Το Ιράν, ο Τραμπ και τρία σενάρια καταστροφής

Η σκληρή καταστολή στο Ιράν κατά των διαδηλωτών που αμφισβητούν το καθεστώς έχει οδηγήσει σε απότομη αύξηση του αριθμού των νεκρών τις τελευταίες ημέρες, με οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων να αναφέρουν εκατοντάδες θύματα (σ.σ. ξεπερνούν τους 500) και καμία ένδειξη ότι οι αρχές υποχωρούν.

Παρά τη σχεδόν πλήρη διακοπή της πρόσβασης στο διαδίκτυο και τους δρακόντειους περιορισμούς στις τηλεφωνικές επικοινωνίες στη χώρα των 80 εκατομμυρίων, έχουν αρχίσει να διαρρέουν αναφορές που περιλαμβάνουν επαληθευμένα βίντεο με θανάτους διαδηλωτών και σορούς στοιβαγμένες σε σακούλες έξω από νοσοκομεία.

Σε επίπεδο ρητορικής, ο Λευκός Οίκος έχει αφήσει να διαρρεύσει ότι ο Ντόναλντ Τραμπ έχει ενημερωθεί για επιλογές στρατιωτικών πληγμάτων κατά του Ιράν. Αυτό, όπως ερμηνεύει το περιοδικό TIME, είναι ένα μήνυμα — όχι μόνο προς τους θεοκράτες της Τεχεράνης, αλλά και προς όλους εμάς. Θέλει να πιστέψουμε ότι ετοιμάζεται να σώσει τους διαδηλωτές του Ιράν.

Εδώ και μέρες, ο Αμερικανός πρόεδρος εκτοξεύει ολοένα και πιο πολεμοχαρείς προειδοποιήσεις προς την Τεχεράνη. «Είμαστε πανέτοιμοι» έχει δηλώσει. Η Αμερική θα «έρθει να τους σώσει» αν το καθεστώς συνεχίσει να σκοτώνει διαδηλωτές. Το Ιράν «έχει μεγάλο πρόβλημα». Θα τους «χτυπήσουμε πολύ πολύ δυνατά εκεί που πονάει». Ενώ τις τελευταίες ώρες, αφού υποστήριξε ότι Ιρανοί ηγέτες επικοινώνησαν με την κυβέρνησή του για να «διαπραγματευτούν», διεμήνυσε πως «ίσως χρειαστεί να αναλάβουμε δράση πριν» από τυχόν συνάντηση.

Σκληρά λόγια. Από εκείνα που «γράφουν» καλά στις τηλεοράσεις και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Εν μέρει, αυτό είναι ο Τραμπ όπως τον γνωρίζουμε — η μεγαλοστομία ως πολιτική. Αλλά εν μέρει πρόκειται για έναν πρόεδρο αποφασισμένο να φανεί διαφορετικός από τους προκατόχους του. Ο Ομπάμα ενεπλάκη και στη συνέχεια υποχώρησε. Ο Μπάιντεν δίστασε.

Ο Τραμπ θέλει να είναι αυτός που θα αναλάβει δράση. Η σκληρή ρητορική του δημιουργεί προσδοκίες στους Ιρανούς που διακινδυνεύουν τη ζωή τους, τους συμμάχους του Κόλπου που παρακολουθούν με αγωνία και τους ανθρώπους του περιβάλλοντος του Τραμπ που τον προτρέπουν να αναλάβει δράση.

Το πρόβλημα;

Σύμφωνα με το TIME, ο Τραμπ δεν έχει καλές επιλογές. Δεν έχει καν μέτριες επιλογές. Έχει τρεις επιλογές, η μία χειρότερη από την άλλη.

Σενάριο πρώτο: Η συμβολική επίθεση

Χτυπήστε μερικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC). Καταστρέψτε μια ναυτική εγκατάσταση στον Κόλπο. Καταστρέψτε ένα κέντρο διοίκησης. Αρκετά για να πούμε ότι κάναμε κάτι. Όχι αρκετά για να ξεκινήσουμε έναν πόλεμο.

Όπως γράφει ο Bobby Ghosh, αναλυτής διεθνών ζητημάτων, επικαλούμενος την εμπειρία του, «έχω καλύψει αρκετά από αυτά τα “χτυπήματα-μήνυμα” για να γνωρίζω το σενάριο. Ικανοποιούν την πολιτική ανάγκη για δράση. Επιτρέπουν σε όλους να προχωρήσουν. Επίσης, δεν επιτυγχάνουν τίποτα».

Μερικά κατεστραμμένα κτίρια δεν θα εμποδίσουν τη Basij -μια πολιτοφυλακή που συνεργάζεται με τις δυνάμεις ασφαλείας του Ιράν- να σύρει νεαρές γυναίκες σε φορτηγάκια. Δεν θα σταματήσουν τις εκτελέσεις που θα ακολουθήσουν μετά τις διαμαρτυρίες. Δεν θα αποτρέψουν τον Αλί Χαμενεΐ -ο οποίος έχει επιβιώσει από πολύ χειρότερες καταστάσεις- από το να καταστείλει αυτή την εξέγερση με όποιο κόστος απαιτηθεί.

Ακόμη χειρότερα, μια μετρημένη επίθεση θα αποθαρρύνει τους ίδιους τους ανθρώπους που ο Τραμπ ισχυρίζεται ότι υποστηρίζει. Έχουν ακούσει την ενθουσιώδη ρητορική του για τη διάσωση και την αμερικανική δύναμη. Όταν το αποτέλεσμα είναι μια μόνο νύχτα εκρήξεων, το μήνυμα γίνεται απολύτως σαφές: Είστε μόνοι σας.

Εν τω μεταξύ, το καθεστώς παρουσιάζει την ενδεχόμενη επίθεση ως απόδειξη ξένης παρέμβασης, συσπειρώνοντας ό,τι έχει απομείνει από τη βάση του. «Έχω δει αυτό το σενάριο να εκτυλίσσεται και στο παρελθόν. Δεν έχει καλή κατάληξη για τους διαδηλωτές» τονίζει ο Bobby Ghosh.

Υπάρχει, επίσης, ένα πρακτικό πρόβλημα που ο Τραμπ ίσως δεν κατανοεί: Οι ΗΠΑ δεν έχουν αεροπλανοφόρα στο Κόλπο, όπως είχαν τον Ιούνιο. Αυτή τη στιγμή, κανένα αεροπλανοφόρο των ΗΠΑ δεν περιπολεί στον Περσικό Κόλπο. Οποιαδήποτε επιχείρηση θα εξαρτηθεί από μέσα μακράς εμβέλειας ή βάσεις σε χώρες όπως η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Κατάρ.

Και εδώ είναι το ζουμί: Οι σύμμαχοι του Κόλπου έχουν ήδη πει στον Τραμπ ότι δεν θέλουν να συμμετάσχουν σε επιθέσεις κατά του Ιράν. Είδαν τους ιρανικούς πυραύλους να χτυπούν την αεροπορική βάση Al Udeid στο Κατάρ τον Ιούνιο. Γνωρίζουν ότι οι υποδομές πετρελαίου, οι πόλεις και οι οικονομικές τους αρτηρίες είναι εκτεθειμένες.

Σενάριο δύο: Aποκεφαλισμός

Αν ο Τραμπ θεωρήσει τις συμβολικές επιθέσεις πολύ αδύναμες και σκεφτεί να δολοφονήσει τον ανώτατο ηγέτη του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ. Να στοχεύσει τον ανώτατο ηγέτη και τους ανώτερους διοικητές της Επαναστατικής Φρουράς. Να προκαλέσει ένα κενό εξουσίας. Να αφήσει τα γεγονότα να ακολουθήσουν την πορεία τους. Είναι μια ιδέα δελεαστική, γράφει ο Bobby Ghosh -από εκείνες που ακούγονται στις 2 τα ξημερώματα στην αίθουσα κρίσεων του Λευκού Οίκου. Αφαιρείς τον τύραννο, ανθίζει η δημοκρατία. Η Αμερική παίρνει τα εύσημα.

Αυτό που συμβαίνει στην πραγματικότητα όταν αποκεφαλίζεις αυταρχικά καθεστώτα είναι ότι οι ένοπλοι αναλαμβάνουν την εξουσία. Στο Ιράν, η πιο οργανωμένη, καλύτερα οπλισμένη και πιο συνεκτική δύναμη δεν είναι οι διαδηλωτές ή κάποιο νεοσύστατο δημοκρατικό κίνημα. Είναι οι IRGC, με περίπου 190.000 μέλη σε ξηρά, θάλασσα κι αέρα. Ένα πλήγμα «αποκεφαλισμού» δεν εξαλείφει τους IRGC — πυροδοτεί μια άγρια μάχη για την εξουσία, στην οποία ξεκινούν έχοντας κάθε πλεονέκτημα.

Το πιο πιθανό αποτέλεσμα; Μια στρατιωτική χούντα θα εδραιώσει τον έλεγχό της, θα εξαλείψει τα αναξιόπιστα στοιχεία και στη συνέχεια θα απευθυνθεί στην Ουάσιγκτον για να συνάψει συμφωνία. Θα διαπραγματευτούν το πυρηνικό πρόγραμμα. Θα περιορίσουν τον περιφερειακό τυχοδιωκτισμό. Θα κάνουν ό,τι χρειαστεί για να διατηρήσουν τον πλούτο και την εξουσία τους. Για τους διαδηλωτές, αυτό θα ήταν μια πικρή ειρωνεία: η Αμερική παρεμβαίνει για λογαριασμό τους, μόνο για να γεννήσει ένα καθεστώς πιο βίαιο και αποτελεσματικό από το κληρικό που αντικατέστησε.

Υπάρχει, επίσης, το πρόβλημα εντοπισμού του Χαμενεΐ. Οποιαδήποτε επίθεση θα εξαρτιόταν από πληροφορίες αβέβαιης ποιότητας, με πολίτες στην ακτίνα της έκρηξης και χωρίς εγγύηση επιτυχίας. Αν αστοχήσεις, θα έχεις εξοργίσει το καθεστώς και θα έχεις δείξει την αδυναμία της Αμερικής. «Θυμάμαι όταν οι ΗΠΑ προσπάθησαν να σκοτώσουν τον Σαντάμ Χουσεΐν τις πρώτες ώρες του πολέμου στο Ιράκ. Ήμασταν πολύ σίγουροι και για εκείνες τις πληροφορίες» αφηγείται ο Bobby Ghosh.

 

Σενάριο τρίτο: Η παρατεταμένη εκστρατεία

Η μέση οδός: μια παρατεταμένη αεροπορική εκστρατεία για την αποδυνάμωση του μηχανισμού ασφαλείας του Ιράν. Όχι συμβολική, όχι αποκεφαλισμός, αλλά μεθοδικές επιθέσεις για να δυσκολέψουν την καταστολή. Χτυπήστε τα κέντρα διοίκησής τους. Καταστρέψτε τα αποθέματα όπλων. Διακόψτε τις επικοινωνίες. Δώστε στους διαδηλωτές μια ευκαιρία να πολεμήσουν.

Είναι η επιλογή που μοιάζει να επιφέρει ένα σοβαρό πλήγμα χωρίς να απαιτηθούν επίγειες στρατιωτικές δυνάμεις. Θα προκαλούσε ζημιά. Αλλά εδώ είναι το παράδοξο: όσο πιο επιτυχημένη είναι η εκστρατεία, τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος χάους. Αν καταστρέψεις μεγάλο μέρος του μηχανισμού ασφαλείας του Ιράν, δεν καταλήγεις σε μια ειρηνική μετάβαση στη δημοκρατία. Καταλήγεις σε καταστάσεις τύπου Λιβύης και Υεμένης. Σε εθνοτικές και περιφερειακές ρωγμές που διαλύουν μια χώρα 80 εκατομμυρίων ανθρώπων, χωρίς οργανωμένη αντιπολίτευση έτοιμη να καλύψει το κενό και με πλήθος ένοπλων ομάδων πρόθυμων να το επιχειρήσουν.

Η αντιπολίτευση του Ιράν είναι αδύναμη, διχασμένη και σε μεγάλο βαθμό εξόριστη. Στο εσωτερικό της χώρας, δεκαετίες καταπίεσης έχουν καταστρέψει τα κόμματα, τα συνδικάτα και τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών που θα μπορούσαν να προσφέρουν μια εναλλακτική λύση στη θεοκρατική διακυβέρνηση. Υπάρχουν γενναία άτομα που είναι πρόθυμα να θυσιαστούν για την αλλαγή. Η γενναιότητα όμως δεν αποτελεί σχέδιο διακυβέρνησης.

Πολλοί Ιρανοί που περιφρονούν το καθεστώς θυμούνται, επίσης, τι συνέβη όταν κατέρρευσαν τα συγκεντρωτικά κράτη στο Ιράκ, τη Συρία και τη Λιβύη. Γνωρίζουν το τίμημα του χάους. Δεν είναι πρόθυμοι να το πληρώσουν. Μια παρατεταμένη εκστρατεία προσκρούει, επίσης, στους ίδιους περιορισμούς: περιορισμένες βάσεις, δύσπιστοι σύμμαχοι κι ένα Ιράν με αποδεδειγμένη ικανότητα να αντεπιτεθεί στις αμερικανικές δυνάμεις στο Ιράκ, τα πλοία στον Κόλπο και τους εταίρους σε ολόκληρη την περιοχή.

Η δυσάρεστη αλήθεια

Αν αφαιρέσει κανείς τη ρητορική, αυτό που απομένει είναι απλό: δεν υπάρχει καμία στρατιωτική επιλογή που να προσφέρει όσα έχει υποσχεθεί ο Τραμπ. Το συμβολικό πλήγμα είναι υπερβολικά αδύναμο για να έχει σημασία. Ο «αποκεφαλισμός» κινδυνεύει να εγκαθιδρύσει μια στρατιωτική χούντα. Η παρατεταμένη εκστρατεία φλερτάρει με την κατάρρευση του κράτους και μια περιφερειακή σύρραξη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Τραμπ δεν θα δράσει. Η πολιτική πίεση, το προσωπικό του ένστικτο και η λογική των ίδιων του των υποσχέσεων μπορεί να τον ωθήσουν σε κάποια μορφή στρατιωτικής ενέργειας. Όμως, όσοι ελπίζουν σε μια αποφασιστική παρέμβαση που θα γείρει την πλάστιγγα προς την ελευθερία θα απογοητευτούν.

Όπως καταλήγει στην ανάλυσή του ο Bobby Ghosh, «το μέλλον του Ιράν δεν θα κριθεί από αμερικανικούς πυραύλους κρουζ. Θα κριθεί από τη νεαρή γυναίκα που αρνείται να καλύψει τα μαλλιά της. Από τον εργάτη που συμμετέχει στην απεργία. Θα κριθεί από τους ίδιους τους Ιρανούς, μέσα από έναν σκληρό αγώνα βούλησης, θάρρους και αντοχής, τον οποίο καμία εξωτερική δύναμη δεν μπορεί να συντομεύσει.

Η Ουάσιγκτον μπορεί να συνδράμει επικουρικά: με στοχευμένες κυρώσεις, με τεχνολογία που παρακάμπτει τα μπλακάουτ στο διαδίκτυο, με διπλωματική πίεση. Αυτό που δεν μπορεί να κάνει είναι να προσφέρει απελευθέρωση από τον ουρανό. Ο Τραμπ θα έκανε καλά να αφομοιώσει αυτό το μάθημα προτού η ρητορική του εκδώσει επιταγές που η αμερικανική ισχύς δεν μπορεί να εξαργυρώσει. Οι διαδηλωτές αξίζουν κάτι καλύτερο από κενές υποσχέσεις».