αμερικανικές κυρώσεις, τη διαφθορά και την υπερβολική εκτύπωση χρήματος.

Αλλά η διαφθορά σε όλα τα τμήματα της κυβέρνησης και η κακοδιαχείριση των κονδυλίων έχουν φέρει την κυβέρνηση στα πρόθυρα του γκρεμού. Πάνω από ένα χρόνο αφότου εκλέχθηκε, η ίδια η εργατική τάξη που ορκίστηκε να προστατεύσει και η μεσαία τάξη που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της ιρανικής κοινωνίας, βάλλονται διαρκώς.

Ο Ρεζά Παχλεβί, ο εξόριστος γιος του εκλιπόντος σάχη που ζει στις ΗΠΑ, υποστηρίζει τις διαμαρτυρίες, ωστόσο είναι ασαφές το πόσοι τον υποστηρίζουν. Ο ίδιος έχει ισχυριστεί ότι χιλιάδες μέλη των δυνάμεων ασφαλείας του Ιράν έχουν δηλώσει την πρόθεσή τους να αυτομολήσουν μέσω μιας διαδικτυακής πλατφόρμας που έχει δημιουργήσει και ότι θα δώσει περαιτέρω οδηγίες όταν έρθει η κατάλληλη στιγμή. Σημειώνεται πως οι υποστηρικτές της μοναρχίας τάσσονται και κατά της θεοκρατίας, ωστόσο το κοινό που ξέσπασε κατά του Σάχη, είναι ετερόκλητο.

Τουλάχιστον 579 άνθρωποι έχουν σκοτωθεί καθώς συνεχίζονται οι διαδηλώσεις κατά του ιρανικού καθεστώτος σε εθνικό επίπεδο ενώ ο Τραμπ απειλεί πως θα παρέμβει “στο πλευρό των διαδηλωτών”.

Το αμερικανικό πρακτορείο ειδήσεων Human Rights Activists News Agency δήλωσε ότι είχε επαληθεύσει τους θανάτους τουλάχιστον 500 διαδηλωτών και 48 μελών του προσωπικού ασφαλείας, ενώ περισσότεροι από 10.600 άνθρωποι συνελήφθησαν.

Το Ιράν απείλησε να λάβει αντίποινα κατά του Ισραήλ και των αμερικανικών βάσεων σε περίπτωση αμερικανικών επιθέσεων στη χώρα την ώρα που το σύστημα παρακολούθησης διαδικτύου NetBlocks αναφέρει πλήρη διακοπή της πρόσβασης στο διαδίκτυο σε όλη την επικράτεια.

Ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, δήλωσε ότι δεν θα κάνει πίσω μπροστά στην αυξανόμενη αναταραχή. Μάλιστα, τα κρατικά μέσα ενημέρωσης κάλεσαν τους φιλοκυβερνητικούς διαδηλωτές να κατακλύσουν τους δρόμους σε ένδειξη υποστήριξης του καθεστώτος με τους φόβους για εμφύλιο να είναι παραπάνω από ορατοί.

Εν τω μεταξύ, ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αγακτσί δήλωσε ότι η Τεχεράνη παραμένει ανοιχτή σε διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ, εφόσον αυτές βασίζονται σε “αμοιβαίο σεβασμό και συμφέροντα”, αλλά είναι επίσης έτοιμη για πόλεμο εάν αυτή είναι η πρόθεση της Ουάσινγκτον.