Η Ευρώπη ετοιμάζει “διαζύγιο” από τις ΗΠΑ σε κρίσιμους τομείς

Στον απόηχο των τεταμένων σχέσεων με τις ΗΠΑ, ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αλλά και εταιρείες, σπεύδουν να μειώσουν την εξάρτησή τους από την αμερικανική τεχνολογία, τον στρατιωτικό εξοπλισμό και τους ενεργειακούς πόρους.

Για δεκαετίες, η ΕΕ βασιζόταν στις εγγυήσεις του ΝΑΤΟ για την ασφάλειά της και στην αμερικανική τεχνολογία για την ανάπτυξη των επιχειρήσεών της. Οι απειλές του Ντόναλντ Τραμπ για την κατάληψη της Γροιλανδίας και οι επιθετικές δηλώσεις μελών της κυβέρνησής του για την Ευρώπη έδωσαν νέα ώθηση στα αιτήματα των ευρωπαίων ηγετών για “αυτονομία”.

«Αν θέλουμε να μας παίρνουν ξανά σοβαρά, θα πρέπει να μάθουμε τη γλώσσα της ισχύος», δήλωσε προ ολίγων ημερών ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς.

Από απαγορεύσεις σε δημόσιους υπαλλήλους να χρησιμοποιούν αμερικανικά εργαλεία τηλεδιάσκεψης, μέχρι εμπορικές συμφωνίες με χώρες όπως η Ινδία και προσπάθειες διαφοροποίησης των ενεργειακών προμηθευτών, η Ευρώπη επιταχύνει τις κινήσεις για να μειώσει την εξάρτησή της από τις ΗΠΑ.

Ανάλυση του Politico αναφέρει ότι οι ηγέτες της ΕΕ προειδοποιούν ότι οι διατλαντικές σχέσεις δύσκολα θα επιστρέψουν στο προ-Τραμπ status quo.

Στελέχη της ΕΕ τονίζουν ότι τέτοια μέτρα αποτελούν “μείωση κινδύνου” στις σχέσεις με τις ΗΠΑ, και όχι “αποσύνδεση”, ένας όρος που σημαίνει καθαρό διαζύγιο οικονομικών και στρατηγικών δεσμών.

Μέχρι πρόσφατα, τόσο η “μείωση κινδύνου” όσο και η “αποσύνδεση” αφορούσαν κυρίως την προσπάθεια της Ευρώπης να μειώσει την εξάρτησή της από την Κίνα. Τώρα η συζήτηση επεκτείνεται στις ΗΠΑ, τον κύριο εμπορικό εταίρο και χορηγό ασφάλειας της Ευρώπης.

Η προσπάθεια αυτή είναι ακόμη σε αρχικό στάδιο. Οι ΗΠΑ παραμένουν μακράν ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος της Ευρώπης, και θα χρειαστούν χρόνια για να απογαλακτιστεί η ΕΕ από την αμερικανική τεχνολογία και την στρατιωτική στήριξη, σύμφωνα με τον Ζαν-Λικ Ντεμάρτι, πρώην επικεφαλής του τμήματος εμπορίου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

«Στο εμπόριο, οι ΗΠΑ αντιπροσωπεύουν σημαντικό μερίδιο των εξαγωγών μας. Είναι μεγάλο, αλλά δεν είναι θέμα ζωής και θανάτου», λέει ο Ντεμάρτι.

Τα τελευταία μήνες, η προσπάθεια διαφοροποίησης έχει δει τις Βρυξέλλες να κλείνουν εμπορικές συμφωνίες με το μπλοκ Mercosur, την Ινδία και την Ινδονησία, να αναθεωρούν τη συμφωνία με το Μεξικό και να επαναφέρουν σε κίνηση τις διαπραγματεύσεις με την Αυστραλία.

Από το ΝΑΤΟ στην ΕΕ

Από την εποχή που η Ευρώπη αναδύθηκε από τις στάχτες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, βασιζόταν για την ασφάλειά της στο ΝΑΤΟ, όπου οι ΗΠΑ συνεισφέρουν το μεγαλύτερο μέρος της χρηματοδότησης.

Στη συνάντηση κορυφής στο Ζάγκρεμπ, συντηρητικοί ευρωπαίοι ηγέτες, μεταξύ των οποίων ο Μερτς, δήλωσαν ότι είναι καιρός το μπλοκ να ενισχύσει τη δική του ρήτρα αμοιβαίας άμυνας, που δεσμεύει τα κράτη-μέλη να υπερασπιστούν οτιδήποτε μέλος δεχθεί επίθεση.

Παρότι υπάρχει από το 2009, η ρήτρα αυτή του άρθρου 42.7 της ΕΕ θεωρούνταν μέχρι σήμερα περιττή, αφού η ρήτρα 5 του ΝΑΤΟ εξυπηρετούσε παρόμοιο σκοπό.

Ωστόσο, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις άρχισαν να αμφισβητούν αν οι ΗΠΑ θα έρθουν πραγματικά να σώσουν την Ευρώπη. Στο Ζάγκρεμπ, οι ηγέτες αγκάλιασαν τον νέο ρόλο της ΕΕ ως παράγοντα ασφάλειας, αναθέτοντας σε δύο ανώτερους αξιωματούχους -ακόμα ανώνυμους- να μετατρέψουν τη ρήτρα σε σίγουρη εγγύηση ασφαλείας.

«Για δεκαετίες, μερικές χώρες έλεγαν ‘Έχουμε το ΝΑΤΟ, γιατί να χτίσουμε παράλληλες δομές;’» ανέφερε διπλωμάτης που ζήτησε να διατηρήσει την ανωνυμία του. Μετά τις απειλές του Τραμπ για τη Γροιλανδία, «βρισκόμαστε μπροστά σε μια αναγκαιότητα, πρέπει να στήσουμε στρατιωτικές διοικητικές δομές εντός της ΕΕ».

Ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, σχολίασε στους ευρωβουλευτές ότι όποιος πιστεύει πως η Ευρώπη μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό της χωρίς τις ΗΠΑ, «μπορεί να συνεχίσει να ονειρεύεται».

Παρά την εξάρτηση από τις αμερικανικές στρατιωτικές δυνατότητες, ιδιαίτερα στην υποστήριξη της Ουκρανίας, κάποιοι ευρωπαίοι μιλούν πλέον ανοιχτά για το κόστος μείωσης της εξάρτησης από τις ΗΠΑ και λένε ότι είναι διαχειρίσιμο.

Ανεξαρτητοποίηση και στην τεχνολογία

Η αλλαγή διάθεσης φαίνεται πιο καθαρά στην τεχνολογία, όπου η εξάρτηση από πλατφόρμες όπως το X, η Meta και η Google ανησυχούσε εδώ και καιρό τους Ευρωπαίους ψηφοφόρους, όπως δείχνει η υποστήριξη στη νομοθεσία για την τεχνολογία της ΕΕ.

Η  κυβέρνηση του Εμανουέλ Μακρόν προγραμματίζει να απαγορεύσει στους υπαλλήλους της να χρησιμοποιούν αμερικανικά εργαλεία τηλεδιάσκεψης, ενώ και η Γερμανία εξετάζει παρόμοιες κινήσεις.

«Είναι σαφές ότι η Ευρώπη βιώνει τη στιγμή της ανεξαρτησίας της», είπε η υπεύθυνη τεχνολογίας της ΕΕ, Χέννα Βιρκκούνεν, στο συνέδριο POLITICO την προηγούμενη εβδομάδα.

«Όλοι συνειδητοποίησαν πόσο σημαντικό είναι να μην εξαρτόμαστε από μία χώρα ή μία εταιρεία σε κρίσιμες τεχνολογίες».

Η Γαλλία θα μεταβεί στο Visio, εργαλείο τηλεδιάσκεψης που τρέχει σε υποδομές γαλλικής εταιρείας, αντικαθιστώντας Google Meet, Zoom και Teams. Στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, οι ευρωβουλευτές ζητούν από την πρόεδρο Ρομπέρτα Μετσόλα να απομακρύνει αμερικανικό λογισμικό και εργαλεία.

Στη Γερμανία, πολιτικοί εξετάζουν γερμανικές ή ευρωπαϊκές εναλλακτικές για λογισμικό όπως το Palantir.

Ακόμη και στις πιο φιλοαμερικανικές χώρες, όπως οι Κάτω Χώρες, αυξάνονται οι φωνές για προστασία κρίσιμων τεχνολογιών από την επιρροή των ΗΠΑ. Στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός, η Γερμανίδα επιχειρηματίας Άννα Ζάιτερ ανακοίνωσε την πλατφόρμα W, με δεδομένα σε ευρωπαϊκούς servers και μόνο για ευρωπαίους επενδυτές, ανταγωνιζόμενη το X του Έλον Μασκ.

Νομοθεσία για cloud και AI αναμένεται να στείλει μηνύματα για την ανάγκη «ευρωπαϊκής» τεχνολογίας.

Ενέργεια και ψηφιακό ευρώ

Στον ενεργειακό τομέα, η ίδια τάση γίνεται εμφανής. Οι ΗΠΑ παρέχουν πάνω από το ένα τέταρτο του φυσικού αερίου της ΕΕ, ποσοστό που θα αυξηθεί με την πλήρη απαγόρευση των ρωσικών εισαγωγών.

Ο Επίτροπος Ενέργειας, Νταν Γιοργκενσεν, τόνισε ότι οι ισχυρισμοί του Τραμπ για τη Γροιλανδία αποτέλεσαν «καθαρό καμπανάκι», υπενθυμίζοντας ότι η ενέργεια δεν μπορεί να αποσυνδέεται από τις γεωπολιτικές εξελίξεις. Η ΕΕ ενισχύει τις διαπραγματεύσεις με εναλλακτικούς προμηθευτές, όπως Καναδά, Κατάρ και χώρες της Βόρειας Αφρικής, όπως η Αλγερία.

Τα συστήματα πληρωμών εξετάζονται για την υπερβολική εξάρτηση από Mastercard και Visa. Το ψηφιακό ευρώ, που ετοιμάζει η ΕΚΤ για το 2029, στοχεύει να μειώσει τις εξαρτήσεις και να δώσει πανευρωπαϊκό έλεγχο στις πληρωμές.

Στη Γερμανία, ανησυχία προκαλούν οι 1.236 τόνοι χρυσού που διατηρούνται στη Federal Reserve της Νέας Υόρκης.

Πολλές χώρες πιέζουν την ΕΕ να προτιμά Ευρωπαίους κατασκευαστές για δημόσιες δαπάνες, εφαρμόζοντας τις ρήτρες «Buy European».

Το πρόγραμμα 150 δισ. ευρώ της ΕΕ για την ενίσχυση των αμυντικών επενδύσεων περιορίζει το ποσοστό εξαρτώμενων εξαρτημάτων από τρίτες χώρες, εκτός της ΕΕ και εταίρων όπως Νορβηγία και Ουκρανία. Οι ΗΠΑ δεν θεωρούνται εταίρος.

Η Ευρώπη βασίζεται ακόμα στους Αμερικανούς για επιτήρηση, πληροφορίες, άρσεις στρατηγικών, πυραυλική άμυνα και διαστημικούς πόρους. Αλλά το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα τονίζει ότι αυτά είναι ακριβώς τα πεδία που η ΕΕ πρέπει να ενισχύσει τις δικές της δυνατότητες.

Στο Ζάγκρεμπ, οι ηγέτες του ΕΛΚ συμφώνησαν ότι η αρχή «Buy European» θα εφαρμοστεί σε προτεινόμενη κοινή προμήθεια της Επιτροπής. Ο τίτλος του οδικού χάρτη για το 2026; «Ώρα για ανεξαρτησία».