Γιατί το καθεστώς του Ιράν αντέχει και ποιο είναι το πραγματικό διακύβευμα

Οι εικόνες από τους δρόμους της Τεχεράνης, του Ζαχεντάν, της Ταμπρίζ και του Αχβάζ επαναλαμβάνονται με σχεδόν κυκλική συχνότητα τα τελευταία χρόνια.

Διαδηλώσεις, οργή, καταστολή, νεκροί, συλλήψεις, φόβος.

Και κάθε φορά το ίδιο ερώτημα επανέρχεται: γιατί το θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν εξακολουθεί να αντέχει, παρά τη βαθιά κοινωνική απονομιμοποίηση;

Η πρόσφατη δημόσια παρέμβαση του Ρεζά Παχλαβί, διαδόχου του ιρανικού θρόνου, με κάλεσμα για πανεθνικές απεργίες και ανάληψη ελέγχου των δρόμων, επανέφερε τη συζήτηση όχι μόνο για τη δυναμική των διαδηλώσεων, αλλά και για το αν το Ιράν πλησιάζει σε πραγματική πολιτική καμπή.

Η κοινωνία στο Ιράν έχει αλλάξει -το κράτος όχι

Η ιρανική κοινωνία σήμερα απέχει έτη φωτός από την εικόνα που επιχειρεί να επιβάλει το καθεστώς. Νέοι άνθρωποι, γυναίκες, μορφωμένα στρώματα, ακόμη και παραδοσιακές κοινωνικές ομάδες, εκφράζουν ανοιχτά την κόπωση, την οργή και την απόρριψη του συστήματος.

Ο πληθωρισμός διαλύει την καθημερινότητα.

Οι κοινωνικές ανισότητες βαθαίνουν.

Η διαφθορά υπονομεύει κάθε εμπιστοσύνη στους θεσμούς.

Η θρησκευτική επιβολή προκαλεί πλέον όχι φόβο, αλλά απόρριψη.

Κι όμως, το καθεστώς παραμένει.

Ο λόγος είναι απλός, αλλά δυσάρεστος.

«Τα καθεστώτα δεν πέφτουν όταν εξεγείρεται η κοινωνία, αλλά όταν ρηγματώνονται οι μηχανισμοί εξουσίας».

Το πραγματικό στήριγμα του συστήματος στο Ιράν

Η Ισλαμική Δημοκρατία δεν επιβιώνει χάρη στη λαϊκή νομιμοποίηση. Επιβιώνει χάρη σ’ έναν πυκνό και αποτελεσματικό μηχανισμό ισχύος:

• Φρουροί της Επανάστασης
• Basij
• Μυστικές υπηρεσίες
• Δίκτυα πληροφοριών
• Οικονομικά συμφέροντα που ελέγχουν κρίσιμους τομείς της οικονομίας
• Εμπειρία καταστολής δεκαετιών

Πρόκειται για ένα κράτος εν κράτει.

Έναν μηχανισμό που δεν υπηρετεί απλώς την εξουσία -είναι η ίδια η εξουσία. Όσο αυτός ο πυρήνας παραμένει ενωμένος και πειθαρχημένος, καμία αυθόρμητη λαϊκή εξέγερση δεν αρκεί από μόνη της για να προκαλέσει κατάρρευση.

Το μήνυμα Παχλαβί: πολιτικός καταλύτης, όχι ακόμη ανατροπή.

Η σημασία της παρέμβασης Παχλαβί δεν βρίσκεται στο ότι «φέρνει την πτώση». Βρίσκεται στο ότι επιχειρεί κάτι διαφορετικό. Να μετατρέψει τις αποσπασματικές εκρήξεις οργής σε ενιαίο πολιτικό αφήγημα εθνικής αλλαγής.

Το κάλεσμα για απεργίες σε κρίσιμους τομείς –ενέργεια, μεταφορές, παιδεία, υγεία– στοχεύει στους λειτουργικούς πυλώνες του κράτους. Εκεί ακριβώς όπου ένα καθεστώς αρχίζει να αποδυναμώνεται πραγματικά.

Το γεγονός ότι οι διαδηλώσεις πλέον εμφανίζονται ταυτόχρονα σε εθνοτικά, κοινωνικά και γεωγραφικά διαφορετικές περιοχές αποτελεί ίσως το πιο ανησυχητικό στοιχείο για την Τεχεράνη.

Η διαμαρτυρία παύει να είναι περιφερειακή και αποκτά εθνικό χαρακτήρα.

Τα τρία ρεαλιστικά σενάρια

Με βάση τα σημερινά δεδομένα, τρία είναι τα βασικά σενάρια εξέλιξης:

1. Σκληρή καταστολή και προσωρινή σταθεροποίηση, με υψηλό πολιτικό κόστος αλλά χωρίς άμεση αλλαγή εξουσίας.
2. Παρατεταμένη φθορά, που θα υποχρεώσει το καθεστώς σε εσωτερικές αναδιατάξεις, ελεγχόμενες μεταρρυθμίσεις ή ανασχηματισμό ισχύος.
3. Συνδυαστική κρίση (απεργίες, κοινωνική αποσταθεροποίηση, διεθνής πίεση και ρήγμα στις ελίτ ασφαλείας), που θα μπορούσε να οδηγήσει σε πραγματική κατάρρευση -σενάριο όχι άμεσο, αλλά όχι πλέον αδιανόητο.

Ο ρόλος του εξωτερικού παράγοντα

Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Δύση ασκούν πίεση, αλλά η εξωτερική πίεση από μόνη της δεν ανατρέπει καθεστώτα. Συχνά λειτουργεί και αντίστροφα: ενισχύει την αφήγηση του καθεστώτος ότι «υπερασπίζεται το έθνος από εξωτερικούς εχθρούς».

Η αλλαγή στο Ιράν θα είναι -αν έρθει- πρωτίστως εσωτερικό προϊόν.

Ένα Ιράν μετά τη θεοκρατία.

Η ιστορία υπενθυμίζει ότι το Ιράν δεν υπήρξε πάντα εχθρός της Δύσης ούτε του Ισραήλ. Πριν το 1979 υπήρχε συνεργασία, διπλωματικές σχέσεις, στρατηγική σύμπλευση.

Εάν το θεοκρατικό καθεστώς καταρρεύσει, δεν είναι απίθανο το Ιράν να επιστρέψει σταδιακά σε μια πιο πραγματιστική, λιγότερο ιδεολογική εξωτερική πολιτική. Όχι απαραίτητα φιλοδυτική, αλλά σαφώς λιγότερο επιθετική.

Συμπέρασμα

Η ιρανική κοινωνία έχει ήδη ξεπεράσει το καθεστώς. Το καθεστώς όμως δεν έχει ακόμη καταρρεύσει. Στέκεται τραυματισμένο, απονομιμοποιημένο, φοβισμένο -αλλά ακόμη όρθιο.

Η πτώση του δεν θα έρθει από μία διαδήλωση, ούτε από ένα μήνυμα, ούτε από εξωτερική πίεση. Θα έρθει μόνο όταν οι ίδιοι οι πυλώνες της εξουσίας αρχίσουν να ραγίζουν. Και τότε, η αλλαγή δεν θα είναι απλώς ιρανική υπόθεση.

Θα επηρεάσει ολόκληρη τη Μέση Ανατολή.

*Ο Δημήτρης Σταθακόπουλος είναι Διδάκτωρ Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου, Νομικός, Οθωμανολόγος. Στο γνωστικό του αντικείμενο συμπεριλαμβάνονται οι ιστορικές και κοινωνικές δομές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η Καθ’ ημάς Ανατολή και η συμβολή των Ρωμιών στο μουσικό θέαμα και ακρόαμα, το σύγχρονο κοινωνικοπολιτικό σύστημα της Τουρκίας και η επιρροή του Ισλάμ στις πολιτισμικές και κοινωνικοπολιτικές δομές της Μέσης Ανατολής.