Πόλεμος, διπλωματία ή εξέγερση: Τι ακολουθεί στο Ιράν;

Ύστερα από μία εβδομάδα με τις μεγαλύτερες πανεθνικές διαδηλώσεις των τελευταίων ετών, οι δρόμοι του Ιράν βυθίστηκαν ξανά στη σιωπή. Μια σιωπή επιβεβλημένη με τη βία.

Κάτοικος της Τεχεράνης παρομοίασε την ατμόσφαιρα στην πρωτεύουσα με τις ημέρες γύρω από το Νοβρούζ, το περσικό νέο έτος, όταν πολλοί εγκαταλείπουν την πόλη και τα μαγαζιά κατεβάζουν νωρίς ρολά.

Μόνο που τώρα δεν υπάρχει καμία γιορτινή διάθεση. Μόνο μια απόκοσμη ησυχία. Η καθημερινότητα συνεχίζεται στη σκιά μιας αιματηρής καταστολής και υπό το βάρος της απειλής μιας νέας στρατιωτικής αναμέτρησης με τις ΗΠΑ.

Τον επόμενο μήνα, η Ισλαμική Δημοκρατία σκοπεύει να γιορτάσει την 47η επέτειο της επανάστασης που την έφερε στην εξουσία. Θα επιστρατευτούν πλήθη, θα ηχήσουν επαναστατικά τραγούδια.

Ωστόσο, η ατμόσφαιρα στις αίθουσες της εξουσίας στην Τεχεράνη δεν θυμίζει σε τίποτα γιορτή, καθώς το καθεστώς αντιμετωπίζει τη μεγαλύτερη απειλή για την επιβίωσή του μέχρι σήμερα.

Μπορεί να κατάφερε να καταστείλει το τελευταίο κύμα διαμαρτυρίας, εφαρμόζοντας για ακόμη μία φορά το γνώριμο εγχειρίδιο της καταστολής. Όμως οι βαθύτερες αιτίες που έβγαλαν τον κόσμο στους δρόμους παραμένουν άθικτες.

Πώς φτάσαμε ως εδώ;

Πριν μερικές ημέρες, η περασμένη Πέμπτη και Παρασκευή αναδεικνύονται σε δύο από τις πιο καθοριστικές ημέρες της πρόσφατης ιρανικής ιστορίας.

Οι διαμαρτυρίες καταρρέουσα οικονομία που ξεκίνησαν από τα παζάρια της Τεχεράνης μετατράπηκαν αιφνιδίως σε αυτό που ενδέχεται να αποδειχθεί η μεγαλύτερη απειλή για την Ισλαμική Δημοκρατία από την ίδρυσή της το 1979.

Μεγάλες διαδηλώσεις ξέσπασαν σε όλη τη χώρα, με συνθήματα όπως «θάνατος στον δικτάτορα» και αιτήματα για την πτώση του καθεστώτος. Σε μια σχετικά νέα εξέλιξη, ακούστηκαν ακόμη και φωνές υπέρ της επιστροφής του Ρεζά Παχλαβί, γιου του τελευταίου Σάχη, που ζει εξόριστος.

Η αγριότητα της καταστολής που ακολούθησε δείχνει ότι το ιρανικό καθεστώς -πληγωμένο από τον περσινό πόλεμο με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ και αποδυναμωμένο από την απώλεια των περιφερειακών του συμμάχων- δεν είχε καμία διάθεση για συμβιβασμούς.

Το πρωτοφανές ψηφιακό μπλάκ αουτ, που έκοψε τους Ιρανούς από τον υπόλοιπο κόσμο, σημαίνει ότι το πραγματικό μέγεθος της βίας παραμένει ακόμη θολό. Σύμφωνα με ακτιβιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων, περισσότεροι από 3.000 άνθρωποι έχουν σκοτωθεί από την έναρξη της καταστολής.

Θα συγκρουστούν ΗΠΑ και Ιράν;

Τις τελευταίες εβδομάδες, ο Ντόναλντ Τραμπ απείλησε επανειλημμένα ότι θα επιτεθεί στο Ιράν αν το καθεστώς χρησιμοποιήσει βία εναντίον των διαδηλωτών.

Την Πέμπτη ωστόσο, δήλωσε σε δημοσιογράφους ότι «πολύ σημαντικές πηγές από την άλλη πλευρά» τον ενημέρωσαν πως οι δολοφονίες έχουν σταματήσει, αφήνοντας να εννοηθεί ότι δεν επίκειται άμεση αμερικανική στρατιωτική επέμβαση.

Αξιωματούχοι από τον Κόλπο δήλωσαν επίσης στο CNN ότι το Κατάρ, το Ομάν, η Σαουδική Αραβία και η Αίγυπτος προέτρεψαν τις ΗΠΑ να αποφύγουν πλήγματα κατά του Ιράν, προειδοποιώντας για σοβαρούς κινδύνους στην ασφάλεια και την οικονομία, τόσο για την Ουάσιγκτον όσο και για την ευρύτερη περιοχή. Αυτές οι διπλωματικές κινήσεις φαίνεται πως οδήγησαν σε μια προσωρινή αποκλιμάκωση.

Όμως, αυτό μπορεί να αποδειχθεί πρόσκαιρο. Αναλυτές εκτιμούν ότι η απειλή αμερικανικών ή ισραηλινών επιθέσεων δεν έχει εξαφανιστεί.

«Δεν έχει επιλυθεί η ρίζα των εντάσεων», δήλωσε στο CNN ο Τρίτα Πάρσι, εκτελεστικός αντιπρόεδρος του Quincy Institute for Responsible Statecraft, σημειώνοντας ότι οι εντάσεις μεταξύ Ισραήλ και Ιράν ποτέ δεν αφορούσαν αποκλειστικά τις διαδηλώσεις.

Πηγή ανέφερε στο αμερικανικό μέσο ότι ο στρατός των ΗΠΑ μετακινεί μια ομάδα μάχης αεροπλανοφόρου προς τη Μέση Ανατολή, με εκτιμώμενη άφιξη στον Περσικό Κόλπο στα τέλη της επόμενης εβδομάδας.

Προς το παρόν, πάντως, οι συζητήσεις για διάλογο ακούγονται πιο δυνατά από τα τύμπανα του πολέμου. Μιλώντας στη Φλόριντα, ο απεσταλμένος του Τραμπ, Στιβ Γουίτκοφ, που βρίσκεται σε άμεση επικοινωνία με τον Ιρανό υπουργό Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί, υιοθέτησε επίσης συμφιλιωτικό τόνο.

Υπάρχει ακόμη χώρος για διπλωματία;

Ακόμη κι αν Τεχεράνη και Ουάσιγκτον επιχειρήσουν να αναβιώσουν τη διπλωματία, το Ιράν θα προσέλθει από τη δυσμενέστερη θέση που έχει βρεθεί ποτέ. Σε σύγκριση με προηγούμενους γύρους συνομιλιών, η ισορροπία ισχύος έχει μετατοπιστεί δραματικά.

Οι βασικές πυρηνικές εγκαταστάσεις της χώρας υπέστησαν σοβαρές ζημιές από αμερικανικά πλήγματα το περασμένο καλοκαίρι, ενώ οι περισσότερες από τις ομάδες-δορυφόρους που χρησιμοποιούσε για να προβάλλει ισχύ έχουν ουσιαστικά εξουδετερωθεί από το Ισραήλ.

Παρότι το Ιράν διατηρεί ακόμη σημαντικά αποθέματα υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου (κρίσιμο συστατικό για πυρηνικό όπλο) το πλήγμα, τόσο υλικό όσο και συμβολικό, είναι βαρύ.

«Οι Ιρανοί έχουν χάσει σε μεγάλο βαθμό τη διαπραγματευτική τους ισχύ», λέει ο Τρίτα Πάρσι, προβλέποντας ότι «ο Τραμπ θα υιοθετήσει μια εξαιρετικά μαξιμαλιστική στάση» αν οι συνομιλίες επανεκκινήσουν.

Πέραν του πυρηνικού προγράμματος, οι νέες συνομιλίες πιθανότατα θα καλύψουν ένα ευρύτερο φάσμα ζητημάτων. Οι ΗΠΑ θα επιδιώξουν να περιορίσουν το ιρανικό πυραυλικό πρόγραμμα και τη στήριξη σε ομάδες όπως η Χαμάς, η Χεζμπολάχ και οι σιιτικές πολιτοφυλακές στην περιοχή. Εκεί, όμως, τα πράγματα γίνονται πιο περίπλοκα.

Αν και η ιρανική ηγεσία έχει στο παρελθόν δείξει κάποια ευελιξία στο πυρηνικό ζήτημα, αντιμετωπίζει το πυραυλικό πρόγραμμα και τη στήριξη των «ομάδων αντίστασης» ως αδιαπραγμάτευτα. Οποιαδήποτε υποχώρηση θα εκλαμβανόταν ως καθαρή συνθηκολόγηση στις αμερικανικές απαιτήσεις.

Δεν θα ήταν, ωστόσο, η πρώτη φορά που το επαναστατικό Ιράν αναγκάζεται να αποδεχθεί έναν επώδυνο συμβιβασμό. Το 1988, στο τέλος του πολέμου Ιράν–Ιράκ, η Ισλαμική Δημοκρατία συμφώνησε σε κατάπαυση πυρός που επί χρόνια απέρριπτε, με τον ιδρυτή της επανάστασης Ρουχολάχ Χομεϊνί να λέει πως ήταν σαν να «πίνει από ένα δηλητηριασμένο κύπελλο».

Σχεδόν τέσσερις δεκαετίες αργότερα, το καθεστώς βρίσκεται ξανά σε εξαιρετικά επισφαλή θέση.

Ίσως να αποδεχθεί ξανά οδυνηρούς συμβιβασμούς για να διασφαλίσει την επιβίωσή του. Αλλά ακόμη κι έτσι, αυτό ενδέχεται να μην αρκεί για να ανακτηθεί η νομιμοποίηση που χάθηκε μετά τη δολοφονία τόσων πολιτών.

Το κοινωνικό συμβόλαιο έχει “σπάσει οριστικά”

Οι ειδικοί εκτιμούν ότι οι τελευταίες διαδηλώσεις αποκάλυψαν πως το κοινωνικό συμβόλαιο ανάμεσα στην Ισλαμική Δημοκρατία και τον λαό της έχει ανεπανόρθωτα διαρραγεί.

Το κράτος απέτυχε όχι μόνο να προστατεύσει τους πολίτες του από εξωτερικές απειλές, να προσφέρει οικονομική ευημερία ή πολιτικές και κοινωνικές ελευθερίες, αλλά απέδειξε επανειλημμένα ότι είναι πρόθυμο να χρησιμοποιήσει ακραία βία για να τους φιμώσει.

Το κοινωνικό συμβόλαιο ήταν ήδη εύθραυστο. Πλέον έχει “καταστραφεί για πάντα”, όπως εκτιμά ο Πάρσι. Αν και μετά τις διαδηλώσεις του 2022 υπήρξαν μικρά κέρδη, όπως η χαλάρωση των κανόνων για τη μαντίλα, η σημερινή εξέγερση είναι διαφορετική, κυρίως λόγω της πρωτοφανούς αγριότητας της καταστολής.

Για πολλούς Ιρανούς, τίποτα λιγότερο από μια ριζική αλλαγή δεν αρκεί. Και αυτό είναι ένα εξαιρετικά δύσκολο εγχείρημα.

Επί δεκαετίες, ο Αλί Χαμενεΐ και ο εκτεταμένος μηχανισμός ασφαλείας του έχουν συντρίψει συστηματικά κάθε εσωτερική αντιπολίτευση που θα μπορούσε να απειλήσει σοβαρά την εξουσία τους.

Πρόσωπα όπως ο πρώην υφυπουργός Εσωτερικών Μοσταφά Τατζζαντέ ή η βραβευμένη με Νόμπελ Ειρήνης ακτιβίστρια Νάργκες Μοχαμαντί πέρασαν χρόνια στη φυλακή επειδή αμφισβήτησαν το σύστημα εκ των έσω.

Αν ποτέ προκύψει ουσιαστική αλλαγή, είναι πιθανότερο να προέλθει από τους ίδιους τους μηχανισμούς εξουσίας και ασφάλειας που ωφελήθηκαν περισσότερο από το καθεστώς, παρά από τον μεταρρυθμιστικό χώρο που έχει σταδιακά αποδυναμωθεί.

«Το πιο πιθανό σενάριο είναι μια παραλλαγή του ίδιου καθεστώτος, μέσω στοιχείων που προέρχονται από το εσωτερικό του», λέει ο Πάρσι. «Άλλο είναι να αποκεφαλίσεις την κορυφή. Ο μηχανισμός ασφαλείας είναι κάτι εντελώς διαφορετικό. Δεν αποδομείται εύκολα».

Καμία βιώσιμη αντιπολίτευση

Εκτός Ιράν, η εικόνα γίνεται ακόμη πιο θολή. Οι αντιπολιτευτικές ομάδες της διασποράς παραμένουν βαθιά διχασμένες. Ο Ρεζά Παχλαβί, γιος του τελευταίου Σάχη, έχει επανεμφανιστεί ως πιθανό πρόσωπο συσπείρωσης.

Ο ίδιος επιμένει ότι θα μπορούσε να λειτουργήσει ως μεταβατικός ηγέτης, οδηγώντας τη χώρα σε μια δημοκρατική και ευημερούσα πορεία.

Όμως, μετά από περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες εξορίας, δυσκολεύτηκε να οικοδομήσει μια ευρεία, πολυσυλλεκτική συμμαχία ή να παρουσιάσει ένα σχέδιο αλλαγής που να μη βασίζεται στην αμερικανική παρέμβαση. Επιπλέον, δεν είναι καν η προτιμώμενη επιλογή του Τραμπ για τη διακυβέρνηση της χώρας.

Οι περισσότεροι ηγέτες της αντιπολίτευσης βρίσκονται εκτός Ιράν και «δεν έχουν κάνει τη δουλειά πεδίου», λέει η Ντίνα Εσφαντιαρί, επικεφαλής για τη Μέση Ανατολή στο Bloomberg Economics, προσθέτοντας ότι πρόσωπα όπως ο Παχλαβί «είναι εξαιρετικά διχαστικά και θα χώριζαν βαθιά τους Ιρανούς».

Αυτή η αβεβαιότητα βαραίνει πολλούς Ιρανούς, καθώς αναρωτιούνται μέχρι πού μπορούν να φτάσουν διεκδικώντας την αλλαγή. Ένας ακόμη φόβος είναι μήπως η πτώση του καθεστώτος οδηγήσει στη διάλυση του ίδιου του ιρανικού κράτους.

Με την έντονη εθνοτική και περιφερειακή ποικιλομορφία της χώρας και με ομάδες που ήδη μιλούν ανοιχτά για απόσχιση, ο κίνδυνος κατακερματισμού είναι υπαρκτός.

Είναι πιθανό να είναι απλώς θέμα χρόνου μέχρι να ξεσπάσει ένα νέο κύμα διαδηλώσεων. Και όπως γνωρίζουν καλά οι ηγέτες στην Τεχεράνη, η επανάσταση του 1979 ήταν και αυτή το αποτέλεσμα ενός πολύμηνου κινήματος που άλλοτε φούντωνε και άλλοτε υποχωρούσε, μέχρι να ανατρέψει τελικά το καθεστώς του Σάχη.