1821: ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ Η ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ;

Η “Προειδοποίησις εις τας Ευρωπαϊκάς Αυλάς” (γνωστή και ως Προκήρυξη της Μεσσηνιακής Γερουσίας) είναι ένα από τα σημαντικότερα επίσημα έγγραφα της Ελληνικής Επανάστασης του 1821.

Το ελαχίστως γνωστό μέχρι σήμερα έγγραφο, στάλθηκε από τη Μεσσηνιακή Γερουσία (ή αλλιώς “Σύγκλητο”) στην Ευρώπη, από τα εδάφη της απελευθερωμένης Καλαμάτας τον Μάρτιο του 1821, και διαμόρφωσε μια πρώτη εικόνα για την Ελληνική Επανάσταση στο εξωτερικό.

Μελετητές του παρελθόντος προσπάθησαν να λύσουν τον “γρίφο” της ακριβούς ημερομηνίας συγγραφής της επιστολής αλλά και να ιχνηλατήσουν την ταυτότητα του συντάκτη. Τώρα, για πρώτη φορά, παρουσιάζεται ένα σύγχρονο ιστορικό βιβλίο που ρίχνει το “βλέμμα” αλλού. Η μελέτη του Δημήτρη Πατσόπουλου που κυκλοφορεί από τη Σειρά Βιβλίων Lux Orbis των εκδόσεων iWrite αναδεικνύει το ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο συντάχθηκε η “Προειδοποίησις” και θέτει καίρια ερωτήματα:

Γιατί λείπουν από την Προειδοποίησιν οι κληρικοί, οι χριστιανοί και η θρησκεία; Ποια είναι η ταυτότητα των επαναστατών στην Καλαμάτα και στις άλλες περιοχές τον Μάρτιο του 1821;

Για να δοθεί μια ολοκληρωμένη εικόνα της διάδοσης του κειμένου και των ερμηνειών του, η έκδοση περιλαμβάνει 5 παραρτήματα όπου ταξινομούνται και καταγράφονται όλα τα απαραίτητα δεδομένα για να σχηματιστεί μια πλήρης ιστορία του. Τα περισσότερα στοιχεία που δημοσιεύονται σε αυτά είναι μέχρι σήμερα άγνωστα.

Παρακάτω, το Magazine του NEWS 24/7 συνομιλεί με τον Δ. Πατσόπουλο, σχετικά με την αφορμή για τη νέα έκδοση, τη σημασία της και την περαιτέρω έρευνα γύρω από την Επανάσταση του ’21.

Πώς προέκυψε η ιδέα για τη συγγραφή του εν λόγω βιβλίου;

Έχοντας μόνιμο ενδιαφέρον για την ιστορία είχα ασχοληθεί περιστασιακά με ερωτήματα για την 23η Μαρτίου στην Καλαμάτα η οποία είναι η ημερομηνία που παραδόθηκε η πόλη από τους Τούρκους στον Π. Μαυρομιχάλη. Το 2020, με αφορμή τον επικείμενο εορτασμό των 200 χρόνων της Επανάστασης, άρχισα να μελετώ συστηματικά τα προβλήματα του εγγράφου της “Προειδοποίησις”, του διπλωματικού εγγράφου που έστειλε η απελευθερωμένη Καλαμάτα, τον Μάρτιο του 1821, στην Ευρώπη για να κάνει γνωστή την Επανάσταση. Σήμερα στο βιβλίο παρουσιάζεται η πρώτη πλήρης ιστορία του εγγράφου, η οποία παρέμενε για 205 χρόνια τελείως άγνωστη. Για αυτό περιλαμβάνονται φωτογραφίες από τα πιο σπάνια χειρόγραφα που έρχονται για πρώτη φορά στο φως.

Τι ιδιαίτερο αποκαλύπτει το διπλωματικό έγγραφο που φέρνετε για πρώτη φορά στο φως μαζί με την Lux Orbis;

Οι έρευνες για αυτό, κυρίως των δεκαετιών του 1950 και 1960, ασχολήθηκαν με το πρόβλημα της ημερομηνίας που φέρει και του συντάκτη του. Οι απαντήσεις τους απέχουν ολοκληρωτικά από την αλήθεια. Σήμερα δείχνουμε ότι τα ερωτήματα αυτά απλώς ήταν η κορυφή του παγόβουνου που δεν κατάλαβαν ή δεν θέλησαν να αντιμετωπίσουν. Ποτέ έως σήμερα δεν διάβασαν ολόκληρο το έγγραφο. Για παράδειγμα, είναι άγνωστο ότι απουσιάζει από αυτό το χριστιανικό στοιχείο, κάτι που είναι συνιστά εξαίρεση σε σχέση με τις υπόλοιπες προκηρύξεις των πρώτων μηνών του 1821.

Τι μπορούμε να πούμε περιληπτικά για την ημερομηνία συγγραφής και τον συντάκτη του;

Η διαμάχη για τις 3 ημερομηνίες συγγραφής του κειμένου (23 , 25 και 28 Μαρτίου) ήταν τελείως άτοπη. Αυτό που αποκαλύπτεται τώρα είναι ότι μόνο η ημερομηνία δεν βοηθά όταν αποκόπτεται από τα συμφραζόμενα του κειμένου και τις προθέσεις των αντιγραφέων στα χειρόγραφα. Το βιβλίο εντοπίζει την ημερομηνία συγγραφής (η 28η Μαρτίου) αλλά και οι άλλες δύο ημερομηνίες είναι εξόχως σημαντικές για τα αντίγραφα που τις έχουν.

Η κατάσταση με την εύρεση του συντάκτη είναι παραπλήσια. Είπαν και έγραψαν πολλά ονόματα, ανάλογα με την εποχή, χωρίς ποτέ να ερευνήσουν τις ενδείξεις που ήταν μπροστά στα μάτια τους και έδειχναν το “σωστό” όνομα. Η διαμάχη για αυτόν ήταν και πάλι εκτός χώρου-χρόνου. Τελικά το όνομα του πρωταρχικού συντάκτη σήμερα εντοπίζεται στο περιβάλλον των μελών της Φιλικής Εταιρίας στην Καλαμάτα. Αλλά και πάλι προκύπτει ότι δεν έχει τόση αξία ένα όνομα όση έχουν οι ανώνυμοι αντιγραφείς των χειρογράφων που διέδωσαν διαφορετικά κείμενα από αυτό του συντάκτη και έδωσαν διαφορετικό νόημα στο δικό τους κείμενο.

Για ποιον λόγο κανείς μέχρι σήμερα δεν είχε αναζητήσει απαντήσεις για την απουσία του χριστιανισμού από την “Προειδοποίησις”;

Το βιβλίο αποφεύγει να ασχοληθεί με το θέμα διότι είναι πολύ εκτεταμένο και απαιτεί την δική του ιστορία. Μπορώ πάντως να αποτολμήσω μια εξήγηση. Οι ερευνητές, καταγόμενοι από την ευρύτερη περιοχή της Καλαμάτας, θέλησαν να αναδείξουν τα “πρωτεία” της πόλης στην έναρξη της Επανάστασης σε αντίθεση με την καθιερωμένη ιστορία που έδινε τα πρωτεία σε Καλάβρυτα – Αίγιο και στο χριστιανικό στοιχείο για την αρχή της Επανάστασης (Παλαιών Πατρών Γερμανός, Αγία Λαύρα, κτλ.).

Για αυτό προσπάθησαν να συνδέσουν το κείμενο κατευθείαν με την Φιλική Εταιρεία και την έναρξη της Επανάστασης στην Μολδοβλαχία τον Φεβρουάριο του 1821 ώστε να “προηγείται” η Καλαμάτα. Η χρονική προτεραιότητα της Καλαμάτας ήταν ο στόχος τους και έτσι δεν μπορούσαν να αμφισβητήσουν το χριστιανικό στοιχείο (της αρχής) της Επανάστασης. Μέχρι σήμερα, για 205 χρόνια, η απουσία του χριστιανικού στοιχείου από την “Προειδοποίησις” στη βιβλιογραφία ανιχνεύεται μόλις δύο φορές, εκ των οποίων τη μία φορά σε υποσημείωση!

“ΜΗΤΗΡ ΕΛΛΑΣ”

Ποια θα λέγατε πως ήταν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ελληνικής κοινωνίας που ξεκίνησε την Επανάσταση του ’21; Υπήρχε διαμορφωμένη μια κάποια “εθνική ταυτότητα”;

Για να γίνει μια επανάσταση αναμφίβολα υπήρχε ένα “γένος” (έθνος, πατρίδα) που την έκανε. Το πρόβλημα είναι η ταυτότητά του. Σημαντικά στοιχεία της ανιχνεύουμε στις προκηρύξεις των πρώτων μηνών του 1821. Στην κεντρική προκήρυξη της Επανάστασης (του Αλέξανδρου Υψηλάντη και της Φιλικής Εταιρίας στο Ιάσιο) με ημερομηνία 24 Φεβρουαρίου 1821 διαβάζουμε στον τίτλο το πασίγνωστο σύνθημα Μάχου Υπέρ Πίστεως και Πατρίδος (το οποίο μάλιστα έχουν “ξεχάσει” ότι βρίσκεται ήδη στην Ελληνική Νομαρχία από το 1806).

Το σύνθημα αυτό σημαίνει ότι η Επανάσταση δεν είναι μόνο “χριστιανική” αλλά και “εθνική”. Η ταυτότητα της Επανάστασης και του “γένους” που την κάνει κινείται ανάμεσα στις δύο αυτές τάσεις σε όλες τις υπόλοιπες προκηρύξεις της Επανάστασης με σαφώς πιο έντονο το “εθνικό” στοιχείο. Στην “Προειδοποίησις” απουσιάζει το χριστιανικό στοιχείο και η ταυτότητα είναι μόνο “εθνική”: το κείμενο γράφει “μήτηρ Ελλάς”.

Το λαϊκό αίσθημα της εποχής ήταν περισσότερο φιλορωσικό ή φιλοδυτικό;

Στην προκήρυξη της 24ης Φεβρουαρίου είναι πασίγνωστο ότι η Φιλική Εταιρία υπονοεί την βοήθεια της Ρωσίας. Δεν έχει γίνει κατανοητό ότι όλοι όσοι βρίσκονταν υπό την επιρροή της Φιλικής θεωρούσαν, λανθασμένα, ότι η Ρωσία θα βοηθήσει στην Επανάσταση. Το λαϊκό αίσθημα ήταν περισσότερο φιλορωσικό για το λόγο αυτό και όχι μόνο για θρησκευτικούς λόγους (ίδια θρησκεία εξεγερμένων και Ρώσων). Η φιλοδυτική (γαλλική) πλευρά, κυρίως του Κοραή, μετά την ήττα του Ναπολέοντα και την Ιερά Συμμαχία το 1815 έπαιζε ελάχιστο ρόλο.

“Αν είχαμε ακολουθήσει τα κηρύγματα της Εκκλησίας δεν θα είχαμε ποτέ επαναστατήσει”. Μύθος ή αλήθεια βάσει και της δικής σας έρευνας;

Οι υποθετικές ερωτήσεις έχουν δεν έχουν απαντήσεις και χρησιμεύουν μόνο ως παραδείγματα για να τονιστεί η αθέατη πλευρά των πραγμάτων. Πριν τις 24 Φεβρουαρίου 1821 ως “Εκκλησία” πρέπει να θεωρηθεί κάτι διαφορετικό από αυτό που ξέρουμε σήμερα. Ήταν το Οικουμενικό Πατριαρχείο που ασκούσε και πολιτική εξουσία στους (χριστιανούς) ραγιάδες στον χώρο της πρώην Βυζαντινής Αυτοκρατορίας (κυρίως στα Βαλκάνια και σε περιοχές της Μικράς Ασίας).

Γι’ αυτό σε αγνοημένο πατριαρχικό γράμμα της 13ης Μαρτίου 1821 προς τον Παλαιών Πατρών Γερμανό, που ανατυπώνεται στο βιβλίο από δημοσίευση του Τ. Γριτσόπουλου (2000), γράφεται για την επανάσταση στην Μολδοβλαχία ότι “…ομοιοκακοήθεις με το πρόσχημα της ελευθερίας εκήρυξαν αποστασίαν κατά του Βασιλείου κράτους”. Για αυτό η Εκκλησία έστειλε το γράμμα “καταρτίζουσα τους ομογενείς εις το πιστόν του ρεαγιαλικίου”, δηλαδή τους νουθετούσε να παραμείνουν ραγιάδες. Είναι φανερό ότι η επίσημη Εκκλησία της εποχής (το Πατριαρχείο) αναμενόμενα, ως πολιτική δύναμη και εξουσία, δεν ήταν υπέρ της Επανάστασης.

Την Ιστορία τη γράφουν οι ισχυροί. Στην Ελλάδα τελικά, την Ιστορία την έγραψαν οι “Κληρικοί” και η “τάξη” τους;

Οι δύο γνωστές ιστορίες της Επανάστασης που έχουμε από κληρικούς, του Παλαιών Πατρών Γερμανού και του πρωτοσύγκελου Α. Φραντζή, δεν προωθούν το χριστιανικό στοιχείο (για την αρχή) της Επανάστασης όπως το ξέρουμε σήμερα και το είδαμε πριν (Καλάβρυτα, Αγία Λαύρα κτλ.). Αυτό εμφανίζεται στην ιστορία του γάλλου Φ. Πουκεβίλ (F. C. H. L. Pouqueville , 1824) και γίνεται δεκτό από τον Ι. Φιλήμονα στη δική ιστορία (1860).

Μάλιστα, υπερβαίνοντας τον Πουκεβίλ, θεωρεί ότι ο Π. Μαυρομιχάλης υπήρξε ο συντάκτης της “Προειδοποίησις” και “ηγεμών σταυροφόρος της Ορθοδοξίας”. Η άποψή του έγινε η πιο διαδεδομένη για την “Προειδοποίησις” και στο μέρος που αφορά τον συντάκτη παραμένει σε ευρύτατη χρήση ακόμα και σήμερα. Την ιστορία εδώ δεν την έγραψαν οι κληρικοί αλλά κάποιοι άλλοι ώστε να συμφωνεί, εκ των υστέρων φυσικά, με τη “χριστιανική ερμηνεία” του 1821.

Ως καθηγητής στο επάγγελμα, τι πιστεύετε πως πρέπει να αλλάξει στο ελληνικό σύστημα παιδείας έτσι ώστε τα παιδιά μας να λαμβάνουν πιο σωστή γνώση; Τόσο σε επίπεδο ανάπτυξης κριτικής σκέψης αλλά και ως προς την ίδια την πληροφορία που επιλέγεται.

Μία λύση θα μπορούσε να είναι η αλλαγή του περιεχομένου των σχολικών βιβλίων. Στην περίπτωσή μας, σήμερα τα βιβλία έχουν (σωστά) αποσπάσματα από την προκήρυξη της 24ης Φεβρουαρίου 1821 και όλη την “προκήρυξη” της Πάτρας (Παλαιών Πατρών Γερμανός και πρόκριτοι) της 26ης Μαρτίου 1821 προς τους πρόξενους των ευρωπαϊκών κρατών.

Το δεύτερο κείμενο είναι σαφώς κατώτερο της “Προειδοποίησις” αλλά βρίσκεται εκεί επειδή συμφωνεί με το χριστιανικό στοιχείο (της αρχής) της Επανάστασης. Πρέπει επιτέλους να εμφανιστεί η “Προειδοποίησις” στα σχολικά εγχειρίδια ώστε να δοθεί και το “εθνικό” στοιχείο που τώρα λείπει από την έναρξη της Επανάστασης (σε επίπεδο προκηρύξεων) ώστε η σχετική συζήτηση να είναι ολοκληρωμένη.

Η παρουσίαση του βιβλίου θα γίνει το Σάββατο 28 Μαρτίου στις 19.00 στη Λαϊκή Βιβλιοθήκη Καλαμάτας

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ

Ο Δημήτριος Κ. Πατσόπουλος γεννήθηκε και ζει μόνιμα στην Καλαμάτα. Αποφοίτησε από το Τμήμα Μαθηματικών του Πανεπιστημίου Πάτρας το 1995. Πήρε Μεταπτυχιακό από το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο το 2000. Υποστήριξε τη διδακτορική διατριβή του το 2006 στο Μαθηματικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Πάτρας. Το μόνιμο ερευνητικό ενδιαφέρον του είναι η πρόσληψη της αρχαιοελληνικής κληρονομιάς από τους μεταγενέστερους πολιτισμούς και κυρίως από τον νεοελληνικό. Από τους αρχαίους έχει ασχοληθεί με Θαλή, Πλάτωνα, Ευκλείδη, Αριστοτέλη, Αρχιμήδη, κ.ά. Από τους νεότερους, με Μ. Ανθρακίτη, Ε. Βούλγαρη, Βενιαμίν Λέσβιο, Θ. Καΐρη, Α. Κάλβο, κ.ά., και από τους πιο σύγχρονους με Κ. Δ. Γεωργούλη.

Τα τελευταία 15 χρόνια μελετά τη Στοιχειώδη Γεωμετρία του Θ. Καΐρη. Εργάστηκε ως συνεργάτης σε τμήματα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης έως το 2012, δούλεψε στην ιδιωτική εκπαίδευση και από το 2021 υπηρετεί τη δημόσια δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Είναι παντρεμένος και πατέρας δύο παιδιών.