“Ο ΚΟΣΜΟΣ ΚΑΤΑΡΡΕΕΙ, ΚΙ ΕΜΕΙΣ ΧΟΡΕΥΟΥΜΕ”: ΕΤΣΙ ΓΥΡΙΣΤΗΚΕ Η ΤΑΙΝΙΑ-ΣΟΚ “SIRAT”

«Όταν βρίσκεσαι μπροστά σε κάτι τόσο μεγάλο, στρέφεσαι προς τον ουρανό. Νιώθεις μικρός. Και αυτό είναι υγιές», μας λέει ο Όλιβερ Λάσε, μιλώντας μας στις Κάννες για τα αχανή, ακραία τοπία της σπουδαίας ταινίας του, Sirat. Η πνευματικότητα είναι ένα αναπόσπαστο κομμάτι του DNA της πολυβραβευμένης ταινίας – όσο είναι κι η αγωνία, το σοκ, το δέος.

Η αλήθεια είναι πως μάλλον μοιάζει κάπως απρόσμενο το ότι μια ταινία με την περιγραφή του Sirat, είναι ίσως η πιο θρησκευτική κινηματογραφική εμπειρία της χρονιάς – αλλά από την άλλη, τα πάντα που έχουν να κάνουν με το Sirat, είναι απρόσμενα.

Η ταινία ξεκινά με έναν πατέρα, εμφανώς έξω από τα νερά του, να κινείται ανάμεσα στους θαμώνες ενός ρέιβ στην έρημο(!) κρατώντας μια φωτογραφία της κόρης του που έχει καιρό να δώσει σημεία ζωής, και ψάχνοντας να τη βρει. Αυτή του η αναζήτηση θα τον οδηγήσει, παρέα με μερικούς απίθανους χαρακτήρες, σε μια σκληρή διαδρομή στα βάθη της ερήμου, με άγνωστο προορισμό.

Α, κι επίσης, στον έξω κόσμο, ο κόσμος ακούγεται σα να τελειώνει. Ή έστω να βρίσκεται στα πρόθυρα της καταστροφής. Αλλά σάμπως έτσι δε νιώθουμε κάθε μέρα που περνάει;

Κοιτάζοντας την περιγραφή σε συνδυασμό με το τρέιλερ του Sirat, έρχονται στο νου διάφορες ταινίες που λειτουργούν ως σημεία αναφοράς, από κάτι εκρηκτικό σαν το Mad Max: Fury Road μέχρι κάτι υπαρξιακά αφαιρετικό σαν το Gerry του Γκας βαν Σαντ ή καθηλωτικό και αγωνιώδες σαν το Sorcerer του Γουίλιαμ Φρίντκιν. Ή το Zabriskie Point. Ή το Αποκάλυψη Τώρα.

Είναι όλα αλήθεια.

Μα τίποτα δεν περιγράφει τι είναι στα αλήθεια το Sirat.

Μια ταινία τρομερά αγωνιώδης, σε πρώτο επίπεδο όσο και σε υπαρξιακό. Με έντονη αποτύπωση της αντι-κουλτούρας μέσω της ρέιβερ κοινότητας των αουτσάιντερ μιας κοινωνίας ίσως πλήρως διαλυμένης. Με έναν πατέρα σε ορκισμένη αναζήτηση μιας κόρης-φάντασμα, αλλά ίσως και του εαυτού του. Με ένα μουσικό ηχοτοπίο που σταδιακά αποσυντίθεται μέχρι σημείου που καταλήγει να μοιάζει με γλώσσα αγγέλων που μας καλούν.

Ένα φιλμ με πολλαπλές σοκαριστικές στιγμές (συμβαίνει κάτι αρκετά νωρίς στην διαδρομή που έκανε όλη την αίθουσα των Καννών, όπου έκανε παγκόσμια πρεμιέρα η ταινία, να κρατήσει την ανάσα της), που συνδέει μια πρώτου βαθμού αγωνία με μια θρησκευτική σύνδεση. Είναι ειλικρινά από τις πιο ξεχωριστές ταινίες εδώ και χρόνια.

Και όχι μόνο κέρδισε το Ειδικό Βραβείο της Επιτροπής στις Κάννες –όπου άρεσε γενικώς πάρα πολύ–, και όχι μόνο τιμήθηκε με 5 βραβεία στην πρόσφατη τελετή βραβείων Ευρωπαϊκού Κινηματογράφου, αλλά έφτασε παρά την μεγάλη της ιδιαιτερότητα, να αποσπά 2 υποψηφιότητες βραβείων Όσκαρ, όπως και Χρυσών Σφαιρών.

Το NEWS24/7 βρέθηκε στο φεστιβάλ των Καννών όπου συνομίλησε με τον σκηνοθέτη Όλιβερ Λάσε (του εντυπωσιακού Θα Έρθει η Φωτιά) και με τον φανταστικό πρωταγωνιστή Σέρζι Λόπεζ (Ο Λαβύρινθος του Πάνα, Μια Πορνογραφική Σχέση) για το πώς μπόρεσαν και γύρισαν ένα υπαρξιακό, πνευματικό, μετα-αποκαλυπτικό αριστούργημα μες στην καρδιά της ερήμου.

Σέρζι Λόπεζ: «Στο Sirat ένιωσα κάτι που δεν είχα ξαναδιαβάσει. Βάζω το σώμα μου και δοκιμάζω»

Ο χαρακτήρας σου είναι ο πιο ‘γήινος’ από όλους. Είναι πατέρας, είναι πρακτικός, έχει τα χρήματα για τη βενζίνη, ξέρει πού βρίσκονται τα ορυχεία. Στην πορεία όμως μεταμορφώνεται. Αρχίζει να καταλαβαίνει αυτούς τους χαρακτήρες γύρω του, να ακούει τη μουσική, να χορεύει. Σε επηρέασε αυτή η διαδρομή προσωπικά; Άλλαξε κάτι μέσα σου;

Αυτή η ταινία ήταν για μένα μια επιβεβαίωση ότι δεν μπορείς να κάνεις αυτή τη δουλειά και να βγεις αλώβητος. Δεν γίνεται να μη σε επηρεάσει.

Για να παίξεις, πρέπει να κοιτάξεις μέσα σου. Όχι τον άλλον: εσένα. Αυτός ο άντρας είναι ένας κανονικός, συμβατικός άνθρωπος που συναντά ένα σύμπαν που δεν είναι δικό του. Σαν να συναντά εξωγήινους. Όμως όταν δίνεις χώρο στον ξένο να υπάρξει, να δείξει ποιος είναι, στο τέλος κοιτάς μέσα σου και καταλαβαίνεις ότι είμαστε όλοι ίδιοι.

Παρά τη βία και την καταστροφική πλευρά του κόσμου, έχουμε μέσα μας κάτι πολύ δυνατό: συμπόνια, ενσυναίσθηση. Δεν το έμαθα πρώτη φορά εδώ, αλλά αυτή η ταινία ήταν μια αποκάλυψη.

Όταν διάβασα το σενάριο, είπα στον Όλιβερ: «Θέλω να έρθω μαζί σου στην έρημο, αλλά είναι αδύνατο να το παίξω αυτό. Δεν ξέρω πώς γίνεται».

Και πώς το έκανες;

Κάποια στιγμή πρέπει να πέσεις στην άβυσσο. Να πηδήξεις.

Έχω σπουδάσει θέατρο, στη σχολή του Ζακ Λεκόκ στο Παρίσι. Για μένα ο χαρακτήρας δεν είμαι εγώ. Υπάρχει απόσταση. Αν έπρεπε να σκέφτομαι τα δικά μου παιδιά για να παίξω, δεν θα μπορούσα. Δεν φέρνω την προσωπική μου ζωή μέσα. Χρειάζομαι απόσταση.

Και παρ’ όλα αυτά, όταν παίζεις έναν πατέρα που βιώνει τον πιο αφόρητο πόνο, κάτι σε αγγίζει. Αλλά δεν υπέφερα στα γυρίσματα. Ήμουν χαρούμενος. Είναι παράδοξο, σχεδόν θαύμα. Προσπαθείς να αγγίξεις το συναίσθημα, δεν ξέρεις αν θα έρθει. Φοβάσαι. Αλλά είναι η δουλειά σου. Δεν μπορείς να πεις «όχι». Πρέπει να δοκιμάσεις.

Τι έμαθες από αυτό το ταξίδι;

Ότι στη ζωή, όπως και στην ταινία, πρέπει να συνεχίζεις. Συμβαίνουν πράγματα χαρούμενα, συμβαίνουν και τρομερά. Πρέπει να τα αναλάβεις, να συμφιλιωθείς με αυτά και να συνεχίσεις.

Η ταινία προτείνει ότι ακόμη και μέσα από έναν τεράστιο πόνο, ίσως μπορείς να μεγαλώσεις.

Η ερμηνεία σου είναι πολύ σωματική. Σχεδόν θα μπορούσε να είναι βουβή ταινία.

Είναι υπέροχο. Όσο μεγαλώνω, τόσο περισσότερο αγαπώ αυτή τη δουλειά. Είναι ποιητικό. Δεν ξέρω ακριβώς τι κάνουμε όταν παίζουμε. Βάζεις το σώμα σου εκεί και το αφήνεις να αντιδράσει.

Μου αρέσει να υπάρχω χωρίς λόγια, να αντιδρώ σε αυτό που συμβαίνει γύρω μου. Είναι επικίνδυνο. Μπορεί να μη λειτουργήσει. Μπορεί να πουν «δεν είναι αληθινό». Αλλά πρέπει να το αναλάβεις. Για μένα είναι δώρο. Είναι μυστήριο.

Η εμπειρία με τους ρέιβερ πώς ήταν; Άλλαξε η οπτική σου πάνω σε αυτό τον κόσμο;

Ναι, πολύ. Είχα μια επιφανειακή ιδέα. Νόμιζα ότι είναι άνθρωποι που παίρνουν ναρκωτικά και χορεύουν χωρίς να παράγουν τίποτα. Δεν είναι καθόλου έτσι.

Είναι μια δομημένη κοινότητα, με οικολογική, κοινωνική και πολιτική συνείδηση. Έχουν μια ριζοσπαστική φιλοσοφία: ο κόσμος καταρρέει, κι εμείς χορεύουμε. Είναι σαν μια νέα μορφή πανκ. Κλαίνε, φωνάζουν, γελούν – αλλά δεν σταματούν να χορεύουν.

Είναι προετοιμασμένοι για έναν νέο κόσμο. Ξέρουν από φυτά, από νερό, από μηχανές, από μηχανική φορτηγών. Οργανώνουν τεράστια πάρτι στην έρημο και όταν φεύγουν δεν μένει ούτε χαρτί κάτω. Με εντυπωσίασε η οργάνωση και η συνείδησή τους.

Και η λέξη «ψυχεδελικό» – είναι ελληνική κιόλας, σημαίνει «αποκαλύπτω την ψυχή». Δεν είναι μόνο διασκέδαση, είναι αναζήτηση.

Τα γυρίσματα στην έρημο ήταν τόσο σκληρά όσο φαίνονται;

Όχι. Πολλοί λένε ότι ήταν δύσκολο, αλλά δεν είναι αλήθεια. Γυρίζαμε απλά μια ταινία. Μένουμε σε ξενοδοχείο. Ναι, υπήρχαν αμμοθύελλες, δυσκολίες για το συνεργείο – το να μεταφέρεις εξοπλισμό στην έρημο δεν είναι εύκολο. Αλλά σκληρή είναι η ζωή αλλού, σκληρό είναι το να ζεις στη Γάζα. Για εμάς ήταν μια εμπειρία κινηματογράφου. Και ήταν όμορφη.

Έχεις δουλέψει με πολλούς σημαντικούς σκηνοθέτες. Πώς ήταν η εμπειρία με τον Όλιβερ Λάσε;

Κάθε δημιουργός είναι σαν εξωγήινος από διαφορετικό πλανήτη. Είναι δώρο να δουλεύεις με auteurs. Ο καθένας έχει άλλη κινηματογραφική κοσμοθεωρία. Είναι θησαυρός να μπορείς να μπεις σε τόσους διαφορετικούς κόσμους.

Τι σε ελκύει γενικά στους ρόλους;

Δεν διαλέγω ρόλους. Διαλέγω ιστορίες. Πρέπει να ερωτευτώ την ιστορία. Μου έχει τύχει να απορρίψω σενάριο μεγάλου σκηνοθέτη που θαύμαζα, γιατί δεν ένιωσα ερωτευμένος με την ιστορία.

Στο Sirat ένιωσα κάτι που δεν είχα ξαναδιαβάσει. Ήταν παράξενο, επώδυνο, ριζικά διαφορετικό. Δεν σκέφτομαι «είναι δύσκολο;». Δεν υπάρχουν εύκολοι ή δύσκολοι ρόλοι. Υπάρχει μια ιστορία. Βάζω το σώμα μου και δοκιμάζω.

Όλιβερ Λάσε: «Ως δημιουργός παλεύεις διαρκώς με τις προθέσεις σου. Σβήνεις τα ίχνη σου»

Ποια είναι η έμπνευση πίσω από αυτή την εξερεύνηση στην έρημο; Από πού γεννήθηκε το Sirat;

Η έμπνευση είναι η ζωή. Ένας σκηνοθέτης εκφράζει την κοσμοαντίληψή του. Ό,τι συμβαίνει σε αυτό το ταξίδι, σε αυτό το Sirat, είναι ο τρόπος με τον οποίο εγώ αντιμετωπίζω τη ζωή μου. Δεν ξεκινά από μια ιδέα-θέμα. Ξεκινά από μια στάση απέναντι στην ύπαρξη.

Η ταινία μοιάζει πολύ συνδεδεμένη με τη σημερινή εποχή. Σαν να αντανακλά το παρόν, αλλά χωρίς να είναι ακριβώς δεμένη με κάτι κυριολεκτικό.

Οι σκηνοθέτες θέλουμε να συνδεόμαστε με τον χρόνο μας. Συγκρίνω συχνά τη σημερινή περίοδο με τη δεκαετία του ’70: ίδια πόλωση, ίδια επιστροφή σε μια μορφή πνευματικότητας – ίσως υπερβολικά new age – και ίδια βία. Και ένας κινηματογράφος που αποτυπώνει τους φόβους, τα όνειρα και τις επιθυμίες της κοινωνίας.

Δεν ξέρω αν το Sirat θα αποδειχθεί ταινία της εποχής του. Αυτό θα φανεί με την απόσταση του χρόνου. Αλλά η πρόθεση να συνομιλήσει με το παρόν ήταν εκεί.

Η ταινία γυρίστηκε στα Όρη Άτλας, αλλά το Μαρόκο δεν ορίζεται ξεκάθαρα. Το τοπίο λειτουργεί σχεδόν αφαιρετικά.

Ναι, υπάρχει μια αναφορά στο Μαρόκο στην αρχή, αλλά η πρόθεση ήταν η αφαίρεση. Θέλαμε μια ταυτόχρονα φυσική και μεταφυσική περιπέτεια. Το ζήτημα ήταν πώς δημιουργείς αφαίρεση χωρίς να την δηλώνεις. Πώς γεννάς συμβολισμούς που ο θεατής δεν χρειάζεται να κατανοήσει λογικά, αλλά να τους αισθανθεί.

Το πιο εύθραυστο σημείο στο σινεμά είναι να κρύψεις τις προθέσεις σου. Παίρνεις το τόξο, τοποθετείς την πρόθεση στο βέλος, αλλά κάποια στιγμή πρέπει να το αφήσεις. Η ταινία οφείλει να ξεπερνά τον δημιουργό της.

Η ταινία γενικά μοιάζει εκτός συγκεκριμένου χρόνου.

Ναι. Μπορεί να είναι σήμερα. Μπορεί να είναι μια άλλη διάσταση. Ο κινηματογράφος μάς επιτρέπει να βλέπουμε τον υλικό κόσμο και ταυτόχρονα να νιώθουμε έναν λεπτό, αόρατο κόσμο που δονείται από πίσω.

Αν προσπαθήσεις να «προκαλέσεις» τη μεταφυσική, αποτυγχάνεις. Πρέπει να συμβεί σαν ατύχημα. Ως δημιουργός παλεύεις διαρκώς με τις προθέσεις σου. Σβήνεις τα ίχνη σου. Δεν πρέπει να κλείνεις το νόημα.

Υπάρχουν βουδιστικές επιρροές;

Όλες οι παραδόσεις έχουν την ίδια ουσία. Ζούμε σε μια σπηλιά και νομίζουμε ότι οι σκιές είναι η πραγματικότητα. Στα αραβικά υπάρχει η λέξη haq, που σημαίνει ταυτόχρονα «αλήθεια» και «πραγματικότητα». Η αλήθεια δεν είναι ιδεολογία. Είναι κάτι που το νιώθεις. Είναι και ένα από τα ονόματα του Θεού. Το ίδιο υπάρχει στο Ταό. Υπάρχουν βαθιές συνδέσεις ανάμεσα στις παραδόσεις.

Η απόφαση για κάποιους θανάτους στην πορεία της ταινίας ήταν πολύ σκληρή. Πώς μετράς αυτό το όριο, του μέχρι πού θες να σπρώξεις και να σοκάρεις;

Το σκεφτήκαμε πολύ. Ο θάνατος δεν υπήρχε στην πρώτη εκδοχή του σεναρίου. Αρχικά υπήρχε μόνο το ορυχείο – θέλαμε να φτάσουμε τον χαρακτήρα στο απόλυτο όριο πίστης, όπως στη Νοσταλγία του Ταρκόφσκι, με τον άνθρωπο που περπατά με το κερί.

Καταλάβαμε όμως ότι πριν από αυτό έπρεπε να αγγίξουμε τον πάτο. Να εισαγάγουμε τον θάνατο. Το πιο εύθραυστο σημείο ήταν ότι εγώ δεν είμαι καθόλου σαδιστής. Δεν θέλω να υποφέρουν οι θεατές. Ο κίνδυνος ήταν να παρεξηγηθεί η πρόθεση. Αυτή η ταινία είναι ένας τρόπος φροντίδας – και για μένα και για τον θεατή.

Μερικές φορές χρειάζεται η «βελόνα». Ένας κινηματογραφικός βελονισμός. Το βλέπω σαν τελετουργία. Η ταινία σπρώχνει τον θεατή να κοιτάξει μέσα του. Και αυτό είναι βαρύ.

Τι σε γοητεύει σε αυτά τα ακραία τοπία;

Η αίσθηση της μικρότητας. Όταν βρίσκεσαι μπροστά σε κάτι τόσο μεγάλο, στρέφεσαι προς τον ουρανό. Νιώθεις μικρός. Και αυτό είναι υγιές.

Είμαι γιος αγροτών. Οι παππούδες μου ήταν αγρότες. Δεν είχαν άγχος για τη μικρότητά τους. Μου αρέσει ο διάλογος με τη φανέρωση της φύσης. Δεν είναι απλώς όμορφο τοπίο – είναι εκδήλωση. Κάθε φύλλο κινείται με λόγο, σύμφωνα με μυστηριώδεις νόμους.

Οι ταινίες μου κινούνται προς μια αποϋλοποίηση. Η μουσική φεύγει από τον ρυθμό και μένουν οι νότες. Η αφήγηση αποσυντίθεται. Το τοπίο καθαρίζει. Η ποίηση φτάνει τη γλώσσα στα όριά της, μέχρι την έκσταση.

Χαίρομαι που αναφέρεις τη μουσική. Στη σκηνή κλιμάκωσης ήταν τόσο αποδομημένη που ένιωθα σαν ο ίδιος ο ήχος να κάνει νεύμα στον ήρωα να περπατήσει.

(Χαμογελά) Ακριβώς. Ξεκινάμε με έναν οργισμένο, tribal ρυθμό, γειωμένο. Σταδιακά ο ρυθμός εξαφανίζεται και μένει ένας όλο και πιο αιθέριος ήχος. Μια αποϋλοποίηση.

Ήθελα να φτάσουμε στην απαρχή του ήχου του σύμπαντος. Στο τέλος, τα αρπέζ είναι σαν άγγελοι που τους κουβαλούν. Σαν ο ουρανός να τους σκεπάζει.

Με τον Κανγκντίνγκ Ρέι υπήρξε άμεση κατανόηση. Δημιουργήσαμε ένα ηχητικό τοπίο όπου βλέπεις τη μουσική και ακούς την εικόνα. Ο κόκκος της εικόνας συνδέεται με την παραμόρφωση του ηλεκτρονικού ήχου.

Άρα η εικόνα είναι εξίσου σημαντική.

Η εικόνα είναι τα πάντα. Δεν ξεκινώ από την έννοια, αλλά από την εικόνα. Πιστεύω στη δύναμη της σύνδεσης ανάμεσα σε δύο εικόνες.

Μπορεί να δεις μια ταινία που δεν σου άρεσε και έξι μήνες μετά μια εικόνα της να σε ακολουθεί για πάντα. Η εικόνα δουλεύει μέσα σου. Για καλό ή για κακό.

Γιατί επέλεξες για τον ρόλο τον Σέρζι Λόπεζ;

Είναι ένας κανονικός άνθρωπος. Δεν περιμένεις να πηδήξει στην άβυσσο, αλλά το κάνει. Δεν είναι τεχνικός ηθοποιός. Δεν χτίζει μάσκα – αφαιρεί τη μάσκα.

Και τους ρέιβερ πως τους βρήκατε;

Πηγαίναμε σε ρέιβ. Δούλεψα με μια ενδυματολόγο που είναι και η ίδια ρέιβερ. Ψάχναμε για αλήθεια. Κάθε ένας αντιπροσωπεύει ένα αρχέτυπο – ο πανκ, ο πειρατής, ο τσιγγάνος, ο φρικιό.

Το σημαντικό ήταν να είναι καλοί άνθρωποι. Ταπεινοί. Οι ουλές τους τούς έχουν μάθει ταπεινότητα. Γι’ αυτό, παρότι η ταινία είναι βαριά, υπάρχει φως. Η ενέργειά της είναι καταφατική.

Πώς προέκυψε εξαρχής η ιδέα του ρέιβ στην έρημο;

Μου αρέσει που δείχνουν τις ουλές τους. Στη Δύση χτίζουμε μια εξιδανικευμένη εικόνα του εαυτού μας. Νομίζουμε ότι είμαστε ισορροπημένοι. Αν όμως ταξιδέψεις λίγο, καταλαβαίνεις ότι είμαστε ίσως από τους πιο ψυχολογικά άρρωστους ανθρώπους.

Αυτοί ζουν με τις πληγές τους. Όπως λέει ο Ρουμί, οι ραγισμένες καρδιές είναι οι πιο όμορφες, γιατί από τις ρωγμές περνά το φως.

Μου αρέσουν οι εύθραυστοι άνθρωποι. Να τοποθετείς την κάμερα μπροστά σε μη επαγγελματίες έχει κάτι μαγικό. Αναζητούσα ανθρώπους συνδεδεμένους με τις πληγές τους.

Και για μένα η διαδικασία ήταν προσωπική. Συνδέθηκα με τις δικές μου ουλές. Στο τέλος ανακάλυψα ότι είμαι πανκ. Η δημιουργία γίνεται καθρέφτης. Η διαδικασία μπορεί να είναι βαθιά αυτογνωσία.

Οι χαρακτήρες της ταινίας προσπαθούν να υπερβούν τον εαυτό τους μέσω του χορού, των ουσιών. Είναι φυγή ή αναμέτρηση;

Στη ζωή μου κρίνω πολύ. Στις ταινίες μου προσπαθώ να μη κρίνω. Υπάρχουν αντιφάσεις και τοξικότητα, αλλά με ενδιαφέρει ο άνθρωπος που προσπαθεί να υπερβεί τον εαυτό του. Φτάνει στο χείλος της αβύσσου, κουρασμένος, αλλά ξανασηκώνεται.

Υπάρχει και ηδονισμός. Ίσως και μηχανισμός άμυνας. Είναι κάπως Πίτερ Παν. Αλλά τελικά υπάρχει μια μεγάλη ειλικρίνεια σε αυτή την προσπάθεια.