ΜΙΑ ΒΟΥΤΙΑ ΣΤΗ ΝΕΑ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΑΝΕΣΤΗ ΑΖΑ- 5 ΗΘΟΠΟΙΟΙ ΑΝΕΒΑΖΟΥΝ ΤΟΥΣ ΠΑΤΕΡΕΣ ΤΟΥΣ ΣΤΗ ΣΚΗΝΗ

Πατέρας. Μια λέξη που είναι και σώμα και βλέμμα και μυρωδιά από… σπίτι. Είναι η πρώτη μας ιδέα για το τι σημαίνει ασφάλεια — και, μαζί, η πρώτη μας εμπειρία απουσίας. Πριν ακόμη μάθουμε να μιλάμε, μας μαθαίνει τι σημαίνει «σπίτι», τι σημαίνει προστασία, αλλά και τι σημαίνει φόβος, σιωπή, απόσταση. Κι όσο μεγαλώνουμε, δεν τον αφήνουμε πίσω, τον κουβαλάμε. Στις επιλογές μας, στις σχέσεις μας, στον τρόπο που θυμώνουμε, που φροντίζουμε, που ζητάμε — ή δεν ζητάμε ποτέ — συγγνώμη.

Αυτό το βαθιά προσωπικό, και ταυτόχρονα συλλογικό, τραύμα αγγίζει το νέο έργο του Ανέστη Αζά, «Δύο ή τρία πράγματα που ξέρω γι’ αυτόν», που παρουσιάζεται στο θέατρο Προσκήνιο. Μια παράσταση σύγχρονη και πρωτότυπη, χτισμένη πάνω σε προσωπικές αφηγήσεις των ηθοποιών αλλά και στοιχεία μυθοπλασίας, που επιστρέφει ξανά και ξανά στη μορφή του πατέρα ως το βασικό αντρικό πρότυπο: τι μας παρέδωσε η προηγούμενη γενιά και γιατί μας στοιχειώνει ακόμα; Ποιοι ήταν αυτοί οι άντρες; Πώς έμαθαν να αγαπούν; Πώς έμαθαν να αντέχουν; Και τελικά — το πιο δύσκολο — μπορούμε να τους συγχωρήσουμε χωρίς να δικαιολογήσουμε τον ρόλο τους;

Με χιούμορ και τρυφερότητα, αλλά και με μια σπάνια, σχεδόν αφοπλιστική ειλικρίνεια, το έργο ανοίγει έναν διάλογο για τον πατρικό ρόλο σήμερα, για την αρρενωπότητα, για την κληρονομιά της πατριαρχίας — και για το αν, τελικά, αυτός ο ρόλος μπορεί να ξαναγραφτεί. Όχι ως άρνηση, αλλά ως ανάγκη. Όχι για να ξεχάσουμε, αλλά για να πάψουμε να στοιχειωνόμαστε.

Ο Ανέστης Αζάς εξηγεί πώς προέκυψε το έργο αυτο: “Κουβαλούσα καιρό μέσα μου την ανάγκη να κάνω μια παράσταση για τον πατέρα και το «αντρικό» ζήτημα: Πώς διαιωνίζεται ο μισογυνισμός και η βία; Γιατί, ακόμα και μορφωμένοι άνθρωποι, αναπαράγουμε καμιά φορά συμπεριφορές τόσο άσχημες; Έτσι, όταν με προσέγγισε ο Δημήτρης Καραντζάς, βρήκαμε γρήγορα ένα κοινό σημείο: να καταπιαστούμε με την λεγόμενη «κρίση» των αντρών.

Για να προσεγγίσεις κάτι τέτοιο, πρέπει να επιστρέψεις στην πρώτη και πιο καθοριστική σχέση: στη σχέση με το βασικό ανδρικό πρότυπο, τον πατέρα. Γιατί αυτόν έχεις ως αναφορά μεγαλώνοντας. Με αυτές τις συμπεριφορές μαθαίνεις να ζεις. Κι αυτές, συχνά, αναπαράγονται αργότερα, σχεδόν ασυνείδητα, στη δική σου ζωή.

Έτσι σκέφτηκα να κάνω μια devised παράσταση: ξεκίνησα να διαβάζω, να ερευνώ το ζήτημα, να το πλησιάζω όχι θεωρητικά αλλά βιωματικά. Προσέγγισα ηθοποιούς που εκτιμώ βαθιά και αρχίσαμε να γράφουμε όλοι μαζί από το μηδέν.

Δουλέψαμε με προσωπικές ιστορίες, με ερωτήσεις απλές, αλλά φορτισμένες: ποια είναι η πιο ωραία ανάμνηση; ποια είναι η πιο δύσκολη στιγμή; ποια ήταν η μεγάλη σύγκρουση; Και μέσα από αυτό το υλικό, σταδιακά, άρχισε να σχηματίζεται ένα μωσαϊκό από ιστορίες, όπου μέσα από τα ρήγματα, τις σιωπές και τις εκρήξεις, να φαίνεται καθαρά το πρόβλημα.

Ο Ρίνο Τζάνι που πρωταγωνιστεί στην παράσταση προσθέτει “Η παράσταση δίνει χώρο στις προσωπικές μας ιστορίες και εστιάζει στις πολλές οπτικές πάνω στο ίδιο ζήτημα. Δεν νιώθω ότι φτιάχνουμε μια παράσταση που θέλει να καταλήξει σε ένα συμπέρασμα, να δώσει μια έτοιμη απάντηση. Θέλει να πει πολλά πράγματα — και αυτή η πολυφωνία είναι το νόημά της.

Ο κόσμος βλέπει αυτό που κάνουμε, και ανάλογα με τις δικές του αναφορές, βγάζει τα δικά του συμπεράσματα. Κι έτσι ανοίγει ένας διάλογος. Οπότε η παράσταση αυτή είναι ένα σημείο εκκίνησης, είναι μια σπίθα, για να ανοίξει η συζήτηση”.

Τους ρωτώ  πώς αισθάνονται αισθάνεστε που εκτίθενται εις διπλούν και ως ηθοποιοί και ως άνθρωποι: Ο Ανέστης Αζάς διευκρινίζει πως “στο θέατρο ο ισχυρισμός ότι είμαστε ένας θεατρικός χαρακτήρας ισχύει, ακόμα κι όταν δουλεύουμε με αυτοβιογραφικό υλικό”.

Ο Ρίνο Τζάνι συνεχίζει: “Αυτό που καταθέτω εγώ, νιώθω πως είναι κάτι που έχει ήδη περάσει στο παρελθόν. Γι’ αυτό και αισθάνομαι άνετα να μιλήσω γι’ αυτό. Φαντάζομαι πως δεν θα είναι πάντα έτσι. Εξαρτάται από το υλικό που φέρνεις, από το πόσο προσωπικό είναι, αλλά και από το πού βρίσκεσαι εσύ ο ίδιος απέναντι σε αυτό.
Σίγουρα αυτό που λέει ο Ανέστης λειτουργεί σαν ένα άλλοθι. Ακόμα όμως και όταν τα κείμενα δεν είναι δικά μας, τελικά και αυτά περνούν μέσα από εμάς”.

Και ο Ανέστης Αζάς επανέρχεται: “Το σημαντικό είναι πως, παρακολουθώντας την παράσταση, ο θεατής δεν μένει παθητικός. Ταυτίζεται, αποστασιοποιείται, αναγνωρίζει — και μέσα από αυτή τη διαδικασία αναγκάζεται διαρκώς να κάνει αναφορές στις δικές του μνήμες. Να επιστρέφει, άθελά του σχεδόν, σε προσωπικές εικόνες, σε στιγμές, σε σχέσεις που τον έχουν διαμορφώσει.

Στην παράσταση έχουν προστεθεί και σκηνές μυθοπλασίας: πιο επινοημένες, πιο ανάλαφρες, πιο κωμικές, όχι για να την ελαφρύνουμε, αλλά για να φωτίσουμε τα πράγματα καλύτερα. Όπως, ας πούμε, η συνάντηση ενός άντρα με το ίδιο του το πέος. Ή το γνώριμο μοτίβο της «ελληνικής ταινίας», που κουβαλά ένα ολόκληρο σύστημα αντρικών προτύπων.
Τελικά, νομίζω ότι το θέμα της παράστασης είναι η ανδρική χειραφέτηση από το ανδρικό πρότυπο”.

Ο Γιώργος Βαλαής στην παράσταση μιλάει για τον ρόλο του ως πατέρας και για την κόρη του. Τον ρωτώ  πώς βιώνει τη διαδικασία αυτή στο έργο

“Όλοι μιλήσαμε για τη σχέση μας με τον πατέρα μας. Όμως η ειλικρίνεια, από μόνη της, δεν αρκεί για να γίνει έργο τέχνης.
Θέλω να πω ότι όλο αυτό το υλικό πρέπει να το επεξεργαστείς. Να του δώσεις δραματουργία. Να αφαιρέσεις πράγματα, να κρατήσεις άλλα. Να εντάξεις στοιχεία μυθοπλασίας. Να το μεταμορφώσεις. Δεν μπορείς να στηριχτείς μόνο στο «τι συνέβη σε μένα», ή στον Ρίνο, ή στον Ανέστη.

Οπότε, το μεγάλο στοίχημα είναι να βρεις τον τρόπο ώστε να μη μοιάζει με δημόσια εξομολόγηση — αλλά να είναι κάτι που ξεκινά από την εξομολόγηση και, σιγά σιγά, μετατρέπεται σε κάτι άλλο”.

Ο Ανέστης Αζάς προσθέτει: “Δεν είναι ψυχοθεραπεία δηλαδή, είναι έργο τέχνης. Πιστεύω πάρα πολύ στη θεραπευτική λειτουργία του θεάτρου. Αυτό που προσπαθήσαμε να χτίσουμε είναι ένας μηχανισμός: βλέπεις πράγματα που τα αναγνωρίζεις — ή τα αναγνωρίζεις και ταυτόχρονα αποστασιοποιείσαι. Μπορεί να μη σε αφορούν άμεσα, αλλά να σου θυμίζουν κάτι. Κι έτσι, χωρίς να το καταλάβεις, αρχίζεις παράλληλα να σκέφτεσαι τα δικά σου: τις δικές σου μνήμες, τις δικές σου εμπειρίες, τις δικές σου σχέσεις”.

Από γιος γίνεσαι πατέρας;

Τους ρωτώ αν αλλάζει κάτι όταν από γιος γίνεσαι πατέρας…

Ο Γιώργος Βαλαής παίρνει τον λόγο: “Προφανώς συμβαίνει κάτι άλλο όταν κάποιος συναντήσει την πατρότητα. Η πατρότητα —όπως και η μητρότητα— είναι ένα στοίχημα που πρέπει να το κερδίσεις. Δεν είναι κάτι αυτονόητο, δεν είναι κάτι «απριόρι». Το σώμα σου μπορεί, μέσω της γνωστής διαδικασίας, να φέρει στον κόσμο έναν άνθρωπο. Αλλά το πώς εσύ στέκεσαι απέναντι σε αυτό, το πώς συμπεριφέρεσαι, είναι ένα άλλο κεφάλαιο.

Πιστεύω πως η παλιότερη γενιά άκουγε πολύ περισσότερο την κοινωνική κατακραυγή: «τι θα πει η γειτονιά», «τι θα πει ο κόσμος», «τι θα πει η κοινωνία»… Σήμερα θέλω να πιστεύω ότι κάποιοι άνθρωποι προσπαθούν να συναντηθούν πραγματικά με τους άλλους ανθρώπους — μέσω της αγάπης και της συγχώρεσης.

Γιατί δεν γίνεται να είσαι πατέρας ή μητέρα χωρίς να συγχωρείς. Να συγχωρείς τα παιδιά για πράγματα που έχουν κάνει, για λάθη, για συγκρούσεις. Δεν μπορεί η γνώμη του γείτονα να είναι πιο ισχυρή, πιο σημαντική, από αυτό που περνάει ένα παιδί.”

Ο Ρίνο Τζάνι προσθέτει: “Και το θέμα είναι και πώς μεταφράζουμε την αγάπη σήμερα. Γιατί και παλιά έλεγαν «όποιος δέρνει αγαπάει»”.

Ο Ανέστης Αζάς σημειώνει: “Ο ρόλος του πατέρα είναι ένας ρόλος που πρέπει να ξαναγραφτεί. Το λέω και με θεατρικούς όρους, έτσι; Μπορεί να συγχωρήσουμε τον άνθρωπο που αγαπήσαμε, αλλά τον ρόλο του πρέπει να τον ξαναδούμε. Γιατί αυτό δεν αφορά μόνο μια προσωπική ιστορία — είναι κάτι γενικότερο.

Αλλά αν δεν συγχωρήσουμε θα μείνουμε με τους δαίμονές μας. 

Ο Γιώργος Βαλαής αναφέρει: “Σίγουρα πρέπει να «σκοτώσεις» συμβολικά τους γονείς σου, αν θέλεις να προχωρήσεις. Να δεις δηλαδή ότι αυτοί οι άνθρωποι είναι απλώς δύο άνθρωποι. Έκαναν αυτό που έκαναν, έφτασαν εκεί που έφτασαν. Δεν πέτυχαν σε όλα — και δεν γίνεται να πετύχουν σε όλα. Κουβαλούν κι αυτοί τα δικά τους ζητήματα, τις δικές τους ρωγμές. Είναι απλώς άνθρωποι.

Κάποια πράγματα τα έκαναν καλά. Σε κάποια άλλα δεν κατάφεραν να σε βοηθήσουν. Πρέπει να τους ξαναδείς όχι σαν παντοδύναμους γονείς, αλλά σαν ανθρώπους.

Κι εμείς, με έναν τρόπο, κινηθήκαμε πάνω στις σκέψεις του Ανέστη: τροφοδοτηθήκαμε από τη δική του ματιά, κι εκείνος από τις δικές μας προσωπικές ιστορίες. Και μετά προσπαθήσαμε να κάνουμε μια αναγωγή. Να μιλήσουμε για κάτι μεγαλύτερο από τις ζωές μας. Γιατί, στην πραγματικότητα, οι ζωές μας δεν έχουν καμία σημασία”.

Έχει σημειωθεί πρόοδος στην πάροδο του χρόνου με το λεγόμενο αυτό ανδρικό ζήτημα;

Ο Ρίνο Τζάνι είναι ξεκάθαρος: “Ναι, αλλά δεν είμαστε ακριβώς εκεί που ευαγγελιζόμαστε ότι είμαστε. Ο δημόσιος διάλογος δεν αντιστοιχεί στην πραγματικότητα.Αυτά που λέγονται δημόσια μοιάζουν να είναι ένα βήμα πιο μπροστά. Και αυτό είναι καλό γιατί ίσως χρειάζεται όντως ο διάλογος να προηγείται, για να μπορέσει κάποια στιγμή να γίνει κανονικότητα.
Για παράδειγμα το bullying. Στα δικά μου χρόνια, αυτό δεν υπήρχε καν ως λέξη. Αν έλεγες κάτι, σου απαντούσαν: «άντε μωρέ, σε πειράζουν στο σχολείο». Σήμερα το λέμε bullying. Του έχουμε δώσει όνομα. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι εξαφανίστηκε. Υπάρχει. Και μάλιστα βλέπω ότι πολλές φορές είναι και πιο άγριο τώρα. Το μόνο που άλλαξε είναι ότι το αναγνωρίζουμε”.

Άνδρας τότε και άνδρας σήμερα

Ο Γιώργος Βαλαής αναφέρει: “Υπάρχει μεγάλη διαφορά. Όχι με την έννοια ότι λύθηκαν όλα τα ζητήματα — δεν έχει συμβεί αυτό. Σήμερα μπορούμε να μιλήσουμε για το αυτονόητο: ότι υπάρχουν γκέι άντρες. Παλαιότερα, πριν από 30 χρόνια, αυτό δεν υπήρχε στον δημόσιο λόγο. Όχι ότι δεν υπήρχαν γκέι άντρες — πάντα υπήρχαν, από την αρχή του κόσμου. Αλλά δεν υπήρχε δημόσια αποδοχή. Δεν υπήρχε χώρος να ειπωθεί, να ακουστεί, να γίνει μέρος μιας κοινωνικής κανονικότητας.

Είναι λίγο «ευνουχισμένος» ο σύγχρονος άντρας σήμερα; Το λέω γιατί φαίνεται πως έχει χάσει το έδαφος κάτω από τα πόδια του, δεν ξέρει πια τι θέση να πάρει…

Ο Ανέστης Αζάς τον διακόπτει λέγοντας: “Αυτό που περιγράφεις, νομίζω, έχει να κάνει με μια μεταβατική περίοδο. Ο παλιός, παραδοσιακός ρόλος του άντρα έχει καταρρεύσει. Δεν μπορούμε πια να τον αναπαράγουμε — αλλά ταυτόχρονα δεν έχουμε ακόμα βρει τις νέες ισορροπίες. Κι αυτή ακριβώς είναι η μετάβαση. Αυτό που, εργαλειακά, συχνά το ονομάζουμε «κρίση του ανδρισμού».

Στο πλαίσιο της έρευνας για το έργο διάβασα πολλά, και κάτι που μου έκανε εντύπωση είναι ότι η έννοια της κρίσης της αρρενωπότητας δεν είναι καθόλου καινούρια. Υπήρχε ήδη στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν οι γυναίκες μπήκαν μαζικά στην αγορά εργασίας. Και τότε πολλοί άντρες ένιωσαν ότι απειλείται η θέση τους ως providers — ως εκείνων που «παρέχουν».

Δεν είναι τυχαίο ότι εκείνη ακριβώς την περίοδο, τέλη 19ου – αρχές 20ού αιώνα, ιδρύονται σχεδόν παντού τα αθλητικά σωματεία. Μέσα σε μία-δυο δεκαετίες, σε όλη την Ευρώπη και σε όλο τον κόσμο. Γιατί χρειαζόταν ένα πλαίσιο να εκφραστεί η αντρική ορμή. Και μια ενέργεια που ίσως πριν εκτονωνόταν στον δημόσιο χώρο, μετατοπίζεται στο γήπεδο. Αυτό το βλέπεις ακόμα και σήμερα, αν παρατηρήσεις την κουλτούρα των γηπέδων.
Άρα δεν είναι μια κρίση που τη συναντάμε πρώτη φορά στην ιστορία. Είναι μια περίοδος μεγάλων κοινωνικών αλλαγών, όπου καλούμαστε να ξαναβρούμε τους ρόλους — ή, καλύτερα, να τους ξαναγράψουμε”.

Η οικονομική κρίση της Ελλάδας έπαιξε μεγάλη σημασία;

Ο Ανέστης Αζάς λέει: “Και βέβαια αυτή η αλλαγή έγινε ακόμα πιο έντονη μέσα στην οικονομική κρίση. Γιατί ξαφνικά, εκεί ακριβώς που ο ρόλος σου ήταν να παρέχεις, σου στερήθηκε αυτή η δυνατότητα. Με έναν τρόπο, η «κρίση του ανδρικού ρόλου» ταυτίζεται και με την κρίση της χώρας.
Και αν δεις και την έκρηξη του trap — μπορεί να είναι κι αυτό μια αντίδραση απέναντι στην απώλεια του ρόλου του provider. Το ότι δεν είναι πια δεδομένο πως μπορείς να βγάζεις αρκετά χρήματα για να «συντηρείς» μια ολόκληρη οικογένεια. Αυτός ο ρόλος χάθηκε — και πρέπει να ξαναβρείς ποιος είσαι χωρίς αυτόν.

Στην παράσταση γίνεται ένα ισχυρό σχόλιο πάνω σε όλα αυτά. Και θα έχει ενδιαφέρον να κάνετε και συζητήσεις μετά.

Μα ναι, αυτός είναι ο στόχος της παράστασης: να πυροδοτήσει μια συζήτηση. Στο θέατρο λέμε ότι υπάρχουν τρία στάδια: η έρευνα και οι πρόβες, η παράσταση ως γεγονός, και μετά η κουβέντα που γεννιέται από αυτή. Αυτό ακριβώς προσπαθήσαμε να κάνουμε με αυτό το έργο: να ανάψει μια συζήτηση.