Ουκρανία: Πέντε βήματα για την (πρόωρη) ένταξη στην ΕΕ το 2027

Η Ευρωπαϊκή Ένωση προετοιμάζει ένα πρωτοφανές σχέδιο που θα μπορούσε να δώσει στην Ουκρανία μερική συμμετοχή στην Ένωση ήδη από το επόμενο έτος, σε μια προσπάθεια των Βρυξελλών να ενισχύσουν τη θέση της χώρας στην Ευρώπη και να την απομακρύνει από τη Μόσχα, σύμφωνα με 10 αξιωματούχους και διπλωμάτες που μίλησαν στο POLITICO.

Τέσσερα χρόνια μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, και ενώ το Κίεβο πιέζει για ένταξη στην ΕΕ το 2027, προκειμένου αυτή να συμπεριληφθεί σε μια συμφωνία για τον τερματισμό του πολέμου με το Κρεμλίνο, η ιδέα αυτή, που βρίσκεται ακόμα σε πρώιμο στάδιο, θα σηματοδοτούσε μια δραματική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο η Ένωση εντάσσει νέες χώρες. Σύμφωνα με το σχέδιο αυτό, η Ουκρανία θα λάβει μια θέση στην ΕΕ πριν ολοκληρωθούν οι μεταρρυθμίσεις που απαιτούνται για να έχει πλήρη προνόμια μέλους.

Ευρωπαίοι αξιωματούχοι και η ουκρανική κυβέρνηση λένε ότι η αίτηση ένταξης του Κιέβου είναι επείγουσα. Η Ρωσία πιθανώς θα προσπαθήσει να «σταματήσει την κίνησή μας προς την ΕΕ», δήλωσε ο Πρόεδρος της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, σε δημοσιογράφους στο Κίεβο την Παρασκευή, όταν ρωτήθηκε για τη σημασία της επισήμανσης μιας ημερομηνίας ένταξης το 2027. «Γι’ αυτό λέμε να ορίσετε την ημερομηνία. Γιατί μια συγκεκριμένη ημερομηνία; Επειδή η ημερομηνία αυτή θα υπογραφεί από την Ουκρανία, την Ευρώπη, τις ΗΠΑ και τη Ρωσία.»

Η ιδέα της ΕΕ αντανακλά το σχέδιο πολλαπλών ταχυτήτων της Ένωσης που παρουσίασε ο Εμανουέλ Μακρόν, το οποίο έχει αναφέρει αρκετές φορές από τη στιγμή που ανέλαβε την προεδρία της Γαλλίας το 2017. Η τελευταία εκδοχή έχει ανεπίσημα χαρακτηριστεί ως «αντίστροφη διεύρυνση», σύμφωνα με έναν αξιωματούχο της ΕΕ και δύο Ευρωπαίους διπλωμάτες, διότι ουσιαστικά φέρνει χώρες στην Ένωση στην αρχή της διαδικασίας εκπλήρωσης των κριτηρίων ένταξης, αντί για το τέλος.

Οι αξιωματούχοι της ΕΕ λένε ότι η ιδέα είναι ελκυστική επειδή θα δώσει στην Ουκρανία χρόνο για να ολοκληρώσει τις μεταρρυθμίσεις στους δημοκρατικούς θεσμούς της, στο δικαστικό σύστημα και στο πολιτικό της σύστημα, ενώ θα μειώσει τις πιθανότητες να εγκαταλείψει την ελπίδα για ένταξη στην Ένωση και να γυρίσει την πλάτη στη Δύση.

Ωστόσο, υπάρχουν εμπόδια μπροστά, και κυρίως ο Πρωθυπουργός της Ουγγαρίας, Βίκτορ Όρμπαν, ο οποίος αντιτίθεται στην ένταξη της Ουκρανίας.

Βασισμένο σε συζητήσεις με πέντε διπλωμάτες που εκπροσωπούν διαφορετικές χώρες και τρεις αξιωματούχους της ΕΕ και δύο Ουκρανούς αξιωματούχους, οι οποίοι τους παραχωρήθηκε ανωνυμία για να συζητήσουν τις εμπιστευτικές διαπραγματεύσεις που γνωρίζουν, το POLITICO έχει εντοπίσει πέντε βήματα στη διαδικασία αυτή.

Βήμα 1: Προετοιμασία της Ουκρανίας

Η ΕΕ έχει «προχωρήσει» την αίτηση ένταξης της Ουκρανίας. Αυτό περιλαμβάνει την παροχή ανεπίσημων κατευθύνσεων στο Κίεβο για τη διαπραγμάτευση «ομαδοποιήσεων» — τα νομικά βήματα για την ένταξη.

Η Ένωση έχει ήδη παράσχει στην Ουκρανία λεπτομέρειες για τρεις από τις έξι ομαδοποιήσεις διαπραγματεύσεων. Σε μια ανεπίσημη συνάντηση υπουργών Ευρωπαϊκών Υποθέσεων στην Κύπρο τον Μάρτιο, η ΕΕ θέλει να δώσει σε μια αποστολή της Ουκρανίας λεπτομέρειες για άλλες ομαδοποιήσεις ώστε να αρχίσει να εργάζεται και πάνω σε αυτές.

«Παρά τις πιο δύσκολες συνθήκες, εν μέσω συνεχιζόμενης ρωσικής επιθετικότητας, η Ουκρανία επιταχύνει τις μεταρρυθμιστικές της προσπάθειες», δήλωσε η Μαριλένα Ραούνα, αναπληρώτρια υπουργός Ευρώπης της Κύπρου, η οποία προεδρεύει του Συμβουλίου της ΕΕ, στο POLITICO. Η συνάντηση της 3ης Μαρτίου θα στοχεύσει στην επαναβεβαίωση αυτής της υποστήριξης, πρόσθεσε.

Ωστόσο, «δεν θα υπάρχουν περικοπές» στις μεταρρυθμίσεις, δήλωσε ένας αξιωματούχος της ΕΕ. Το ίδιο μήνυμα επανέλαβαν δύο ανώτεροι διπλωμάτες από χώρες που υποστηρίζουν σθεναρά την Ουκρανία, καθώς και όλοι οι αξιωματούχοι της ΕΕ με τους οποίους μίλησε το POLITICO.

«Η ένταξη στην ΕΕ φέρνει οφέλη μόνο αν περάσεις από τη διαδικασία μεταρρύθμισης μέσω της διεύρυνσης — αυτή είναι η πραγματική υπερδύναμη της ένταξης στην ΕΕ», δήλωσε ένας αξιωματούχος. «Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρέπει να συνδυάσει αυτά τα δύο πράγματα: την ανάγκη για γρήγορη πρόοδο, αλλά και τις μεταρρυθμίσεις στην Ουκρανία.»

Από την πλευρά του, το Κίεβο λέει ότι είναι έτοιμο να κάνει τη δουλειά που απαιτείται. «Θα είμαστε τεχνικά έτοιμοι μέχρι το 2027», δήλωσε ο Ζελένσκι την Παρασκευή. «Μιλάτε για το τέλος του πολέμου και τις ταυτόχρονες εγγυήσεις ασφάλειας. Και η ΕΕ για εμάς είναι εγγυήσεις ασφάλειας.»

Βήμα 2: Δημιουργία μιας ένταξης στην ΕΕ με “lite” χαρακτηριστικά

Οι κυβερνήσεις της ΕΕ ρώτησαν την Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, για τις προσπάθειες να σπάσει το αδιέξοδο σχετικά με την ένταξη νέων χωρών στην Ένωση, κατά τη διάρκεια μιας συνάντησης στις Βρυξέλλες την Παρασκευή, σύμφωνα με διπλωμάτες που συμμετείχαν στη συζήτηση ή είχαν ενημερωθεί για το περιεχόμενό της.

Όπως είπαν, παρουσίασε μια σειρά από επιλογές και μοντέλα που εξετάζει η ΕΕ, μεταξύ των οποίων και η ιδέα της «αντίστροφης διεύρυνσης».

«Θα ήταν μια ανακατεύθυνση της διαδικασίας — εντάσσεσαι και στη συνέχεια αποκτάς σταδιακά δικαιώματα και υποχρεώσεις», δήλωσε ένας αξιωματούχος της ΕΕ που γνωρίζει το περιεχόμενο της συζήτησης. «Έτσι, θα υπήρχε μια αναθεώρηση του τρόπου που κάνουμε την ένταξη, βασισμένη στην πολύ διαφορετική κατάσταση που έχουμε τώρα σε σχέση με την περίοδο που η Επιτροπή καθόρισε τα κριτήρια ένταξης.»

Η ιδέα δεν είναι να μειωθούν τα κριτήρια, αλλά να δημιουργηθεί ένα πολιτικά ισχυρό μήνυμα προς τις χώρες των οποίων η ένταξη καθυστερεί λόγω του πολέμου ή της αντίθεσης από πρωτεύουσες όπως η Βουδαπέστη — όχι μόνο για την Ουκρανία, αλλά και για τη Μολδαβία και την Αλβανία, μεταξύ άλλων.

«Είναι σημαντικό να στείλουμε ένα πολιτικό μήνυμα», δήλωσε ένας διπλωμάτης της ΕΕ. «Ο πόλεμος της επιθετικότητας διαρκεί ήδη τέσσερα χρόνια. Οι Ουκρανοί χρειάζονται υποστήριξη. Η ΕΕ πρέπει να παρέχει αυτή την υποστήριξη, πολιτικά και ψυχολογικά.»

Αν και ο Ζελένσκι έχει δηλώσει προηγουμένως ότι η Ουκρανία δεν θα αποδεχτεί καθεστώς δεύτερης κατηγορίας στην ΕΕ, μπορεί να είναι ανοιχτή σε κάτι που θα νομοθετήσει τη διαδικασία ένταξής της στην ΕΕ πριν καταστεί πλήρες μέλος της Ένωσης, σύμφωνα με αξιωματούχο που είναι εξοικειωμένος με τις σκέψεις του Κιέβου.

Ένας αξιωματούχος της Μολδαβίας είπε στο POLITICO ότι η χώρα «θέλει να ενταχθεί σε μια Ευρωπαϊκή Ένωση που θα λειτουργεί αποτελεσματικά πέρα από τα 27 κράτη μέλη, και καλωσορίζουμε τις συζητήσεις για τις εσωτερικές μεταρρυθμίσεις που χρειάζονται για να γίνει αυτό εφικτό.» Ταυτόχρονα, «η πλήρης ένταξη — με ίσα δικαιώματα και πλήρη συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων στην ΕΕ — πρέπει να παραμείνει ο σαφής και τελικός προορισμός.»

Ο Πρωθυπουργός της Αλβανίας, Έντι Ράμα, δήλωσε στο POLITICO τον περασμένο μήνα ότι μια δημιουργική προσέγγιση στην ένταξη στην ΕΕ είναι μια «καλή ιδέα» και ότι η χώρα του θα αποδεχόταν ακόμη και το να μην έχει προσωρινά δικό της επίτροπο.

Η ιδέα έχει τους αντιπάλους της εντός της ΕΕ. «Κατά αρχήν, δεν μπορείς να συζητήσεις για δύο κατηγορίες κρατών μελών», δήλωσε ένας αξιωματούχος της ΕΕ. «Αυτό δεν θα ήταν δίκαιο, όχι μόνο για την Ουκρανία, αλλά και για το ευρωπαϊκό σχέδιο. Το μήνυμα πρέπει να είναι η επιτάχυνση των μεταρρυθμίσεων.»

Η Γερμανία, ειδικότερα, είναι αντίθετη στην ιδέα της δημιουργίας πολλαπλών επιπέδων ένταξης στην ΕΕ και είναι επιφυλακτική ότι χώρες που θα ενταχθούν στην Ένωση προτού είναι έτοιμες θα τους υποσχεθούν πράγματα που οι Βρυξέλλες δεν θα είναι σε θέση να παραδώσουν, σύμφωνα με έναν ανώτερο διπλωμάτη. Ωστόσο, η ελπίδα είναι ότι αν οι άλλοι μεγάλοι παίκτες της ΕΕ, όπως το Παρίσι, η Ρώμη και η Βαρσοβία, στηρίξουν την πρωτοβουλία, το Βερολίνο θα μπορούσε να πειστεί.

Βήμα 3: Εν αναμονή της αποχώρησης του Όρμπαν

Η πρόκληση για τις προοπτικές ένταξης της Ουκρανίας είναι το να εξασφαλιστεί η συμφωνία και των 27 κρατών μελών, καθώς οποιαδήποτε απόφαση για διεύρυνση της Ένωσης απαιτεί ομοφωνία. Ο Όρμπαν, ο πιο στενός σύμμαχος του Πούτιν στην ΕΕ, είναι αμετακίνητα αντίθετος.

Ωστόσο, η Επιτροπή και οι πρωτεύουσες της ΕΕ έχουν το βλέμμα στραμμένο στις εκλογές στην Ουγγαρία τον Απρίλιο και εργάζονται παράλληλα για τρόπους να παρακάμψουν το βέτο του Όρμπαν.

Ο Όρμπαν αντιμετωπίζει μια δύσκολη εκλογική μάχη και είναι πίσω στις δημοσκοπήσεις. Έχει χρησιμοποιήσει το θέμα της ένταξης της Ουκρανίας στην ΕΕ ως όπλο στην προεκλογική του εκστρατεία, λέγοντας το Σαββατοκύριακο ότι «η Ουκρανία είναι ο εχθρός μας» λόγω της προσπάθειάς της να απαγορεύσει τις ρωσικές εισαγωγές ενέργειας και ότι η χώρα αυτή «δεν πρέπει ποτέ» να ενταχθεί στην ΕΕ.

Κανένας από τους αξιωματούχους με τους οποίους μίλησε το POLITICO δεν δήλωσε ότι πιστεύει πως ο Όρμπαν θα αλλάξει γνώμη πριν από τις εκλογές.

Η αντιπάθεια του Ούγγρου πρωθυπουργού προς το Κίεβο «είναι βαθιά», δήλωσε ένας ανώτερος διπλωμάτης της ΕΕ. «Πρόκειται για κάτι προσωπικό μεταξύ του Όρμπαν και του Ζελένσκι. Είναι περισσότερο από μια στρατηγική ή τακτική κίνηση.»

Ο Όρμπαν και ο Ζελένσκι έχουν επανειλημμένα επιτεθεί ο ένας στον άλλον. Ο Ζελένσκι κατηγόρησε δημόσια τον Όρμπαν ότι «κάνει πολύ επικίνδυνα πράγματα» μπλοκάροντας την πορεία της Ουκρανίας προς την ΕΕ και σε άλλη στιγμή τον αποκάλεσε «μικρή Μόσχα». Ο Όρμπαν από την πλευρά του χαρακτήρισε την Ουκρανία «μία από τις πιο διεφθαρμένες χώρες του κόσμου» και κατηγόρησε τον Ζελένσκι ότι εκτοξεύει απειλές κατά της κυριαρχίας της Ουγγαρίας.

Ορισμένοι αξιωματούχοι της ΕΕ δήλωσαν ότι ελπίζουν πως αν ο Όρμπαν χάσει τις εκλογές, ο αντίπαλός του, Πέτερ Μαγιάρ, ο συντηρητικός ηγέτης του αντιπολιτευόμενου κόμματος Tisza, θα μπορούσε να αλλάξει στάση απέναντι στην Ουκρανία, δεδομένου ότι πέρυσι υποσχέθηκε να θέσει το ζήτημα σε δημοψήφισμα.

Αν όμως ο Όρμπαν επανεκλεγεί, το επόμενο βήμα είναι το βήμα τέσσερα.

Βήμα 4: Παίξτε το χαρτί του Τραμπ

Ενώ η αντίθεση του Όρμπαν στην ένταξη της Ουκρανίας στην ΕΕ φαίνεται αμετακίνητη, υπάρχει ένας άνθρωπος που οι Ευρωπαίοι ηγέτες πιστεύουν ότι θα μπορούσε να αλλάξει τη γνώμη του: ο Ντόναλντ Τραμπ.

Ο Αμερικανός πρόεδρος, ο οποίος είναι στενός σύμμαχος του Όρμπαν και τον υποστήριξε πριν τις εκλογές στην Ουγγαρία, δεν έχει κρύψει την επιθυμία του να είναι εκείνος που θα πιέσει την Ουκρανία και τη Ρωσία για να κάνουν μια ειρηνική συμφωνία. Με την ένταξη της Ουκρανίας στην ΕΕ το 2027 να είναι γραμμένη σε ένα προσχέδιο 20 σημείων για να τελειώσει ο πόλεμος, η ελπίδα είναι ότι ο Τραμπ ίσως καλέσει τη Βουδαπέστη για να ολοκληρωθεί μια συμφωνία.

Ο Ζελένσκι υπαινίχθηκε ότι υπάρχει αυτή η ελπίδα την Παρασκευή.

Σύμφωνα με την πρόταση ειρήνης, οι ΗΠΑ «αναλαμβάνουν την υποχρέωση να είναι εγγυητής ότι κανείς δεν θα μπλοκάρει» τα στοιχεία της συμφωνίας, είπε ο Ζελένσκι. «Μιλάμε για το αν οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής θα συνεργαστούν με ορισμένες ευρωπαϊκές οντότητες πολιτικά, ώστε να μην μπλοκάρουν.»

Η κυβέρνηση Τραμπ είχε προηγουμένως πιέσει τον Όρμπαν κατά τις διαπραγματεύσεις για τα πακέτα κυρώσεων της ΕΕ κατά της Μόσχας, δήλωσε ένας διπλωμάτης της ΕΕ.

Βήμα 5: Αν όλα αποτύχουν, αφαίρεση του δικαιώματος ψήφου της Ουγγαρίας

Αν η στρατηγική του Τραμπ αποτύχει, υπάρχει ένα ακόμα χαρτί που μπορεί να παίξει η ΕΕ: να επαναφέρει το Άρθρο 7 της συνθήκης της ΕΕ κατά της Ουγγαρίας, σύμφωνα με δύο διπλωμάτες της ΕΕ.

Το Άρθρο 7, που ενεργοποιείται όταν μια χώρα θεωρείται ότι διατρέχει τον κίνδυνο να παραβιάσει τις θεμελιώδεις αξίες της Ένωσης, είναι η σοβαρότερη πολιτική κύρωση που μπορεί να επιβάλει η ΕΕ, καθώς αναστέλλει τα δικαιώματα ενός μέλους, περιλαμβανομένων των δικαιωμάτων του να αποφασίσει για την ένταξη νέων χωρών.

Η ΕΕ δεν έχει την πρόθεση να προχωρήσει σε αυτή την κίνηση προς το παρόν, καθώς πιστεύει ότι κάτι τέτοιο θα ήταν ισχυρό χαρτί στα χέρια του Όρμπαν ενόψει των εκλογών του Απριλίου.

Ωστόσο, οι πρωτεύουσες της ΕΕ εξετάζουν την υποστήριξη που θα είχε η χρήση αυτού του εργαλείου, αν ο Όρμπαν επανεκλεγεί και συνεχίσει να εμποδίζει τη διαδικασία λήψης αποφάσεων στην ΕΕ. Μια τέτοια κίνηση είναι «απολύτως εφικτή», δήλωσε ένας τρίτος διπλωμάτης.