ΜΠΗΚΑΜΕ ΣΤΟΝ ΘΑΥΜΑΣΤΟ ΚΟΣΜΟ ΤΗΣ YAYOI KUSAMA

Πρωινό Κυριακής στη Βασιλεία και όλοι —με τα εισιτήρια κλεισμένα εδώ και δύο μήνες και σε αυστηρά καθορισμένη ώρα — δίνουμε ραντεβού στο Fondation Beyeler, αυτό το αρχιτεκτονικό κόσμημα του Renzo Piano, για τη μεγάλη αναδρομική έκθεση της Yayoi Kusama.

Πριν ακόμα περάσουμε την είσοδο – στον υπαίθριο χώρο του Μουσείου – μας καλωσορίζει το «Νarcissus Garden» (1966/2025), ένα από τα πιο «προβοκατόρικα» έργα της. Η ιστορία λέει ότι το παρουσίασε για πρώτη φορά το 1966 στην Μπιενάλε της Βενετίας, χωρίς η ίδια να έχει επίσημη πρόσκληση. Μπροστά από το Ιταλικό Περίπτερο, άπλωσε στο γρασίδι 1.500 σφαίρες με επιφάνεια καθρέφτη, ενώ η ίδια φορώντας ένα χρυσό κιμονό με ασημένια ζώνη στεκόταν ανάμεσά τους και τις πουλούσε προς δύο δολάρια την καθεμία.

Παρακάμπτουμε την μεγάλη ουρά – τι χαρά! – και μπαίνουμε στον θαυμαστό κόσμο της Υayoi Kusama.
Εφτά δεκαετίες καλλιτεχνικής δημιουργίας απλώνονται μπροστά σου και σε προσκαλούν να τις ανακαλύψεις. Από τα πρώιμα έργα της που σε αιφνιδιάζουν καθώς αναζητάς να ξεχωρίσεις τις μικρές, χαρακτηριστικές κουκκίδες της, έως τις πιο πρόσφατες εμβληματικές εγκαταστάσεις της, μέσα στις οποίες μετατρέπεσαι σε ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο που διαλύεται στο άπειρο, η έκθεση αυτή θα διατρέξει ολόκληρη την καλλιτεχνική διαδρομή αυτής της πρωτοπόρου της σύγχρονης τέχνης – ζωγραφική, γλυπτική, εγκαταστάσεις, σχέδιο, κολάζ, «happenings», ζωντανές παραστάσεις, μόδα και λογοτεχνία – με έναν τρόπο πραγματικά συγκλονιστικό.

Ένα συνοπτικό χρονολόγιο– ένας οδοδείκτης του βλέμματος

Ένα συνοπτικό χρονολόγιο της ζωής της με σταματά, λίγο πριν μπω στην έκθεση. ‘Ενας οδοδείκτης του βλέμματος, σκέφτομαι.

Διαβάζω ότι τα πρώτα έργα τα δημιουργεί σε ηλικία 10 χρόνων, στο Ματσουμότο της Ιαπωνίας, μεγαλώνοντας σε ένα μεγάλο φυτώριο, ανάμεσα σε λουλούδια και κολοκύθες, παρέα με τα οράματα και τις ακουστικές παραισθήσεις της.

Εκεί βρίσκονται – σκέφτομαι- τα πρώτα σπέρματα της εικαστικής της γλώσσας – στον τόπο των παιδικών της χρόνων, που θα τη συνοδεύουν σε ολόκληρη τη διαδρομή της.
Διαβάζω ακόμα ότι κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, εργάστηκε ως μοδίστρα σε εργοστάσιο που κατασκεύαζε αλεξίπτωτα.

Βλέποντας, στη συνέχεια της έκθεσης, κάποια από τα ιδιαίτερα εκκεντρικά ρούχα που έφτιαχνε και φορούσε η ίδια, σκέφτομαι πάλι πόσο καθοριστικά έχουν επιδράσει οι εμπειρίες της παιδικής της ηλικίας στη μετέπειτα διαμόρφωσή της ξεχωριστής προσωπικότητάς της.

Τα πρώτα έργα της που συναντώ, από την περίοδο 1952–1957, με αιφνιδιάζουν γιατί παραπέμπουν έντονα στο σουρεαλιστικό σύμπαν των Χουάν Μιρό, Υβ Τανγκί και Πάουλ Κλέε. Ρευστά σχήματα και οργανικές μορφές, φορτισμένα με μια δυσοίωνη και σκοτεινή αίσθηση, υπενθυμίζουν ότι γεννήθηκαν στον απόηχο των ατομικών βομβαρδισμών της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι.

Στο επόμενο δωμάτιο τη συναντάμε στις αρχές της δεκαετίας του ’60. Από το 1958 βρίσκεται ήδη στη Νέα Υόρκη — μακριά από το ασφυκτικά συντηρητικό οικογενειακό περιβάλλον — προσπαθώντας να ξεκινήσει την καλλιτεχνική της πορεία, μέσα σε ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες.

Κάθε έργο μοιάζει να έχει μια ιστορία να αφηγηθεί, σκέφτομαι.

Σε αυτό το σουρεαλιστικό σύμπαν που ξεδιπλώνεται μπροστά σου καθημερινά αντικείμενα —έπιπλα, οικιακά σκεύη, ρούχα και παπούτσια— μετασχηματίζονται σε ασφυκτικά παραγεμισμένα γλυπτά, καλυμμένα με υφασμάτινους φαλλούς. Η έντονη σεξουαλικότητα και η εμμονική επανάληψη που τα διαπερνά συνδέονται με το τραύμα που της προκάλεσε η μητέρα της, όταν την εξανάγκαζε να παρακολουθεί τις εξωσυζυγικές σχέσεις του πατέρα της. Μέσα από αυτά τα έργα —όπως η ίδια δηλώνει— επιχειρεί να ξορκίσει τον φόβο της απέναντι στο ανδρικό φύλο και την απέχθεια που είχε αναπτυχθεί μέσα της απέναντι στο σεξ.

Και οι κολοκύθες…

Αμέσως μετά, σε υποδέχονται, σχεδόν καθησυχαστικά, οι κολοκύθες της.

Κολοκύθες μικρής και μεγάλης κλίμακας, ζωγραφισμένες σε καμβά ή παρουσιασμένες ως γλυπτά —από papier-mâché και κεραμικό έως πλαστικό ενισχυμένο με ίνες— όλες καλυμμένες με πουά σε υποδέχονται στο τόσο χαρακτηριστικά αναγνωρίσιμο και οικείο σύμπαν της Kusama.

Αυτή η αίθουσα είναι αναμφισβήτητα η αγαπημένη όλων μας. Νιώθεις ότι αυτές οι άπειρες κουκκίδες που σε περιβάλλουν σε μετατρέπουν συμμέτοχο σε αυτό το απέραντο δίχτυ σχέσεων που υφαίνει τόσο ωραία η Υayoi.

“Polka dots can’t stay alone. Like the communicative life of people, two or three — and more — polka dots become movement.”

Και σκέφτομαι ότι αυτή η κουκκίδα πάνω στην κολοκύθα που βλέπω σήμερα – που μόνο διακοσμητικό μοτίβο δεν θα την χαρακτήριζες – συνδέεται άμεσα με εκείνη την κουκκίδα που χρησιμοποιούσε η Υayoi στη δεκαετία του 1960 σε περφόρμανς και happenings ως πολιτική χειρονομία κι ως πράξη αντίστασης: πάνω σε σώματα, στον δημόσιο χώρο, σε διαμαρτυρίες ενάντια στον πόλεμο στο Βιετνάμ και απέναντι σε μια βίαιη, καταπιεστική κοινωνική πραγματικότητα. ‘Ολοι ίσοι μέσα στο ίδιο μοτίβο.

Από τη διαμαρτυρία στον δρόμο μέχρι το μουσείο, η κουκκίδα παραμένει το απόλυτα προσωπικό και πολιτικό αποτύπωμα της Υayoi Kusama, ένα παγκόσμιο εικαστικό ιδίωμα που δικαιωματικά της ανήκει.

Ο εαυτός μέσα από τη Υayoi Kusama και μία κολοκυθόσουπα για επίλογο

Κάπου ανάμεσα στις μικρής κλίμακας και site specifique εγκαταστάσεις, όπως το The Universe as Seen from the Stairway to Heaven (2021), όπου καλείσαι να δεις τον κόσμο —και τον εαυτό σου— μέσα από ένα διαφορετικό πρίσμα, και το Ιnvisible Life (2000-2025), όπου αντικρίζεις άπειρες εκδοχές του εαυτού σου, συναντάμε το πιο πρόσφατο έργο της, το Infinity Mirrored Room – The Hope of the Polka Dots Buried in Infinity Will Eternally Cover the Universe (2025), ένα έργο που σε τυλίγει κυριολεκτικά στο σύμπαν της.

Και καθόλου τυχαίο, νομίζω, ότι αυτή η μνημειακή εγκατάσταση σε συναντά στο τέλος της διαδρομής, προσκαλώντας σε ένα ταξίδι αυτο-εξάλειψης (self-obliteration), όπου ο ατομικός εαυτός παύει να υπάρχει για να συνενωθεί με τη φύση και το σύμπαν – μια διαδικασία που διερευνά σταθερά η Υayoi Κusama.

Περπατώντας ανάμεσα στα τεραστίων διαστάσεων φουσκωτά πουά-πλοκάμια που καταλαμβάνουν ολόκληρο τον χώρο, νιώθεις τον εαυτό σου να απορροφάται σε κάτι άπειρο και αιώνιο. Η αίσθηση της διάλυσης του εγώ εντείνεται και πολλαπλασιάζεται στον καθρεφτισμένο χώρο στο κέντρο της αίθουσας —το Infinity Mirror Room— όπου οι καθρέφτες γεννούν αδιάκοπα αυτή την οπτική ψευδαίσθηση της άπειρης επανάληψης του εαυτού και του περιβάλλοντος χώρου, καταργώντας τα όρια ανάμεσά τους και μετατρέποντας τον επισκέπτη σε μέρος ενός κοσμικού σύμπαντος, όπου το σώμα, η φύση και το σύμπαν γίνονται ένα και το αυτό.

Για την Kusama, αυτός ήταν ο τρόπος να αντιμετωπίσει τις προσωπικές της παραισθήσεις, μετασχηματίζοντάς τες σε μια βαθιά σύνδεση με το σύνολο.

Εκείνο όμως που κρατώ από τον απέραντο, μαγικό, ασυμβίβαστα παράδοξο και εκκεντρικά πολύπλοκο κόσμο της —έναν κόσμο που δεν κρύβει το τραύμα, τον πόνο και την ψυχική νόσο— είναι η τελευταία σειρά έργων της, την οποία δημιούργησε κατά τη διάρκεια της πανδημίας, περιορισμένη στο δωμάτιό της, και την οποία συνεχίζει να εξελίσσει μέχρι και σήμερα. Με τον τίτλο Every Day I Pray for Love (2021–ongoing), η σειρά αυτή αποτελεί μια γενναία κατάφαση στην ομορφιά της ζωής και στη θεραπευτική δύναμη της τέχνης.

Μετά από δύο ώρες περιπλάνησης μέσα στον κόσμο της, η εμπειρία Yayoi κλείνει με πλατιά χαμόγελα και μια ζεστή κολοκυθόσουπα —επιλογή από το μενού που έχει διαμορφώσει η ίδια— στο καφέ του μουσείου. Φεύγοντας, δεν αντέξαμε και πήραμε και μια μικρή ξύλινη φιγούρα της Yayoi Kusama, συλλεκτικό κομμάτι της Lucie Kaas, για να μας υπενθυμίζει, όπως γράφει και η ίδια, ότι η ζωή είναι ωραία.