Ρεζά Παχλαβί: Μπορεί ο εξόριστος μονάρχης να αναλάβει την εξουσία του Ιράν;

Έχει ζήσει στην εξορία για σχεδόν 50 χρόνια. Ο πατέρας του, ο σάχης του Ιράν, ήταν τόσο ευρέως μισητός ώστε εκατομμύρια άνθρωποι κατέβηκαν στους δρόμους το 1979, αναγκάζοντάς τον να εγκαταλείψει την εξουσία. Παρ’ όλα αυτά, ο διάδοχος του ιρανικού θρόνου Ρεζά Παχλαβί προσπαθεί να τοποθετηθεί ως παράγοντας στο μέλλον της χώρας του.

Μάλιστα, με ένα βιντεοσκοπημένο μήνυμά του μέσω των social media το Σάββατο, δήλωσε “έτοιμος να επιστρέψει” ενώ κάλεσε τον λαό του Ιράν να συνεχίσει τις διαμαρτυρίες.

Ο Παχλαβί κατάφερε να ωθήσει διαδηλωτές να βγουν στους δρόμους το βράδυ της Πέμπτης, σε μια μαζική κλιμάκωση των διαδηλώσεων που σαρώνουν το Ιράν. Οι κινητοποιήσεις έχουν εξελιχθεί σε σοβαρή πρόκληση για τη θεοκρατία της χώρας, η οποία έχει δεχθεί πλήγματα από χρόνια πανεθνικών διαμαρτυριών και από τον 12ήμερο πόλεμο τον Ιούνιο που εξαπέλυσε το Ισραήλ και κατά τον οποίο οι ΗΠΑ βομβάρδισαν εγκαταστάσεις πυρηνικών.

Αυτό που παραμένει άγνωστο είναι πόση στήριξη έχει στην πατρίδα του ο 65χρονος Παχλαβί, ο οποίος ζει εξόριστος στις ΗΠΑ. Θέλουν οι διαδηλωτές την επιστροφή του «Θρόνου του Παγωνιού», όπως ήταν γνωστή η βασιλεία του πατέρα του; Ή απλώς αναζητούν οτιδήποτε δεν είναι η σιιτική θεοκρατία του Ιράν;

Ο Παχλαβί απηύθυνε καλέσματα για επιστροφή των Ιρανών στους δρόμους το βράδυ της Παρασκευής, κάτι που πράγματι συνέβη. Έχει επίσης καλέσει σε περαιτέρω διαδηλώσεις μέσα στο Σαββατοκύριακο.

«Την τελευταία δεκαετία, το κίνημα διαμαρτυρίας και η αντιφρονούσα κοινότητα στο Ιράν έχουν αποκτήσει ολοένα και πιο εθνικιστικό τόνο και χαρακτήρα», δήλωσε ο Μπεχνάμ Μπεν Ταλεμπλού, ειδικός για το Ιράν στο Foundation for Defense of Democracies με έδρα την Ουάσιγκτον, το οποίο έχει υποστεί κυρώσεις από την Τεχεράνη.

«Όσο περισσότερο αποτυγχάνει η Ισλαμική Δημοκρατία, τόσο περισσότερο ενισχύεται το αντίθετό της», είπε ο Ταλεμπλού. «Η επιτυχία του διαδόχου και της ομάδας του ήταν ότι ανέδειξαν μια έντονη αντίθεση ανάμεσα στην κανονικότητα αυτού που υπήρχε και στην υπόσχεση αυτού που θα μπορούσε να υπάρξει, έναντι του εφιάλτη και της παρούσας δεινής κατάστασης που αποτελεί την πραγματικότητα για τόσους πολλούς Ιρανούς».

Το προφίλ του Παχλαβί ενισχύθηκε ξανά κατά την πρώτη θητεία του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ. Ωστόσο, ο Τραμπ και άλλοι παγκόσμιοι ηγέτες υπήρξαν επιφυλακτικοί στο να τον αγκαλιάσουν, δεδομένων των πολλών προειδοποιητικών παραδειγμάτων στη Μέση Ανατολή και αλλού, όπου δυτικές κυβερνήσεις επένδυσαν την εμπιστοσύνη τους σε εξόριστους που είχαν αποκοπεί εδώ και καιρό από τις πατρίδες τους.

Τα ιρανικά κρατικά μέσα ενημέρωσης, τα οποία επί χρόνια χλεύαζαν τον Παχλαβί ως αποκομμένο από την πραγματικότητα και διεφθαρμένο, απέδωσαν τις διαδηλώσεις της Πέμπτης το βράδυ σε «μοναρχικά τρομοκρατικά στοιχεία», κατά τη διάρκεια των οποίων πυρπολήθηκαν οχήματα και δέχθηκαν επιθέσεις αστυνομικά φυλάκια.

Ποιος είναι ο διάδοχος του Σάχη Μοχάμεντ, Ρεζά Παχλαβί

Γεννημένος στις 31 Οκτωβρίου 1960, ο Παχλαβί μεγάλωσε σε έναν κόσμο πολυτέλειας ως διάδοχος του Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί.

Ο Μοχάμεντ Ρεζά είχε κληρονομήσει τον θρόνο από τον πατέρα του, έναν αξιωματικό του στρατού που κατέλαβε την εξουσία με τη στήριξη των Βρετανών. Η εξουσία του Μοχάμεντ Ρεζά παγιώθηκε με το πραξικόπημα του 1953 που υποστηρίχθηκε από τη CIA, και συνεργάστηκε στενά με τους Αμερικανούς, οι οποίοι πούλησαν στον αυταρχικό ηγέτη όπλα αξίας δισεκατομμυρίων δολαρίων και κατασκόπευαν τη Σοβιετική Ένωση από το ιρανικό έδαφος.

Ο νεαρός Παχλαβί φοίτησε στο ομώνυμο Σχολείο Ρεζά Παχλαβί, το οποίο είχε ιδρυθεί εντός των τειχών του Παλατιού Νιαβαράν στα βόρεια της Τεχεράνης.

Όμως η πτώση του Θρόνου του Παγωνιού πλησίαζε.

Παρότι επωφελήθηκε από την άνοδο των τιμών του πετρελαίου τη δεκαετία του 1970, επί της βασιλείας του σάχη εδραιώθηκε βαθιά οικονομική ανισότητα και η διαβόητη μυστική υπηρεσία SAVAK έγινε γνωστή για τα βασανιστήρια αντιφρονούντων.

Εκατομμύρια άνθρωποι σε όλη τη χώρα συμμετείχαν σε διαμαρτυρίες κατά του σάχη, ενώνοντας κοσμικούς αριστερούς, εργατικά συνδικάτα, επαγγελματίες, φοιτητές και μουσουλμάνους κληρικούς. Καθώς η κρίση έφτανε στο αποκορύφωμά της, ο σάχης καταδικάστηκε από την αδυναμία του να δράσει και από λανθασμένες αποφάσεις, ενώ ταυτόχρονα έδινε μυστικά μάχη με τον καρκίνο σε τελικό στάδιο.

Το 1978, ο διάδοχος Ρεζά εγκατέλειψε την πατρίδα του για να ενταχθεί στην σχολή της αμερικανικής αεροπορικής βάσης στο Τέξας. Έναν χρόνο αργότερα, ο πατέρας του διέφυγε από το Ιράν με την έναρξη αυτού που έμεινε γνωστό ως Ισλαμική Επανάσταση. Οι σιίτες κληρικοί παραμέρισαν άλλες αντι-σαχικές παρατάξεις, εγκαθιδρύοντας μια νέα θεοκρατική κυβέρνηση που εκτέλεσε χιλιάδες ανθρώπους μετά την επανάσταση και μέχρι σήμερα παραμένει ένας από τους κορυφαίους «εκτελεστές» παγκοσμίως.

Μετά τον θάνατο του πατέρα του, μια βασιλική αυλή στην εξορία ανακοίνωσε ότι ο Ρεζά Παχλαβί ανέλαβε τον ρόλο του σάχη στις 31 Οκτωβρίου 1980, στα 20ά του γενέθλια.

«Μπορώ να κατανοήσω και να συμμεριστώ τα βάσανά σας και τον εσωτερικό σας πόνο», είπε τότε ο Παχλαβί απευθυνόμενος στους Ιρανούς σε ομιλία του. «Χύνω τα δάκρυα που εσείς πρέπει να κρύβετε. Κι όμως, είμαι βέβαιος ότι υπάρχει φως πέρα από το σκοτάδι. Στα βάθη της καρδιάς σας, μπορείτε να είστε βέβαιοι ότι αυτός ο εφιάλτης, όπως και άλλοι στην ιστορία μας, θα περάσει».

Μπορεί ο Παχλαβί να πάρει την εξουσία;

Αυτό που ακολούθησε, όμως, ήταν σχεδόν πέντε δεκαετίες εξορίας.

Ο Παχλαβί επιχείρησε να αποκτήσει επιρροή στο εξωτερικό. Το 1986, η Washington Post ανέφερε ότι η CIA προμήθευσε τους συμμάχους του πρίγκιπα με «έναν τηλεοπτικό πομπό για μια 11λεπτη παράνομη μετάδοση» προς το Ιράν από τον Παχλαβί, η οποία υπέκλεψε το σήμα δύο σταθμών της Ισλαμικής Δημοκρατίας.

«Θα επιστρέψω και μαζί θα ανοίξουμε τον δρόμο για την ευτυχία και την ευημερία του έθνους μέσω της ελευθερίας», φέρεται να είπε ο Παχλαβί στη μετάδοση.

Αυτό δεν συνέβη. Ο Παχλαβί έζησε κυρίως στο εξωτερικό, στις Ηνωμένες Πολιτείες, στο Λος Άντζελες και στην Ουάσιγκτον, ενώ η μητέρα του, η Σαχμπανού Φαράχ Παχλαβί, ζούσε στο Παρίσι.

Κύκλοι αμετανόητων Ιρανών μοναρχικών στην εξορία προβάλλουν εδώ και χρόνια όνειρα επιστροφής της δυναστείας των Παχλαβί στην εξουσία. Ωστόσο, ο Παχλαβί έχει δυσκολευτεί να αποκτήσει ευρύτερη απήχηση λόγω πολλών παραγόντων: των πικρών αναμνήσεων από τη διακυβέρνηση του πατέρα του· της αντίληψης ότι ο ίδιος και η οικογένειά του είναι αποκομμένοι από την πατρίδα τους· και της καταστολής στο εσωτερικό του Ιράν που στοχεύει στη φίμωση κάθε αντιπολιτευτικού αισθήματος.

Την ίδια στιγμή, οι νεότερες γενιές στο Ιράν, που γεννήθηκαν δεκαετίες μετά το τέλος της βασιλείας του σάχη, μεγάλωσαν με διαφορετικές εμπειρίες: κοινωνικούς περιορισμούς και βίαιη καταστολή από την Ισλαμική Δημοκρατία, καθώς και οικονομική αναταραχή λόγω διεθνών κυρώσεων, διαφθοράς και κακοδιαχείρισης.

Ο Παχλαβί έχει επιδιώξει να έχει φωνή μέσω βίντεο στα social media, ενώ ειδησεογραφικά κανάλια στα φαρσί, όπως το Iran International, έχουν προβάλει τα καλέσματά του για διαδηλώσεις. Το κανάλι μετέδωσε επίσης QR codes που οδηγούσαν σε πληροφορίες για μέλη των δυνάμεων ασφαλείας εντός του Ιράν που επιθυμούν να συνεργαστούν μαζί του.

Ο Μαχμούντ Εναγιάτ, γενικός διευθυντής της Volant Media, ιδιοκτήτριας του Iran International, δήλωσε ότι το κανάλι πρόβαλε τη διαφήμιση του Παχλαβί και άλλες «σε εθελοντική βάση», «στο πλαίσιο της αποστολής μας να στηρίξουμε την ιρανική κοινωνία των πολιτών».

Σε συνεντεύξεις τα τελευταία χρόνια, ο Παχλαβί έχει θέσει την ιδέα μιας συνταγματικής μοναρχίας, ενδεχομένως με εκλεγμένο και όχι κληρονομικό ηγέτη. Ωστόσο, έχει επίσης τονίσει ότι εναπόκειται στους ίδιους τους Ιρανούς να αποφασίσουν.

«Αυτό το καθεστώς είναι απλώς μη μεταρρυθμίσιμο, γιατί η ίδια του η φύση, το DNA του, είναι τέτοια που δεν μπορεί να αλλάξει», δήλωσε ο Παχλαβί στο Associated Press το 2017. «Οι άνθρωποι έχουν εγκαταλείψει την ιδέα της μεταρρύθμισης και πιστεύουν ότι απαιτείται θεμελιώδης αλλαγή. Τώρα, το πώς μπορεί να επέλθει αυτή η αλλαγή είναι το μεγάλο ερώτημα».

Έχει επίσης δεχθεί κριτική για τη στήριξή του προς —και από— το Ισραήλ, ιδιαίτερα μετά τον πόλεμο του Ιουνίου. Ο Παχλαβί επισκέφθηκε το Ισραήλ το 2023 και συναντήθηκε με τον πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου, έναν διαχρονικά σκληροπυρηνικό επικριτή του Ιράν, του οποίου η κριτική στη συμφωνία για τα πυρηνικά του 2015 συνέβαλε στην απόφαση του Τραμπ να αποσύρει τις ΗΠΑ από τη συμφωνία. Ο Νετανιάχου ήταν επίσης επικεφαλής κατά τη διάρκεια του 12ήμερου πολέμου με το Ιράν.

«Η προσοχή μου αυτή τη στιγμή είναι στραμμένη στην απελευθέρωση του Ιράν και θα βρω κάθε μέσο που μπορώ, χωρίς να υπονομεύσω τα εθνικά συμφέροντα και την ανεξαρτησία, με οποιονδήποτε είναι πρόθυμος να μας δώσει ένα χέρι βοήθειας — είτε πρόκειται για τις ΗΠΑ είτε για τους Σαουδάραβες είτε για τους Ισραηλινούς είτε για οποιονδήποτε άλλον», είχε δηλώσει το 2017.