ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΟΥ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΣΕ ΤΗ ΦΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ, ΚΙΝΔΥΝΕΥΕΙ ΝΑ ΧΑΘΕΙ

Πριν από 28 χρόνια, ο Μιχάλης Προμπονάς, διδάκτωρ φυσικής, κατέβηκε από την Αθήνα στο Πανεπιστήμιο Κρήτης για να εργαστεί σε ένα πρόγραμμα LIFE που είχε μόλις λάβει το Πανεπιστήμιο. Το LIFE είχε θεσπιστεί πολύ πρόσφατα, το 1992, ως χρηματοδοτικό μέσο για την προστασία της ευρωπαϊκής φύσης και πολύ γρήγορα εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία για την προστασία του περιβάλλοντος και την δράση για την κλιματική κρίση, όχι μόνο στην χώρα μας αλλά και πανευρωπαικά.

Έκτοτε ο κ. Προμπονάς ως ΕΔΙΠ στο πανεπιστήμιο Κρήτης και συγκεκριμένα στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας της σχολής Θετικών και Τεχνολογικών επιστημών έχει αναλάβει τουλάχιστον 25 πρότζεκτ με το LIFE.

Είναι μόνο μερικά από τα 291 προτζεκτ που έχουν υλοποιηθεί στην Ελλάδα τα τελευταία 30 χρόνια και που έχουν αφήσει το σημαντικό τους αντίκτυπο στην κοινωνία: από πρότζεκτ που οδήγησαν στην θέσπιση περιοχών NATURA 2000 μέχρι πρότζεκτ που αύξησαν τον πληθυσμό απειλούμενων ειδών, το LIFE απετέλεσε τον ακρογωνιαίο λίθο τους.

Με την συντηρητική στροφή που παρατηρείται σε ευρωπαϊκό επίπεδο και τις μεταβολές στις προταιρεότητες, πλέον η επόμενη μέρα για το LIFE, δεν είναι καθόλου βέβαιη.

Η ΑΠΟΥΣΙΑ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΜΟ

To καλοκαίρι του 2025 η Κομισιόν παρουσίασε την πρότασή της για το νέο μακροπρόθεσμο προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης που θα τεθεί σε ισχύ από τον Ιανουάριο του 2028.

Αμέσως, σε όλη την Ευρώπη υπήρξαν αντιδράσεις από περιβαλλοντικές οργανώσεις και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών καθώς στην πρόταση που παρουσιάστηκε έλειπε το LIFE ως ξεχωριστό χρηματοδοτικό εργαλείο.

Με βάση την πρόταση που βρίσκεται αυτή την στιγμή στο τραπέζι, πολλά από τα υφιστάμενα χρηματοδοτικά προγράμματα, ανάμεσα σε αυτά και το LIFE θα συγκεντρωθούν σε ένα ενιαίο «Ταμείο Ανταγωνιστικότητας» ύψους 409 δισεκατομμυρίων ευρώ. Αυτό σημαινει ότι το LIFE θα συνυπάρχει με προγράμματα με τα οποία δεν έχει καμία σχέση  όπως πολλά που αφορούν την άμυνα, κάποια που αφορούν την ψηφιοποίηση, χρηματοδοτήσεις για την μελέτη του διαστήματος κ.α.

Όπως λένε οι φορείς που έχουν αντιδράσει, οι στόχοι που κάλυπτε LIFE δεν θα έχουν πλέον καθορισμένη χρηματοδότηση αλλά θα πρέπει να ανταγωνιστούν άλλους περιβαλλοντικούς στόχους της ΕΕ.

Από την πλευρά της η Κομισιόν αναφέρει ότι το 43% του Ταμείου ανταγωνιστικότητας θα διατεθούν για κλιματικούς και περιβαλλοντικούς στόχους και έτσι η συνολική χρηματοδότηση που αφορά πράσινες δράσεις, θα αυξηθεί.

Όμως, φορείς προειδοποιούν ότι με αυτόν τον ασαφή τρόπο, τα χρήματα μπορεί τελικά να διοχετευτούν σε άλλα έργα – ακόμη και βιομηχανικά- , αφήνοντας με λιγότερη χρηματοδότηση ή χωρίς χρηματοδότηση επείγοντα περιβαλλοντικά προγράμματα.

Με έναν τέτοιο συμψηφισμό θα χαθούν πολλά περισσότερα από όσα νομίζουμε.

«Ανάμεσα στα πολλά που μας ανησυχούν είναι ότι το LIFE τρέχει πάρα πολλά χρόνια, οπότε οι μηχανισμοί του είναι εκεί, έχουν δουλέψει, είναι εξασφαλισμένοι, είναι εγγυημένοι και η επιλογή χρηματοδότησης και ο έλεγχός της γίνεται με διαφάνεια. Αν το διαγράψουμε εντελώς από τη μια μέρα στην άλλη, καλούμαστε να δημιουργήσουμε ένα νέο εργαλείο από το μηδέν, το οποίο θα πάρει αρκετό καιρό να δουλευτεί, να πάρει την τελική του μορφή, να αρχίσει να τρέχει, και να αποκτήσει μια ροή» εξηγεί η Μυρτώ Καρύδη, Υπεύθυνη Πολιτικής για την Προστασία Ειδών, στην Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία, μιλώντας στο NEWS 24/7.

Μια πρόσφατη θετική εξέλιξη στις συζητήσεις που γίνονται σε ευρωπαϊκό επίπεδο, είναι το γεγονός ότι η Επιτροπή Περιβάλλοντος, Δημόσιας Υγείας και Ασφάλειας των Τροφίμων (ENVI) του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου συμφώνησε στο στο να ζητήσουν τροπολογίες για να διασφαλιστεί η συνέχεια του LIFE ως αυτόνομο πρόγραμμα με τους στόχους που ήδη έχει.

Η θέση της επιτροπής Περιβάλλοντος προορίζεται να συμβάλει στην έκθεση της Επιτροπής Προϋπολογισμών, η οποία έχει την κύρια ευθύνη για το θέμα, και τελικά στη διαμόρφωση της τελικής θέσης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Και η Επιτροπή Περιφερειακής Ανάπτυξης ζήτησε, στη δική της γνώμη να επανέλθει το LIFE ως αυτοτελές πρόγραμμα.

Οι διαπραγματεύσεις για τον προϋπολογισμό θα συνεχιστούν μέχρι και το 2027 στο Κοινοβούλιο μέχρι να καταλήξουν στο τελικό σχέδιο. Επομένως, το πρόγραμμα LIFE βρίσκεται ακόμα σε αβεβαιότητα.

ΤΟ LIFE ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Δεν είναι τυχαίο ότι η χώρα μας, βρίσκεται στις πρώτες θέσεις ανάμεσα σε αυτές με τις περισσότερες υποβολές προγραμμάτων σε όλη την Ευρώπη. Σύμφωνα μάλιστα με τα στοιχεία που παρείχε στο NEWS 24/7 το Πράσινο Ταμείο, για την διετία 2023-2024 καταγράφονται 126 προγράμματα στα οποία υπάρχει Έλληνας Συντονιστής ή Συνδικαιούχος προγράμματος.

Τεράστιο ρόλο στην αποτελεσματική εξέλιξη του LIFE στην χώρα μας είναι η δράση του Πράσινου Ταμείου. Όπως δηλώνει στο NEWS 24/7 ο πρόεδρος του Πράσινου Ταμείου, Γιάννης Ανδρουλάκης, «το πρόγραμμα LIFE αποτελεί βασικό ευρωπαϊκό εργαλείο για την προστασία του περιβάλλοντος και την ανάπτυξη κλιματικής δράσης. Το Πράσινο Ταμείο στηρίζει ενεργά τη συμμετοχή της χώρας μας σε έργα LIFE, τόσο χρηματοδοτικά όσο και τεχνικά. Μέσα από αυτές τις δράσεις ενισχύουμε την εφαρμογή καινοτόμων λύσεων προς όφελος του περιβάλλοντος και των πολιτών».

Πιο συγκεκριμένα, το Πράσινο Ταμείο έχει αναπτύξει μια ομάδα εμπειρογνωμόνων που προσφέρει δωρεάν τεχνική υποστήριξη σε όσους θέλουν να υποβάλλουν προτάσεις για χρηματοδότηση LIFE.

Παράλληλα, μέσα από άπό το ειδικό χρηματοδοτικό πρόγραμμα «Ευρωπαϊκά Προγράμματα», καλύπτει το ποσοστό αυτοχρηματοδότησης που προβλέπεται για προγράμματα στα οποία συμμετέχει ως δικαιούχος ή συν-δικαιούχος (αυτή την στιγμή είναι 9) και επίσης προβαίνει στην κάλυψη ενός ποσοστού του ποσού αυτοχρηματοδότησης των δικαιούχων ή άλλων φορέων σε έργα LIFE, όταν δεν είναι σε θέση να καλύψουν το αντίστοιχο κόστος. Η στήριξη αυτή μεταφράστηκε για το 2025 σε περίπου 1,2 εκ. ευρώ, τριπλασιάζοντας τους διαθέσιμους πόρους σε σχέση με το προηγούμενο έτος, μας ενημερώνουν από το Πράσινο Ταμείο.

ΓΙΑΤΙ ΤΟ LIFE ΞΕΧΩΡΙΖΕΙ;

Οι φορείς, οργανώσεις και οι καθηγητές με τους οποίους συνομιλήσαμε στο πλαίσιο του ρεπορτάζ μας, τονίζουν την μοναδικότητα του LIFE σε επίπεδο αποτελεσμάτων, ενσωμάτωσης πολιτικών αλλά και συμπράξεων τόσο εντός του κράτους όσο και με άλλα κράτη.

Συνεργασία μεταξύ φορέων

Υπάρχουν θέματα στα οποία ΜΚΟ, οργανώσεις πολιτών ή Πανεπιστήμια έχουν εντρυφήσει σημαντικά, έχουν κάνει μελέτες και ξέρουν τι πρέπει να γίνει αλλά χρειάζεται θέσπιση πολιτικών και η συνεργασία με το κράτος. Εκεί είναι που βοηθάνε και τα προγράμματα LIFE φέρνοντας κοντά δεκάδες εταίρους (Πανεπιστήμια, οργανώσεις, Υπουργεία) που αλλιώς θα ήταν πολύ δύσκολο να συντονιστούν.

«Αν δεν ήταν τα LIFE πάρα πολλές πρωτοβουλίες που ξεκίνησαν δεν θα είχαν τα μέσα να εφαρμοστούν και αυτή η ανάνέωση που μπορεί να φέρει η κοινωνία των πολιτών, δεν θα βρίσκει πρόσφορο έδαφος» λέει η Μυρσίνη Μαλακού, διευθύντρια της Εταιρίας Προστασίας Πρεσπών που έχουν αναλάβει στο παρελθόν προγράμματα για την διαχείριση των πυκνών καλαμιώνων στην Πρέσπα αλλά και για την ανασύσταση της κτηνοτροφίας σε ορεινές περιοχές.

Διασυνοριακές συμπράξεις

«Το να κάνουμε δράσεις προστασίας μόνο μέσα σε μια χώρα πολλές φορές μπορεί να μην είναι αρκετό. Ο Μαύροπετρίτης για παράδειγμα, ξεχειμωνιάζει στην Μαδαγασκάρη αλλά το 80% του πληθυσμού του αναπαράγεται στην Ελλάδα. Το να υλοποιούμε δράσεις διατήρησης στην Ελλάδα ενώ στις άλλες χώρες τα πουλιά να αντιμετωπίζουν σοβαρές απειλές, δεν θα έχει το ιδανικό αποτέλεσμα.

Το Πρόγραμμα LIFE ευνοεί ακριβώς αυτή τη διασυνοριακή προσέγγιση» λέει ο Πάνος Κορδοπάτης, Συντονιστής του Τομέα Διατήρησης της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας, σημειώνοντας ως παράδειγμα το εμβληματικό έργο για την προστασία ενός άλλου απειλούμενου είδους, του Ασπροπάρη, στο οποίο συμμετείχαν φορείς από 14 χώρες από Βαλκάνια, Μέση Ανατολή και Αφρική.

Εφαρμόσιμες πολιτικές

Μια από τις καινοτομίες του έργου αυτού, που υιοθετήθηκαν από την Πολιτεία αργότερα ήταν τα σκυλιά ανιχνευτές δηλητηριασμένων δολωμάτων. Και αυτό ακριβώς είναι ένα ακόμα χαρακτηριστικό που ξεχωρίζει το LIFE: τα πρότζεκτ του μετουσιώνονται σε εφαρμόσιμες δράσεις διατήρησης και πολιτικές που έχουν άμεσο αντίκτυπο στις κοινωνίες και στο φυσικό περιβάλλον.

«Το LIFE, μας έδωσε την ευκαιρία να φέρουμε στην Ελλάδα μια πρωτοποριακή πρακτική που ήδη χρησιμοποιείτο επιτυχώς σε άλλες χώρες της Ευρώπης για τα δηλητηριασμένα δολώματα, που είναι η βασική απειλή για το είδος και τους γύπες συνολικά» περιγράφει ο κ.Κορδοπάτης.

Η δράση αυτή λειτούργησε με θεαματικά αποτελέσματα, εξελίχθηκε και όταν συστάθηκε ο ΟΦΥΠΕΚΑ, αναγνωρίζοντας τη σημασία των σκύλων ανίχνευσης, το υιοθέτησε σαν εργαλείο στην φαρέτρα του.

Το 2022 πέρα από τις επτά ομάδες με σκύλους που διατηρούσε η Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία, το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Κρήτης και το WWF Ελλάς, ο ΟΦΥΠΕΚΑ πρόσθεσε άλλα επτά σκυλιά για την ανίχνευση δηλητηριασμένων δολωμάτων (Ε.Μ.Α.Δ.Δ.).

Αντίστοιχα παραδείγματα είναι αμέτρητα. Ένα από αυτά είναι το το «ΚΥΚΛΑΔΕΣ LIFE». «Με την χρηματοδότηση του LIFE καταφέραμε να φτιάξουμε την πρώτη θαλάσσια προστατευόμενη περιοχή στις Κυκλάδες, την Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή Γυάρου» λέει ο Γιώργος Μελισσουργός, υπεύθυνος πολιτικής για το φυσικό περιβάλλον της WWF.

«Αυτή τη στιγμή στην Ευρωπαϊκή Ένωση και γενικά σε πολιτικό επίπεδο, αλλά και ειδικότερα στα περιβαλλοντικά θέματα βλέπουμε να γίνεται μια συντηρητική στροφή και μια στροφή προς την απορρύθμιση. Αυτό η ίδια η Επιτροπή το ονομάζει απλοποίηση των πολιτικών. Στην πραγματικότητα όμως είναι μια απόπειρα απορρύθμισης» λέει ο ίδιος, εξηγώντας ότι «με λίγα λόγια, αυτό σημαίνει ότι μπορεί να χαθεί ένα πολύ σημαντικό κομμάτι του περιβαλλοντικού κεκτημένου, που έχει να κάνει με κάποιες διασφαλίσεις που είχαμε κυρίως ως προς την αδειοδότηση έργων και άλλες πρόνοιες που αφορούν περιβαλλοντικές πολιτικές».

Σύνδεση με την κοινωνία

Ένα ακόμα στοιχείο που ξεχωρίζει στο LIFE ο κ. Προμπονάς από το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Κρήτης από όλα αυτά τα χρόνια, είναι η σύνδεση με την κοινωνία. Όπως τονίζει, τα πολύχρονα προγράμματα που υλοποιούνται (μπορεί να φτάσουν ακόμα και τα 9 έτη) δεν εστιάζουν μόνο στις έρευνες όπως συνήθως κάνουν άλλα χρηματοδοτικά εργαλεία (π.χ το HORIZON), αλλά στην κοινωνία, κινητοποιώντας τους πολίτες και εμπλέκοντάς τους άμεσα στα προγράμματα.

«Όταν κάναμε ένα από τα προγράμματα στην Κρήτη για την διατήρηση του πληθυσμού του γυπαετού, η ενημέρωση του κόσμου έπαιξε καθοριστικό ρόλο στο να περιορίσουμε όσα τον απειλούσαν. Ο κόσμος εξόντωνε τον γυπαετό επειδή νόμιζε ότι έτρωγε τα ζώα τους, αλλά αυτό δεν ισχύει γιατι αυτός τρέφεται με κόκκαλα. Μέσω του προγράμματος το έμαθαν» λέει ο ίδιος σημειώνοντας ότι στο τέλος του προγράμματος τα αναπαραγωγικά ζεύγη του γυπαετού αυξήθηκαν σημαντικά.

Ένα πρόγραμμα από τα κάτω προς τα πάνω

Τα προγράμματα LIFE όμως, δεν αφορούν μόνο την προστασία της φύσης και της βιοποικιλότητας όπως είναι αυτά που έχουν παρουσιαστεί παραπάνω, αφού περιλαμβάνουν και πρότζεκτ με στόχους όπως την κυκλική οικονομία, την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και την μετάβαση σε καθαρές μορφές ενέργειας.

Υπάρχουν δηλαδή και προγράμματα όπως το RenoInGR που συντονίζει το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και στοχεύει στην ενδυνάμωση των δήμων —ιδίως των μικρών, απομακρυσμένων και νησιωτικών— ώστε να σχεδιάζουν και να εφαρμόζουν ενεργειακές αναβαθμίσεις υψηλού αντίκτυπου σε σχολεία, διοικητικά κτίρια και άλλες δημόσιες υποδομές ή το LIFECOMET που βοήθησε στο στήσιμο και στην στήριξη εθνικών ομοσπονδιών ενεργειακών κοινοτήτων σε διάφορες χώρες της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης.

Ανάμεσά σε αυτές υποστηρίχτηκε και η ΔΕΣΜΗ ενεργειακών κοινοτήτων, στην Ελλάδα. Όπως υπογραμμίζει ο Χρήστος Βρεττός, υπεύθυνος πολιτικής στην υπεύθυνος πολιτικης στο REScoop.eu και στην Electra Energy που συμμετείχαν ως εταίροι στο πρόγραμμα, «το πρόγραμμα LIFE πρέπει να το υπερασπιστούμε όχι μόνο γιατι στηρίζει τις ενεργειακές κοινότητες αλλά επειδή έχει την λογική του να φέρνει δράσεις από κάτω προς τα πάνω και προωθεί διαθεματικές συνεργασίες και μεταξύ διαφορετικών φορέων αλλά και μεταξύ διαφορετικών χωρών.

Οι φορείς, οι οργανώσεις των πολιτών, οι Δήμοι, τα Πανεπιστήμια, τα Υπουργεία, λαμβάνουν κονδύλια για να κάνουν δράσεις που είναι άμεσα συνδεδεμένες με το πεδίο, με τις τοπικές κοινότητες. Και αυτό καλλιεργεί και έναν ευρωπαϊκό ιστό όπου βλέπεις πως τα κονδύλια έχουν μια άμεση επίδραση στην ζωή σου γιατι βλέπεις τις εφαρμόσιμες δράσεις που προκύπτουν, δεν μένουν τα προγράμματα LIFE απλά σε μια ιστοσελίδα».