Οι αυτοκρατορικές φιλοδοξίες του Τραμπ και το “Δόγμα Ντονρόε”

Η επίθεση στη Βενεζουέλα και η σύλληψη του προέδρου της, Νικολάς Μαδούρο, σόκαραν τον κόσμο κατά την έναρξη της νέας χρονιάς και από την επόμενη κιόλας μέρα, όταν ο Ντόναλντ Τραμπ πετούσε θριαμβευτικά από τη Φλόριντα προς την Ουάσινγκτον, έγινε σαφές ότι ο κόσμος είχε εισέλθει σε μια νέα εποχή.

Ο πρόεδρος των ΗΠΑ στεκόταν μέσα στο Air Force One, φορώντας ανθρακί κοστούμι και χρυσή γραβάτα, και διηγούνταν σε δημοσιογράφους εσωτερικές λεπτομέρειες της απαγωγής του Νικολάς Μαδούρο. Ισχυρίστηκε ότι η κυβέρνησή του είχε «τον έλεγχο» της Βενεζουέλας και ότι αμερικανικές εταιρείες ετοιμάζονταν να εκμεταλλευτούν τον πετρελαϊκό πλούτο της χώρας.

Εμφανώς ευδιάθετος από την επιτυχία της επιχείρησης —που επιτεύχθηκε χωρίς καμία απώλεια Αμερικανού στρατιώτη αλλά με αρκετές απώλειες Βενεζουελάνων και Κουβανών— ο Τραμπ στη συνέχεια απηύθυνε προειδοποιήσεις προς άλλες χώρες που θα μπορούσαν να έχουν την ίδια τύχη.

«Η Κούβα είναι έτοιμη να πέσει», είπε. Η Κολομβία διοικείται από έναν «άρρωστο άνθρωπο» που πουλάει κοκαΐνη στις ΗΠΑ, αλλά «δεν θα το κάνει για πολύ ακόμη», είπε ο πρόεδρος των ΗΠΑ.

Ο Τραμπ δήλωσε ακόμα ότι θα ανέβαλλε για 20 ημέρες έως δύο μήνες οποιαδήποτε συζήτηση σχετικά με την επιθυμητή κατάληψη της Γροιλανδίας, της ημιαυτόνομης περιοχής της Δανίας, συμμάχου στο ΝΑΤΟ, αλλά κατέστησε σαφές ότι ήταν αποφασισμένος να την καταλάβει για λόγους «εθνικής ασφάλειας» των ΗΠΑ.

Νέος ιμπεριαλισμός

Για να μην υπάρξει καμία αμφιβολία για το εύρος των εδαφικών φιλοδοξιών του Τραμπ, η κυβέρνησή του ανάρτησε το μήνυμά της προς τον κόσμο με κεφαλαία γράμματα, μερικά από αυτά κόκκινα, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

«Αυτό είναι ΤΟ ΔΙΚΟ ΜΑΣ ημισφαίριο», δήλωσε το Στέιτ Ντιπάρτμεντ στο X, πάνω από μια ασπρόμαυρη φωτογραφία του Τραμπ με αυστηρό, αποφασιστικό βλέμμα.

Ο αναπληρωτής προσωπάρχης του Λευκού Οίκου, Στίβεν Μίλερ, εμφανίστηκε στο CNN για να εξηγήσει το σκεπτικό της νέας προσέγγισης του Τραμπ στην εξωτερική πολιτική.

«Ζούμε σε έναν κόσμο, στον πραγματικό κόσμο, Τζέικ, που κυβερνάται από τη δύναμη, που κυβερνάται από τη βία, που κυβερνάται από την ισχύ. Αυτοί είναι οι νόμοι του κόσμου από την αρχή του χρόνου», είπε.

Ο Μίλερ είναι ένας από τους λίγους συνεργάτες που έχουν υπηρετήσει σε υψηλές θέσεις τόσο στην πρώτη όσο και στη δεύτερη θητεία Τραμπ. Σε ανάρτησή του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης τη Δευτέρα, ο Μίλερ αναφέρθηκε στη γενικότερη εικόνα και υποστήριξε ότι είχε έρθει η ώρα η Δύση να σταματήσει να απολογείται για το ιμπεριαλιστικό της παρελθόν.

«Λίγο μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Δύση διέλυσε τις αυτοκρατορίες και τις αποικίες της και άρχισε να στέλνει κολοσσιαία ποσά κρατικής βοήθειας σε αυτά τα πρώην εδάφη (παρότι τα είχε ήδη καταστήσει πολύ πλουσιότερα και πιο επιτυχημένα)», έγραψε ο Μίλερ.

«Το νεοφιλελεύθερο πείραμα, στον πυρήνα του, υπήρξε μια μακρόχρονη αυτοτιμωρία των τόπων και των λαών που έχτισαν τον σύγχρονο κόσμο».

Οι ΗΠΑ έχουν εισβάλει σε μια μακρά λίστα χωρών και έχουν αλλάξει καθεστώτα πολλές φορές τις τελευταίες δεκαετίες, αλλά αυτή είναι η πρώτη φορά από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο που το κάνουν ως μια αυτοανακηρυγμένη άσκηση ιμπεριαλισμού. Η εξαιρετική αλλαγή στη ρητορική που προέρχεται από την Ουάσινγκτον σημαίνει ότι και οι τρεις στρατιωτικές υπερδυνάμεις του κόσμου επιδιώκουν πλέον ανοιχτά αναθεωρητικούς στόχους, την ανάκτηση της χαμένης αυτοκρατορικής τους μεγαλοσύνης.

Ο Βλαντίμιρ Πούτιν διαμηνύει πως “αποκαθιστά” ιστορικά ρωσικά εδάφη, με κόστος μέχρι στιγμής ένα εκατομμύριο Ρώσους στρατιώτες νεκρούς ή τραυματίες στην Ουκρανία, σύμφωνα με το βρετανικό υπουργείο Άμυνας, ως αποκορύφωμα μιας σειράς κατακτήσεων στην Τσετσενία και τη Γεωργία.

Ο Σι Τζινπίνγκ έχει αφιερωθεί στη «μεγάλη αναζωογόνηση» της Κίνας, η οποία περιλαμβάνει την ανάκτηση της εδαφικής έκτασης της αυτοκρατορίας των Τσινγκ στο απόγειό της, πριν από τον «αιώνα της ταπείνωσης» από ξένες δυνάμεις από τα μέσα του 19ου έως τα μέσα του 20ού αιώνα. Η προβολή ισχύος του Πεκίνου, με στρατιωτικές βάσεις γύρω από τη Νότια Σινική Θάλασσα, πηγάζει από αυτό το σκεπτικό, αλλά ο Σι έχει καταστήσει σαφές ότι η αποστολή δεν θα ολοκληρωθεί έως ότου η Ταϊβάν επιστρέψει υπό τον έλεγχο του Πεκίνου.

Το “Δόγμα Ντονρόε”

Όπως και οι άλλοι δύο γηραιοί αυταρχικοί ηγέτες, το όραμα του Τραμπ για τη χώρα του ανατρέχει σε ένα παρελθόν αυτοκρατορικής δόξας. Ο αγαπημένος του πρόεδρος είναι ο Ουίλιαμ ΜακΚίνλεϊ, ο οποίος οδήγησε τις ΗΠΑ σε μια περίοδο έντονης εδαφικής επέκτασης στα τέλη του 19ου αιώνα, συμπεριλαμβανομένης της στρατιωτικής κατάληψης της Κούβας και της προσάρτησης της Χαβάης, του Πουέρτο Ρίκο, του Γκουάμ, των Φιλιππίνων και της Αμερικανικής Σαμόα.

Ο Τραμπ έχει επίσης αναζητήσει έμπνευση για τη νέα του έξαρση εδαφικής φιλοδοξίας, στις αρχές του 19ου αιώνα και στο Δόγμα Μονρόε. «Ήταν πολύ σημαντικό, αλλά το είχαμε ξεχάσει. Τώρα πια δεν το ξεχνάμε», είπε ο πρόεδρος το Σάββατο.

Η αναφορά αυτή δεν αντανακλά μόνο μια αντίληψη του παρελθόντος χωρίς ιδιαίτερη εμβάθυνση ή μελέτη από την πλευρά του Τραμπ, αλλά και τη μεταβαλλόμενη σχέση των ΗΠΑ με την έννοια της αυτοκρατορίας.

Η χώρα ιδρύθηκε ως απόρριψη του βρετανικού ιμπεριαλισμού και όταν ο πρόεδρος Τζέιμς Μονρόε διαμόρφωσε το δόγμα του το 1823, καθορίζοντας τον ηγετικό ρόλο των ΗΠΑ στην αμερικανική ήπειρο, στόχος ήταν να λειτουργήσει ως φραγμός σε κάθε περαιτέρω ευρωπαϊκή αποικιοκρατία.

Η εκδοχή του δόγματος που φαίνεται να υιοθετεί ο Τραμπ, ωστόσο, είναι εκείνη που επαναδιατυπώθηκε από τον Τέντι Ρούζβελτ το 1904, στο απόγειο μιας περιόδου παραδοσιακού αμερικανικού ιμπεριαλισμού. Με βάση την «προσθήκη του Ρούζβελτ», οι ΗΠΑ ανέλαβαν τον ρόλο μιας «αστυνομικής δύναμης» που θα παρενέβαινε σε οποιαδήποτε χώρα της περιοχής όπου θεωρούσε ότι υπήρχαν «κατάφωρες περιπτώσεις παρανομίας ή ανικανότητας».

Στο έγγραφο της εθνικής στρατηγικής ασφάλειας που δημοσιεύθηκε τον Νοέμβριο, ο Λευκός Οίκος παρουσίασε μία «προσθήκη Τραμπ» στο Δόγμα Μονρόε, με στόχο «την αποκατάσταση της αμερικανικής πρωτοκαθεδρίας στο δυτικό ημισφαίριο».

Ο Τραμπ το αποκαλεί “Δόγμα Ντονρόε”, αντιγράφοντας πρωτοσέλιδο της New York Post από έναν χρόνο νωρίτερα. Η διαφορά από τις προηγούμενες εκδοχές, καυχήθηκε με τον χαρακτηριστικό του τρόπο, ήταν ότι θα ήταν μεγαλύτερο και καλύτερο.

Το αρχικό Δόγμα Μονρόε ήταν «μεγάλη υπόθεση», είπε, αλλά πρόσθεσε: «Το έχουμε ξεπεράσει κατά πολύ, πραγματικά κατά πολύ».

Παρά την πυρετώδη συζήτηση περί δογμάτων και τη απότομη στροφή στη ρητορική του Λευκού Οίκου, παραμένει εντελώς ασαφές πώς σκοπεύει να προχωρήσει στην περίπτωση της Βενεζουέλας.

Νέος πρόεδρος, παλιά πολιτική;

Φαίνεται να υπάρχει διαφωνία εντός της κυβέρνησης σχετικά με το πώς θα μετατραπεί η εικόνα του προέδρου ως αυτοκράτορα του ημισφαιρίου σε συγκεκριμένο σχέδιο δράσης. Μέχρι να συμβεί αυτό, όσα έχει κάνει ο Τραμπ στη Βενεζουέλα δεν αποκλίνουν ουσιαστικά από όσα έχουν κάνει οι ΗΠΑ σε όλο τον κόσμο, και ιδιαίτερα στην αμερικανική ήπειρο, όταν υποτίθεται ότι τηρούσαν τη μεταπολεμική «τάξη βασισμένη σε κανόνες».

Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι, όπως φαίνεται από τον παγκόσμιο Νότο, ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός υπήρξε σταθερός και ότι το μόνο που έκανε ο Τραμπ ήταν να αφαιρέσει το πέπλο της υποκρισίας.

«Η ιδέα ότι αυτό είναι κάτι καινούργιο είναι γελοία», δήλωσε στον Guardian ο Κεχίντε Άντριους, καθηγητής σπουδών στο Birmingham City University στο Ηνωμένο Βασίλειο και συγγραφέας του βιβλίου The New Age of Empire: How Racism and Colonialism Still Rule the World. «Οι ΗΠΑ το κάνουν αυτό εδώ και πολύ καιρό, απλώς η διαφορά τώρα είναι ότι γίνεται απροκάλυπτα. Δεν υπάρχει τίποτα καινούργιο σε αυτό. Έτσι λειτουργεί η Δύση· ο Τραμπ απλώς είναι ειλικρινής. Για να είμαι ειλικρινής, το βρίσκω σχεδόν αναζωογονητικό».

Ο Άντριους πρόσθεσε ότι αν ο Τραμπ υλοποιούσε την απειλή του να καταλάβει τη Γροιλανδία, στρέφοντας τις ιμπεριαλιστικές του ορέξεις προς ένα άλλο δυτικό κράτος και παραλύοντας έτσι το ΝΑΤΟ, αυτό θα αποτελούσε μια σημαντική ρήξη με το παρελθόν. Για τον ίδιο όμως λόγο, αμφέβαλλε ότι κάτι τέτοιο θα συνέβαινε.

Ο Ντάνιελ Ίμερβαρ, ιστορικός και καθηγητής ανθρωπιστικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Northwestern του Ιλινόι και συγγραφέας του How to Hide an Empire, συμφώνησε ότι «η αμερικανική αυτοκρατορία στην πραγματικότητα δεν τελείωσε ποτέ».

Επισήμανε ότι οι ΗΠΑ εξακολουθούν να κατέχουν πέντε μόνιμα κατοικημένα εδάφη – το Πουέρτο Ρίκο, τις Αμερικανικές Παρθένες Νήσους, το Γκουάμ, τις Βόρειες Μαριάνες Νήσους και την Αμερικανική Σαμόα – και διατηρούν 750 στρατιωτικές βάσεις σε όλο τον κόσμο.

Από την άλλη πλευρά, ο Ίμερβαρ υποστήριξε ότι, παρά την αμερικανική υποκρισία και τα διπλά μέτρα στο πλαίσιο της «διεθνούς τάξης βασισμένης σε κανόνες», η μεταπολεμική περίοδος διέφερε αισθητά από την κλασική εποχή των αυτοκρατοριών.

Ο Τραμπ πέρασε μεγάλο μέρος της καριέρας του ως κατασκευαστής ακινήτων καταγγέλλοντας τον ιαπωνικό ανταγωνισμό, μια αντιπάθεια που έκτοτε έχει επεκτείνει και προς την Κίνα. Μεγάλο μέρος της ρητορικής του για τη Βενεζουέλα και άλλους υποψήφιους ιμπεριαλιστικούς στόχους περιστρέφεται γύρω από την «ανάκτηση» περιουσιακών στοιχείων, όπως οι υποδομές της πετρελαϊκής βιομηχανίας, που, κατά τον ίδιο, είχαν «κλαπεί» από τις ΗΠΑ. Έτσι, στη λογική του Τραμπ, το να γίνει η Αμερική πραγματικά μεγάλη ξανά απαιτεί αναπόφευκτα επιστροφή στην επέκταση. Ο Πούτιν και ο Σι επιδιώκουν να κάνουν τη Ρωσία και την Κίνα μεγάλες ξανά, για παρόμοια κίνητρα.

Πιθανή σύγκρουση αυτοκρατοριών

Η κατάσχεση αυτή την εβδομάδα από τις ΗΠΑ ενός πετρελαιοφόρου, του Marinera, παρά το γεγονός ότι έφερε ρωσική σημαία και συνοδευόταν από ρωσικό υποβρύχιο, έφερε με επείγοντα τρόπο στο προσκήνιο το ερώτημα αν —και για πόσο— μπορούν να συνυπάρξουν οι φιλοδοξίες των τριών υπερδυνάμεων χωρίς μια μεγάλη σύγκρουση.

«Μπορεί να υπάρξει μια πραγματικά παρατεταμένη περίοδος κατά την οποία αυτοκρατορίες συνυπάρχουν», δήλωσε η Ναταλί Τοτσί, διευθύντρια του Ιταλικού Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων. «Δεν είναι σαν να λέει ο Τραμπ: θέλω να είμαι η μόνη αυτοκρατορία· ο Τραμπ ουσιαστικά σηματοδοτεί και ενεργεί σαν να είναι απολύτως εντάξει με το να είναι η Ρωσία και η Κίνα αυτοκρατορίες».

«Βραχυπρόθεσμα έως μεσοπρόθεσμα, θα έλεγα ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι η σύγκρουση των αυτοκρατοριών μεταξύ τους, αλλά η υποταγή των αποικιών», πρόσθεσε. Ο Πούτιν και ο Σι θα ήταν σίγουρα ικανοποιημένοι με έναν κόσμο χωρισμένο σε σφαίρες επιρροής.

Κατά την πρώτη διακυβέρνηση Τραμπ, η Ρωσία είχε ανεπίσημα αφήσει να εννοηθεί ότι οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να έχουν ελεύθερο πεδίο δράσης στη Βενεζουέλα, με αντάλλαγμα η Ρωσία να κυριαρχεί στην Ουκρανία.

Η Φιόνα Χιλ, η οποία τότε υπηρετούσε στον Λευκό Οίκο ως διευθύντρια του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας για ρωσικά και ευρωπαϊκά ζητήματα, δήλωσε: «Οι Ρώσοι το δοκίμαζαν. Όλα ήταν αόριστα και βασίζονταν σε υπονοούμενα, τύπου “ας μιλήσουμε για το Δόγμα Μονρόε”».

Η Χιλ είπε ότι η πρώτη κυβέρνηση Τραμπ απέρριψε την ιδέα μιας τέτοιας συμφωνίας, αλλά παραδέχθηκε ότι οι απόψεις του προέδρου για την αυτοκρατορία είχαν σαφώς εξελιχθεί.

«Θυμάμαι ότι έλεγα στους ανθρώπους πως ήταν μεγιστάνας ακινήτων. Δεν ήθελε να κατέχει τη χώρα σου, απλώς να χτίσει τα κτίριά του πάνω της», είπε. «Αλλά υποθέτω ότι για εκείνον είναι μικρό το άλμα από τα ακίνητα στην απόκτηση κρατών, και αυτό ήταν κάτι που δεν είχαμε προβλέψει τότε».

Η Χιλ δεν είναι βέβαιη ότι οι τρεις μεγάλες αναθεωρητικές αυτοκρατορίες μπορούν να μείνουν μακριά η μία από την άλλη. Στη νεοαποκτηθείσα του όρεξη για αμερικανικό επεκτατισμό, ο Τραμπ έχει διατηρήσει το δικαίωμα να δράσει πολύ πέρα από το ημισφαίριό του, βομβαρδίζοντας το Ιράν ή ακόμη και αναλαμβάνοντας δράση στη Γάζα.

«Λέει: “Μακριά τα χέρια και μείνετε εκτός του δυτικού ημισφαιρίου”, αλλά αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα αφήσει την Κίνα ανεξέλεγκτη στον Ινδο-Ειρηνικό», είπε η Χιλ. «Οι ΗΠΑ υποτίθεται ότι παραμένουν δύναμη του Ασίας-Ειρηνικού, και μέρος του δυτικού ημισφαιρίου βρίσκεται στον Ειρηνικό».

«Ο κόσμος αυτός είναι πολύ πιο σύνθετος πλέον», πρόσθεσε. «Και εξαιρετικά εύθραυστος, ειδικά επειδή δεν γνωρίζουμε ποια λάθη πρόκειται να κάνει».

Εσωτερικοί παράγοντες

Οι ιμπεριαλιστικές παρορμήσεις του Τραμπ ενδέχεται να περιοριστούν, σε κάποιο βαθμό, από την αμερικανική πολιτική πραγματικότητα. Δημοσκοπήσεις μετά τα γεγονότα στη Βενεζουέλα έδειξαν ότι μεγάλες πλειοψηφίες, τόσο μεταξύ Δημοκρατικών όσο και Ρεπουμπλικανών, αντιτίθενται σε οποιαδήποτε μακροχρόνια εμπλοκή στη χώρα.

Ωστόσο, η βάση του Maga ενθουσιάστηκε με την επιτυχία της επιχείρησης και η επί μακρόν φθίνουσα δημοτικότητά του σημείωσε μια μικρή άνοδο. Για έναν πρόεδρο που επιδιώκει να αποσπάσει την προσοχή από μια άλυτη κρίση κόστους ζωής στο εσωτερικό και από την επερχόμενη απειλή νέων αποκαλύψεων από τα αρχεία Έπσταϊν, αυτό ίσως αρκεί για να αναζητήσει και άλλα γρήγορα στρατιωτικά θεάματα στο εξωτερικό.

Τι ήταν το “Δόγμα Μονρόε”;

Η κυβέρνηση Τραμπ έχει αναβιώσει το 203 ετών Δόγμα Μονρόε και το έχει καταστήσει ακρογωνιαίο λίθο της νέας, επιθετικής πολιτικής της στην αμερικανική ήπειρο.

Η εθνική στρατηγική ασφάλειας (NSS) των ΗΠΑ, που δημοσιεύθηκε τον Νοέμβριο, ανέφερε ότι: «Ύστερα από χρόνια παραμέλησης, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα επαναβεβαιώσουν και θα επιβάλουν το Δόγμα Μονρόε για να αποκαταστήσουν την αμερικανική πρωτοκαθεδρία στο δυτικό ημισφαίριο».

Το αρχικό δόγμα, που διατυπώθηκε από τον πρόεδρο Τζέιμς Μονρόε το 1823, σήμαινε κάτι εντελώς διαφορετικό. Πρότεινε οι νεοσύστατες τότε Ηνωμένες Πολιτείες να λειτουργήσουν ως εγγυητής απέναντι στον ευρωπαϊκό ιμπεριαλισμό στην περιοχή, δηλώνοντας ότι τα έθνη της αμερικανικής ηπείρου «δεν πρέπει να θεωρούνται αντικείμενα μελλοντικής αποικιοποίησης από οποιαδήποτε ευρωπαϊκή δύναμη».

Το 1904, ωστόσο, το δόγμα επικαιροποιήθηκε από τον πρόεδρο Θεόδωρο «Τέντι» Ρούζβελτ, ώστε να εξυπηρετήσει τον ενθουσιασμό της εποχής για τον αμερικανικό αποικιοκρατισμό, μετά τον ισπανοαμερικανικό πόλεμο. Το «συμπλήρωμα Ρούζβελτ» παρείχε στην Ουάσινγκτον «διεθνή αστυνομική εξουσία» να παρεμβαίνει οπουδήποτε στην αμερικανική ήπειρο έκρινε ότι υπήρχε «χρόνια παραβατικότητα» από μια κυρίαρχη κυβέρνηση.

Η NSS διακηρύσσει ένα νέο «συμπλήρωμα Τραμπ» στο δόγμα, σηματοδοτώντας επιστροφή στις αποικιακές ορέξεις και στην έμφαση του προέδρου στους φυσικούς πόρους. Δηλώνει ότι καμία εξωτερική δύναμη δεν έχει το δικαίωμα να «κατέχει ή να ελέγχει στρατηγικά ζωτικής σημασίας περιουσιακά στοιχεία».