O πόλεμος στην οθόνη ενός κινητού

Όσο οι εντάσεις στη Μέση Ανατολή εξελίσσονται ώρα με την ώρα, βρίσκουμε τους εαυτούς μας στον καναπέ, με το κινητό στο χέρι, να σκρολάρουμε στο TikTok, αντιλαμβανόμενοι την ιδέα ενός πολέμου ως ένα βίντεο κάτω από ένα review προϊόντος και πάνω από μια διαφήμιση για ένα νέο εστιατόριο που άνοιξε.

Άλλα κανάλια αντιμετωπίζουν τις εξελίξεις καθαρά ειδησεογραφικά, άλλα περισσότερο προπαγανδιστικά, και άλλα με memes, αστεία και αφηγήματα σαν αυτά του «να προσέχεις τον Παντέλο».

Η τόσο έγκαιρη επαφή με μια οποιαδήποτε κατάσταση τόσες χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά δημιουργεί ένα δίπολο συναισθήματος. Μια έντονη αμεσότητα και ταυτόχρονα μια παράδοξη απάθεια.

Η προτίμηση της αμεσότητας στην ενημέρωση

Έρευνα του International Council for Media Literacy σχετικά με την ψηφιακή εμπειρία των εφήβων δείχνει ότι η Gen Z ενημερώνεται για παγκόσμια γεγονότα – συμπεριλαμβανομένων πολέμων – μέσω των feed τους, και όχι από ειδησεογραφικά δελτία. Όπως αναφέρεται και στο Psychology Today, ενώ περίπου το 75% των Αμερικανών άνω των 30 ετών ενημερώνεται κυρίως από ειδησεογραφικές ιστοσελίδες και όχι από τα social media, οι κάτω των 30 είναι πιο πιθανό να χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως βασική πηγή επαφής με την επικαιρότητα.

Αυτή η κατάργηση της απόστασης αλλάζει το πώς αντιλαμβανόμαστε τόσο την τραγωδία όσο και την αμεσότητα. Διότι είναι τελείως διαφορετικό για την ψυχολογία ενός ατόμου το να παρακολουθεί μια εμπόλεμη ζώνη μέσα από το μικρόφωνο ενός πολεμικού ανταποκριτή, με το να βλέπει ένα βίντεο από το σπίτι ενός πολίτη την ώρα που βλέπει στον ουρανό κάτι που μοιάζει με πυροτέχνημα, αλλά είναι βομβαρδισμός.

Ο πόλεμος ως meme

Η διαδικτυακή αντιμετώπιση του πολέμου φαίνεται να περιλαμβάνει πληθώρα αστείων. Μια γενιά η οποία δεν έχει μεγαλώσει εντός του διαδικτύου ενδεχομένως να θεωρούσε την αντιμετώπιση αυτή σαχλή, ανώριμη και εκτός τόπου και χρόνου. Η πραγματικότητα όμως, είναι πως είναι απολύτως ανθρώπινη. Όχι επειδή η νέα γενιά κωμικοποιεί τον πόλεμο, αλλά επειδή δεν γνωρίζει πώς αλλιώς να αντιδράσει στην συνεχή, αφιλτράριστη έκθεση. Γιατί πολλές φορές το meme δεν είναι απλώς ένα αστείο, είναι αφήγημα, πολιτικό σχόλιο, συναισθηματική εκτόνωση και υποσυνείδητη επεξεργασία – ταυτόχρονα.

Ο Πρώτος Τηλεοπτικός Πόλεμος

Ο Πόλεμος του Βιετνάμ (1955–1975) χαρακτηρίστηκε ως ο πρώτος «τηλεοπτικός πόλεμος». Από τα μέσα της δεκαετίας του 1960 τα αμερικανικά δίκτυα μετέδιδαν καθημερινά ρεπορτάζ από το μέτωπο, φέρνοντας για πρώτη φορά εικόνες μάχης στα σαλόνια των πολιτών. Τότε, η εμπειρία ήταν συλλογική, συγχρονισμένη και πλαισιωμένη από δημοσιογραφική αφήγηση, σε συγκεκριμένη ώρα, μέσα από το βραδινό δελτίο ειδήσεων. Παρόμοια με το καθημερινό ρεπορτάζ και την ενημέρωση των κρουσμάτων την περίοδο της καραντίνας.

Ακαδημαϊκές αναλύσεις της τηλεοπτικής αυτής κάλυψης επιβεβαιώνουν ότι, μεταξύ 1965 και 1975, κανένας άλλος πόλεμος πριν δεν είχε καταλάβει τόσο δραματικά το πρόγραμμα ειδήσεων, με εικόνες και αφηγήσεις να μεταδίδονται στα σπίτια κάθε βράδυ. Σήμερα, η εικόνα έχει αλλάξει.

Ο Πρώτος TikTok-ικός Πόλεμος

Η πρώτη άμεση, έντονη, και ευρέως διαδεδομένη διαδικτυακά επαφή της γενιάς μας με τον πόλεμο ήταν η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022. Τα κινητά όλων των εφήβων κατακλείστηκαν από εικόνες που ίσως να μην έβλεπαν ούτε στην τηλεόραση, και που πολύ πιθανόν να μην μπορούσαν καλά καλά να κατανοήσουν. Η προβολή όμως δεν ήταν μονάχα αναμεταδόσεις των εμπόλεμων ζωνών. Ήταν Get ready with me πριν φύγω από το Κίεβο, τι έχουμε στο καταφύγιο, memes, και σαρκασμός. Πρόκειται για έναν πόλεμο που παρουσιαζόταν στο ίδιο format με την καθημερινότητα.

Το χιούμορ έφτανε στα όρια του κυνισμού, γιατί για τους εφήβους, ήταν ο πρώτος τρόπος διαχείρισης της κρίσης. Όχι επειδή η γενιά αυτή ήταν απαθής, αλλά επειδή δεν είχε προηγούμενη εμπειρία για το πώς «πρέπει» να βιώνεται ένας πόλεμος.

Η ιεράρχηση της κάθετης οθόνης

Στην κάθετη οθόνη, όλα έχουν την ίδια διάρκεια. Δεν διακόπτεται κάποιο τηλεοπτικό πρόγραμμα για να μεταδοθεί κάποια έκτακτη είδηση. Το bomb shelter και το skincare routine μοιράζονται τον ίδιο χρόνο, το ίδιο πλαίσιο και την ίδια προσοχή, και ίσως εκεί βρίσκεται το πραγματικό ερώτημα. Όταν όλα μοιάζουν τόσο ισοδύναμα στο feed, πώς ιεραρχείται το τραγικό;

Η πολιτική δεν διαμορφώνεται μόνο από τις εξελίξεις, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αντιλαμβάνονται τα γεγονότα. Αν ο πόλεμος ενσωματώνεται πλέον σε αλγοριθμικές ροές, τότε η πολιτική συνείδηση της επόμενης γενιάς θα διαμορφωθεί μέσα σε αυτές. Και αυτό δεν είναι ούτε καλό ούτε κακό. Είναι απλώς η νέα συνθήκη.

*Η Μαρία Σωτηροπούλου είναι πολιτική επικοινωνιολόγος, απόφοιτη Πολιτικής Επιστήμης από το Πανεπιστήμιο Κρήτης και κάτοχος Μεταπτυχιακού Τίτλου στην Ευρωπαϊκή Διακυβέρνηση από το Καθολικό Πανεπιστήμιο της Λέουβεν.