ΤΟ ΕΜΣΤ ΕΞΗΓΕΙ ΤΙ ΕΙΝΑΙ “ΚΟΣΜΟΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ” – ΜΠΗΚΑΜΕ ΣΤΙΣ 3 ΝΕΕΣ ΕΚΘΕΣΕΙΣ ΤΟΥ

Μπήκαμε στις τρεις νέες εκθέσεις του ΕΜΣΤ, ο κοινός άξονας των οποίων είναι η σύνθετη ιδέα του «κοσμοπολιτισμού». Όχι ως lifestyle έννοια, ούτε ως μια αφηρημένη ιδέα εξωστρέφειας, αλλά ως στάση ζωής και καλλιτεχνική θέση που διαμορφώθηκε σε μια συγκεκριμένη ιστορική στιγμή. Μέσα από τις τρεις εκθέσεις, το ΕΜΣΤ επιχειρεί να επανατοποθετήσει τον όρο, φέρνοντάς τον πίσω σε ένα πεδίο όπου η ταυτότητα, η μετακίνηση και ο διάλογος με τον κόσμο συνυπάρχουν, σε μία σύγχρονη εποχή γεμάτη προκλήσεις και αντιθέσεις.

Στον πυρήνα αυτής της προσέγγισης βρίσκονται τρεις ξεχωριστές μορφές της ελληνικής πρωτοπορίας: ο Γιάννης Χρήστου, ο Στάθης Λογοθέτης και η Νίκη Καραμπίνη. Τρεις διαδρομές που εκ πρώτης όψεως δεν μοιάζουν να συναντιούνται, αλλά στην πραγματικότητα συγκλίνουν σε μια κοινή αντίληψη για την τέχνη ως ανοιχτό σύστημα. Και οι τρεις κινήθηκαν σε συνεχή διάλογο με τα διεθνή ρεύματα της εποχής τους, διεύρυναν τα όρια των μέσων και έθεσαν ερωτήματα που ξεπερνούν τα στενά όρια της εικαστικής πρακτικής.

Η διευθύντρια του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, Κατερίνα Γρέγου μας εξηγεί ότι η επιλογή τους δεν είναι τυχαία. Ανήκουν σε μια γενιά που διαμορφώθηκε μέσα σε μια βαθιά τραυματική ιστορική περίοδο, σε ένα περιβάλλον μετακινήσεων, διασποράς και πολιτισμικών ανταλλαγών. Ο κοσμοπολιτισμός που προτείνεται εδώ δεν έχει σχέση με μια επιφανειακή εικόνα «διεθνούς» ταυτότητας, αλλά με μια ουσιαστική ανοιχτότητα προς το διαφορετικό, χωρίς απώλεια της πολιτισμικής συνείδησης.

Κοινός παρονομαστής και των τριών περιπτώσεων είναι η ριζική διεύρυνση της έννοιας της τέχνης. Το έργο παύει να είναι ένα σταθερό αντικείμενο και μετατρέπεται σε διαδικασία, σε εμπειρία που εκτυλίσσεται στον χρόνο. Στον Χρήστου η μουσική συνδέεται με το τελετουργικό και το υπαρξιακό βίωμα, στον Λογοθέτη η εικαστική πράξη ξεφεύγει από τα όρια της παραδοσιακής αναπαράστασης, ενώ στην Καναγκίνη η καλλιτεχνική πρακτική αποκτά σαφή κοινωνική και πολιτική διάσταση, ανοίγοντας πεδία που αφορούν την ταυτότητα και τη θέση της γυναίκας.

Αυτό που γίνεται σαφές από την πρώτη στιγμή είναι ότι το ΕΜΣΤ δεν παρουσιάζει τρεις αυτόνομες εκθέσεις, αλλά έναν επιμελημένο κύκλο με διαπλεκόμενα εννοιολογικά νήματα. Ένα ενιαίο αφήγημα που συνεχίζει μια γραμμή σκέψης την οποία το μουσείο έχει ήδη ανοίξει τα τελευταία χρόνια, φέρνοντας σε διάλογο την ελληνική καλλιτεχνική παραγωγή με τα ευρύτερα κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα του σήμερα.

Ωδή στα πράγματα
Νίκη Καναγκίνη. Αναδρομική

2 Απριλίου – 8 Νοεμβρίου 2026
Επιμέλεια: Τίνα Πανδή

Μπαίνοντας στην αναδρομική της Καναγκίνη, με την επιμελήτρια Τίνα Πανδή να μας καθοδηγεί, το βλέμμα σταματά κατευθείαν στη «Μετακίνηση». Τα χρυσοκέντητα μονογράμματα επαναλαμβάνονται πάνω στον καμβά σαν παλμός. Η οικογενειακή μνήμη γίνεται εικόνα, η διαδρομή από τόπο σε τόπο αφήνει ίχνη που μένουν. Νιώθεις ότι περπατάς μέσα σε μια ιστορία που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά και επιμένει.

Η Νίκη Καναγκίνη (1933–2008) ανήκει σε εκείνη τη γενιά καλλιτεχνών που άνοιξαν την έννοια της τέχνης προς νέες κατευθύνσεις. Δούλεψε με ύφασμα, γραφή, αντικείμενα και χώρο, μετακινώντας συνεχώς τα όρια ανάμεσα στη ζωγραφική, τη γλυπτική και την εγκατάσταση. Με αφετηρία την υφαντική και σε διάλογο με τις αρχές του Bauhaus, μετέτρεψε την ύλη σε εμπειρία, δίνοντας στα έργα της σώμα, ρυθμό και παρουσία. Στο έργο της συναντά κανείς τη μνήμη της διασποράς, τη δύναμη της χειρονομίας και μια επίμονη ματιά πάνω στη γυναικεία ταυτότητα και τον κοινωνικό της ρόλο. Η τέχνη της δεν στέκεται απέναντι στον θεατή, τον καλεί να μπει μέσα, να σταθεί, να σκεφτεί, να συμμετάσχει.

Ο τίτλος της έκθεσης “Ωδή στα πράγματα” προέρχεται από το ομότιτλο ποίημα του Χιλιανού ποιητή Πάμπλο Νερούδα (1904-1973), που βρέθηκε στα αρχεία της καλλιτέχνιδας και αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για την ίδια.

Στην επόμενη αίθουσα της έκθεσης, η ύφανση αλλάζει ρόλο. Τα έργα ξεκινούν από την επιφάνεια και ανοίγονται στον χώρο. Τα νήματα αποκτούν όγκο, στέκονται σαν μορφές. Η ταπισερί μετατρέπεται σε γλυπτική εμπειρία, σε κάτι που σε περιβάλλει και σε βάζει μέσα του. Στα «Χειρόγραφα», η γραφή γίνεται εικόνα και ρυθμός. Οι μεγάλες επιφάνειες γεμίζουν με ίχνη που μοιάζουν να ζητούν ανάγνωση. Οι καρέκλες σε καλούν να σταθείς, να καθίσεις, να δώσεις χρόνο.

Στην ενότητα «Εν οίκω», ο χώρος γίνεται πιο οικείος και πιο φορτισμένος. Αντικείμενα καθημερινά αποκτούν βάρος, μεταφέρονται από τη χρήση τους στη σκέψη. Η γυναικεία εμπειρία περνά μέσα από αυτά, μέσα από τη μνήμη της εργασίας, της επανάληψης, της παρουσίας στο σπίτι. Τα χρώματα εμφανίζονται σαν σήματα, κουβαλούν πολιτισμικές αναφορές και δημιουργούν ένα πεδίο όπου διαφορετικές εικόνες συνυπάρχουν.

Σε ένα ξεχωριστό δωμάτιο, η «Νεκρή φύση» ανοίγει την αφήγηση προς την κοινωνία. Το ίδιο έργο μετακινείται ανάμεσα σε διαφορετικά περιβάλλοντα και αλλάζει νόημα. Η τέχνη συνομιλεί με τον χώρο που τη φιλοξενεί και αποκαλύπτει τις συνθήκες μέσα στις οποίες λειτουργεί. Λίγο πιο πέρα, το σώμα και η εικόνα του μπαίνουν στο επίκεντρο. Η Καναγκίνη φέρνει στη δουλειά της μορφές, μύθους, βίντεο, και ανοίγει μια συζήτηση για τη θέση της γυναίκας, τη βία, τη σεξουαλικότητα.

Προς το τέλος, η έκθεση γίνεται πιο άμεση, σχεδόν βιωματική. Στο τέλος της διαδρομής βρισκόμαστε μπροστά σε ένα έργο που ζητά τη δική μας παρουσία. Η συμμετοχική εγκατάσταση «Και οι τοίχοι έχουν τον λόγο, Γράψτε το δικό σας σύνθημα» από το 1978 ανοίγεται μπροστά μας σαν ζωντανός τοίχος. Στη μία πλευρά διαβάζουμε συνθήματα από τη Σορβόννη του Μάη του ’68, και λίγο πιο δίπλα εμφανίζονται τα ίχνη των σημερινών επισκεπτών. Μένεις, κοιτάς, σκέφτεσαι τι θα άφηνες κι εσύ. Το έργο κρατά κάτι από τη στιγμή, από τον παλμό του τώρα, και λειτουργεί σαν ένας καθρέφτης της εποχής που περνά από μπροστά του.

Σχεδιασμός έκθεσης: Γιάννης Αρβανίτης
Εκθεσιακός χώρος 3oυ όροφου

Γιάννης Χρήστου: Εναντιοδρομία

2 Απριλίου – 8 Νοεμβρίου 2026
Eπιμέλεια: Kωστής Ζουλιάτης

Μπαίνοντας στην «Εναντιοδρομία», με τον επιμελητή Κωστή Ζουλιάτη, γίνεται σαφές ότι ο Γιάννης Χρήστου δεν αντιμετώπισε ποτέ τη μουσική ως ένα κλειστό σύστημα. Γεννημένος στην Αλεξάνδρεια το 1926, με σπουδές φιλοσοφίας στο Κέμπριτζ και βαθιά επιρροή από τη σκέψη του Καρλ Γιουνγκ, κινήθηκε ανάμεσα στη μουσική σύνθεση, τη φιλοσοφία και το τελετουργικό, αναζητώντας μια τέχνη που να αγγίζει την ίδια την εμπειρία της ύπαρξης. Ο πρόωρος θάνατός του το 1970 άφησε ανοιχτό ένα έργο που εξακολουθεί να διαβάζεται σαν ένα ανήσυχο, διαρκές ερώτημα.

Ο χώρος της έκθεσης απλώνεται σαν παρτιτούρα στον χρόνο. Δεν υπάρχει μία κατεύθυνση, κινείσαι μπρος και πίσω, όπως ακριβώς λειτουργεί και η σκέψη του. Φωτογραφίες, σημειώσεις, βιβλία και προσωπικά αντικείμενα στήνουν ένα αρχείο που δεν μένει στο παρελθόν. Σε τραβά μέσα στον τρόπο με τον οποίο ο Χρήστου δούλευε, σκεφτόταν, συνέδεε.

Οι παρτιτούρες του μοιάζουν περισσότερο με οπτικά έργα. Γραμμές, σύμβολα, χειρόγραφες ενδείξεις που αποτυπώνουν μια μουσική που γεννιέται τη στιγμή της εκτέλεσης. Η έννοια της «πράξης» διαπερνά τα πάντα. Η μουσική αποκτά σώμα, χώρο και διάρκεια. Και έπειτα έρχεται ο ήχος. Αποσπάσματα έργων, ηλεκτρονικές υφές, φωνές από την αρχαία τραγωδία δημιουργούν ένα περιβάλλον που σε περιβάλλει. Η ακρόαση γίνεται εμπειρία, σχεδόν τελετουργία.

Κάποια στιγμή μπαίνεις στο σκοτεινό δωμάτιο και όλα αλλάζουν. Ο ήχος σε περιβάλλει αμέσως. Είναι η σκηνή της καθόδου από τους «Πέρσες». Οι φωνές ανεβαίνουν από βάθος, σαν επίκληση, ο ρυθμός επαναλαμβάνεται και σε κρατά. Νιώθεις ότι βρίσκεσαι μέσα σε ένα πέρασμα, σε ένα όριο ανάμεσα σε δύο κόσμους. Βγαίνοντας, η αίσθηση μένει. Ο Χρήστου εμφανίζεται ως ένας δημιουργός που κινήθηκε διαρκώς ανάμεσα σε αντίθετες κατευθύνσεις, επιχειρώντας να τις ενώσει. Ένας στοχαστής που έβλεπε τη μουσική ως πράξη ζωής.

Ακούς σπάνια ηχητικά αποσπάσματα από το έργο του για την αρχαία τραγωδία, τον «Αγαμέμνονα» και τους «Πέρσες», αλλά και από τις αναζητήσεις του στην ηλεκτρονική μουσική και τις σύγχρονες τεχνικές. Στο κέντρο της εμπειρίας βρίσκεται το «Μυστήριον». Σε ένα κλειστό, σχεδόν κρυπτικό δωμάτιο, μένεις μόνος με τον ήχο και αφήνεσαι στην πλήρη ακρόαση ενός έργου που ο ίδιος ο Χρήστου δεν άκουσε ποτέ ολοκληρωμένο. Η νέα ηχητική του μορφή, μέσα από τη δουλειά του μουσικολόγου Ιάνου Ηλιάδη, φέρνει κοντά τις ηχογραφήσεις και τα ηλεκτρονικά στοιχεία, δημιουργώντας μια εμπειρία που σε περιβάλλει και σε απορροφά.

Σχεδιασμός Έκθεσης: Θάλεια Μέλισσα
Εκθεσιακός χώρος: P2, 3ος όροφος
Συνεργασία: ΕΜΣΤ, ΩΔΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ και ΑΡΧΕΙΟ ΓΙΑΝΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ

Στάθης Λογοθέτης: Στη Γη

2 Απριλίου – 8 Νοεμβρίου 2026
Επιμέλεια: Σταμάτης Σχιζάκης

Μπαίνοντας στην έκθεση «Στη γη», ο Στάθης Λογοθέτης αποκαλύπτεται σαν μια ιδιότυπη φιγούρα της ελληνικής πρωτοπορίας, σχεδόν εκτός τόπου και χρόνου. Ο επιμελητής Σταμάτης Σχιζάκης τοποθετεί τον καλλιτέχνη στο χρόνο. Γεννήθηκε στον Πύργο της Ανατολικής Ρωμυλίας (Μπουργκάς, Βουλγαρία) το 1925 και εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στη Θεσσαλονίκη το 1934. Βρέθηκε νωρίς στη Βιέννη, όπου άφησε τη μουσική για να στραφεί οριστικά στη ζωγραφική. Από τη δεκαετία του ’60 κινείται σε άμεσο διάλογο με την ευρωπαϊκή avant-garde, χωρίς ουσιαστικό αντίστοιχο στην Ελλάδα. Η δουλειά του απλώνεται ανάμεσα στη ζωγραφική, το σώμα και τη δράση, και διαμορφώνει ένα πεδίο όπου το έργο δεν είναι ποτέ στατικό.

Στην αίθουσα, το πρώτο που νιώθεις είναι η ύλη. Οι επιφάνειες είναι σκισμένες, ραμμένες, καμένες. Καμβάδες από λινάτσα, βαμμένοι με κόκκινο που θυμίζει πληγωμένο σώμα – με ίχνη που μιλούν για τραύμα και επούλωση. Ο επιμελητής μας εξηγεί ότι εδώ η καταστροφή και η αναδημιουργία συνυπάρχουν. Και το καταλαβαίνεις. Το έργο έχει προηγηθεί ως πράξη πριν γίνει εικόνα. Σημαντικές στιγμές στην καλλιτεχνική του πορεία είναι οι συνεργασίες του με τον αδερφό του, με τον οποίο διατήρησε στενή σχέση και συχνή επικοινωνία σε όλη τη διάρκεια της ζωής του, και με τον οποίο δημιούργησαν και παρουσίασαν έργα από κοινού.

Προχωρώντας, τα έργα αρχίζουν να αποκτούν όγκο, να πλησιάζουν το σώμα. Κάποια μοιάζουν να φοριούνται, άλλα να περιμένουν κάποιον να τα ενεργοποιήσει. Βλέπεις φωτογραφίες από δράσεις, σώματα που μπαίνουν μέσα στον καμβά, που ράβονται, που γίνονται ένα με το έργο. Η ζωγραφική εδώ δεν στέκεται στον τοίχο. Ζητά τη φυσική παρουσία.

Τα υλικά του περνούν πρώτα από μια διαδικασία βίας. Κόβονται, χαράζονται, καίγονται, δουλεύονται με εργαλεία και δύναμη. Στη συνέχεια η επιφάνεια ξαναχτίζεται με νήμα, καρφιά και κόλλα, πριν δεχτεί το χρώμα. Το έργο κρατά μέσα του αυτή τη διαδρομή. Κουβαλά το ίχνος της φθοράς και της επανασύνθεσης, με τη χειρονομία να έχει την ίδια βαρύτητα με την εικόνα που τελικά βλέπεις.

Και μετά έρχεται η φύση. Ο Λογοθέτης αφήνει τα έργα του να αλλάξουν. Τα θάβει, τα εκθέτει στη βροχή, στο χώμα, στον χρόνο. Στην έκθεση βλέπεις αυτές τις μεταμορφώσεις. Καμβάδες που έχουν ζήσει, που έχουν περάσει από μια διαδικασία φθοράς και επιστροφής. Η ιδέα δεν αφορά μόνο την εικόνα, αφορά τον κύκλο. Μια διαρκή μεταβολή. Φεύγοντας, μένει η αίσθηση ότι ο Λογοθέτης δούλευε πάνω στην ίδια τη ζωή των υλικών. Σαν να ήθελε να φέρει τη ζωγραφική πίσω στη γη, εκεί όπου όλα φθείρονται, μεταμορφώνονται και ξαναγεννιούνται.

Σχεδιασμός έκθεσης: Γιάννης Αρβανίτης
Εκθεσιακός χώρος: Ισόγειο