ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ: “Ε, ΝΑΙ ΡΕ ΦΙΛΕ, ΟΛΑ ΓΙΝΟΝΤΑΙ ΤΕΧΝΗ”

Τι θυμάστε από το 2021; Η χρονιά της πανδημίας και της καραντίνας. Παρόλο που το μυαλό, μηχανικά, απωθεί τις άσχημες αναμνήσεις, όλη αυτή η περίοδος έχει “γράψει” διαφορετικά στον καθένα. Αυτή είναι και μία από τις πολλές πτυχές του ντοκιμαντέρ της Εύας Στεφανή, “Η καρδιά του ταύρου”.  Η σκηνοθέτις και το συνεργείο της, μας βάζει, λες και βλέπουμε από την κλειδαρότρυπα, στις πρόβες της παράστασης “Εγκάρσιος Προσανατολισμός” του Δημήτρη Παπαϊωάννου σε παραγωγή της Στέγης Ιδρύματος Ωνάση.

Η διαδικασία της δημιουργίας διακόπτεται από τον covid. Οι μάσκες γίνονται χαρακτηριστικό του προσώπου και τα βλέμματα μιλάν από μόνα τους, “θα ξαναγίνουν άραγε όπως ήταν πριν”.

Αλλά, “Η καρδιά του ταύρου”, μπορεί να οφείλεται με κάποιο τρόπο στην πανδημία αλλά δεν αφορά αυτή. Είναι μια σπουδή για το πως χρησιμοποιεί ένας κορυφαίος καλλιτέχνης τα έμψυχα και άψυχα υλικά ώστε να χτίσει την παράσταση του. Για το πώς όλα μπορούν να γίνουν τέχνη. Αποτελεί, επίσης, μια καλή ευκαιρία να γνωρίσουμε καλύτερα τον Δημήτρη Παπαϊωάννου. Όπως και η συνέντευξη που ακολουθεί.

Περνάμε ένα μήνα με πολύ “Παπαϊωάννου” με το Ρέκβιεμ στην Εθνική Λυρική Σκηνή και με την προβολή του ντοκιμαντέρ “Η Καρδιά του Ταύρου”
Ήταν μια αυθόρμητη επιτυχία απ’ αυτές που σπάνια συμβαίνουν. Μου είναι πολύ ευχάριστη η εκτίμηση για τη δουλειά μου, αν και  κοστίζει ενεργειακά η τόση έκθεση. Δεν είναι απολύτως ενάντια στη φύση μου, αλλά υπάρχει ένα κομμάτι της που δεν το αντέχει. Τώρα που έχω μια περίοδο ανασύνταξης για τα επόμενα πράγματα που με ενδιαφέρουν να κάνω, θα κρυφτώ. Ακόμη και η αγάπη που λαμβάνεις είναι ενεργοβόρα

Νιώθεις την πίεση του κοινού ότι πρέπει να παρουσιάσεις κάτι για να μη σε λησμονήσει;
Όχι. Ξέρεις συμμετέχω ,αν και δεινόσαυρος, στα social media, θέλοντας να έχω μια παρουσία εκεί, γιατί με διευκολύνουν. Μου κάνουν ένα by pass από εσάς, δεν χρειάζομαι τους δημοσιογράφους για να έχω επαφή με το κοινό και αυτό είναι θεραπευτικό. Οπότε φαντάζομαι ότι και εμένα με έχει μολύνει λιγάκι αυτό το μικρόβιο του να νιώθω ότι πρέπει να έχω κάποια προσοχή. Γενικά, όμως, όχι και δεν αισθάνομαι πίεση. Αισθάνομαι την αγωνία για το αν το κοινό θα ευχαριστηθεί αυτό που έχω να προτείνω, αλλά αν δεν το ευχαριστηθεί και εμένα μ αρέσει, δεν πειράζει. Νομίζω ότι στη δική μου την περίπτωση το κοινό με αγάπησε περισσότερο για αυτό που είμαι, γιατί αυτό που κάνω είναι ακαταχώρητο. Είναι κουλό. Έχει τις αιχμές του. Δεν είναι τηλεόραση Δεν είναι κινηματογράφος. Τι είναι αυτό το πράγμα που λέγεται σωματικό θέατρο; Είμαι πολύ τυχερός που έχω μια τέτοια εκδήλωση αγάπης για κάτι τόσο υβριδικό.

Έχουμε, όμως,  εξοικειωθεί σαν κοινό.
Μου πήρε πάρα πολλά χρόνια δουλειάς για να το πεις αυτό.

“Η σκληρότητα χωρίς αγάπη δεν έχει κανένα νόημα. Είμαι σίγουρος ότι κανείς δεν μπορεί να με κατηγορήσει, φαίνεται και στο ντοκιμαντέρ, ότι δεν είμαι απαιτητικός πρώτα  πρώτα με τον εαυτό μου.”

Νομίζω, ότι δεν είσαι από τους ανθρώπους που σου δόθηκαν τα πράγματα. Τα κέρδισες.
Το κέρδισα νομίζω, αλλά δεν ξεχνώ ότι μου δόθηκε εμπιστοσύνη και από το κοινό και από αυτούς που διαχειρίζονται τα κονδύλια στην τέχνη.

Έχεις σκεφτεί πώς θα ήταν αν ξεκινούσες τώρα; Με τα κοινωνικά δίκτυα, το youtube, όλα αυτά τα εργαλεία αυτοέκφρασης.
Μπορεί να ήταν καλύτερα. Γιατί με έναν τρόπο από μικρό παιδί αυτό ήθελα  να κάνω. Από τη ζωγραφική πέρασα στα κόμικς γιατί υπήρχαν τα περιοδικά που κυκλοφορούσαν ανάμεσα στη γενιά μου. Μετά κάναμε περιοδικά με τον Αλέξη Μπίστικα, ανακατεύτηκα σε εκδόσεις και μετά έκανα τις παραστάσεις μου στην κατάληψη. Θέλω να πω ότι κινούμαι δίπλα στο σύστημα και με μια διάθεση αυτοπροσδιορισμού και αυτοέκφρασης. Φτιάχναμε θέατρα για να έρθει ο κόσμος, δεν πήγαμε στα ήδη υπάρχοντα. Δεν περιμέναμε την άδεια του συστήματος για να εκφραστούμε.

 Γεγονός είναι ότι από τη στιγμή που έμαθα μοντάζ και άρχισα να διαχειρίζομαι το κινηματογραφημένο υλικό των παραστάσεων σε δικά μου edits και να τα πετάω στο διαδίκτυο, πολύ πριν με ανακαλύψουν οι “curators” του εξωτερικού, δημιουργήθηκε ένα ρεύμα το οποίο έκανε τις παραστάσεις μου με το που πήγαινα στο εξωτερικό sold out από την αρχή. Μόνο και μόνο επειδή υπήρχε αυτή η δημοκρατική διαχείριση της εικόνας. Εγώ είμαι απολύτως ευγνώμων για το καινούριο αυτό εργαλείο. Γιατί μεγάλωσα σε μια γενιά που δεν μπόρεσε αυτό να με διαφθείρει την ώρα που έπλαθα τον χαρακτήρα μου.

 Στην “Καρδιά του Ταύρου” γίνεται μια προσπάθεια από την Εύα Στεφανή να μπούμε στο μυαλό σου;
Ο εγκλωβισμός στις πρόβες μιας παράστασης. Γι αυτό έγινε το ντοκιμαντέρ. Γιατί υπήρχε η απειλή να χαθεί ο “Εγκάρσιος Προσανατολισμός”, να μη γίνει ποτέ. Ήμουν εναντίον της σκέψης να μεταδοθεί σε live streaming. Επειδή λοιπόν αρνιόμουν να γίνει αυτό, γεννήθηκε η ιδέα του να καταγραφεί η διαδικασία μέσα στην οποία βρισκόμαστε.

Πώς έχει γράψει η περίοδος της πανδημίας στην ζωή μας;
Ήταν καθοριστική. Ξέρεις τι νομίζω πως ήταν το πιο σημαντικό για τον covid, αν δεν  ζουσες την τραγωδία ανθρώπων δικών σου να πεθαίνουν. Ήταν μια αποκαλυπτική εμπειρία για το πως άνθρωποι πανικοβάλλονται μόλις τους παίρνεις τις δράσεις που τους καθορίζουν. Αυτό συνέβη και στους καλλιτέχνες. Ο πανικός δηλαδή ότι πρέπει να γίνουν όλα live streaming, λες και δεν υπάρχει μια αποθήκη τέχνης με την οποία μπορεί να επιβιώσει η ανθρωπότητα καταναλώνοντας τέχνη που έχει ήδη γίνει για 15 τουλάχιστον χρόνια. Υπαρξιακός ήταν ο πανικός όλων. Τι θα κάνουμε μόνοι, με τον εαυτό μας; Ενώ όλοι γκρινιάζουμε ότι δεν έχουμε χρόνο, ότι είμαστε κουρασμένοι, ότι ξαφνικά μπορούσαμε να ξεκουραστούμε, μπορούσαμε να μείνουμε με τον εαυτό μας, ήρθε ο  πανικός.

Επίσης  ο covid με πέτυχε στη μέση της δημιουργικής διαδικασίας που είναι η πιο δυσάρεστη στιγμή, γιατί είναι αυτή που καταλαβαίνεις ότι πρέπει πια να δεχτείς ότι με αυτό το υλικό που έχεις φτιάξει, με αυτό θα κατασκευαστεί ένα έργο. Πάντα ελπίζω να έχω κάτι καλύτερο από αυτό που έχω. Και πάντα έρχεται αυτή η ρημάδα η στιγμή που πρέπει να δεχτώ ότι τόσο μπορώ και με αυτό το τόσο θα πορευτώ. Και εκεί πέρα χτύπησε το lockdown. ‘Ημουν ανακουφισμένος σαν παιδί που λόγω χιονιού δεν θα πάει στο σχολείο.

Με την Εύα Στεφανή είστε φίλοι.
Την αγαπώ και την εκτιμώ πολύ. Την συμπεριλαμβάνω μέσα σε στην πολύ μικρή ομάδα των σπουδαίων Ελλήνων καλλιτεχνών.

Ποια ήταν η σχέση σας κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων;
Η Εύα είναι μοναδική στο να γίνεται αόρατη. Εγώ φρόντισα να  την κάνω ορατή γιατί μου άρεσε να παίζω μαζί της. Μ’ αρέσει να την πειράζω και επίσης προσπαθούσα να κάνω την παρουσία της ένα παιχνίδι για όλους ώστε να είναι ανεμπόδιστες οι πρόβες μας αλλά και για να είναι ανεμπόδιστη η δική της δουλειά. Να μην είμαστε μονίμως σε performative mode λόγω της κάμερας. Οπότε η συμφωνία που έκαναν από την αρχή ήταν, Εύα έχεις πρόσβαση στα πάντα και έχω το απόλυτο βέτο για το τι δεν επιτρέπεται να μπει μέσα. Γιατί θέλω τα παιδιά να μπορούν να βρίζουν, να μην ντρέπονται να είναι γυμνά στις πρόβες, να κάνουμε politically incorrect αστεία και δεν επιθυμώ να αισθάνομαι την απειλή ότι χωρίς να θέλω κάτι, θα βγει στο κοινό. Για να μπορούν οι άνθρωποι να εκτίθενται τόσο πολύ στη δουλειά μου, σημαίνει ότι χρειάζεται μια ατμόσφαιρα εμπιστοσύνης που έχει μέσα αρκετο σαρκασμό και βλακεία.

Βλέποντας τον εαυτό σου καταλαβαίνεις γιατί κάποιος μπορεί να σε περιγράψει ως “τύραννο”;
Καταλαβαίνω γιατί με θεωρούν αυστηρό.

Θα αποθαρρύνει αυτό κάποιον να συνεργαστεί μαζί σου;
Όποιος είναι σοβαρός καλλιτέχνης παρακαλάει να βρει έναν άνθρωπο να βγάλει το καλύτερο ζουμί από μέσα του. Όταν αυτό το πράγμα γίνεται νευρωτικό, οι άνθρωποι φεύγουν. Αλλά όσο είναι μια πίεση που έχει τον αγνό σκοπό της καλύτερης δυνατής συγκομιδής ταλέντου και της εξέλιξης του καλλιτέχνη, και όσο αυτό γίνεται αγάπη, τότε κανείς δεν φεύγει. Γιατί η σκληρότητα χωρίς αγάπη δεν έχει κανένα νόημα. Είμαι σίγουρος ότι κανείς δεν μπορεί να με κατηγορήσει, φαίνεται και στο ντοκιμαντέρ, ότι δεν είμαι απαιτητικός πρώτα  πρώτα με τον εαυτό μου. Απαιτώ αυτήν την αφοσίωση πρωτίστως από μένα, για να έχω το δικαίωμα να την απαιτώ από τους άλλους.

Υπάρχει μια ροπή προς την ευκολία.
Και μια ροπή στο να μην αισθανόμαστε άσχημα! Είναι όμως απαραίτητο και αναπόφευκτο συστατικό της ζωής. Στην δική μου  τέχνη το αντιμετωπίζω συχνά. Δουλεύω με πολύ νέα παιδιά και είμαι ενθουσιασμένος γι αυτό, αλλά μπορείς εύκολα να ξεχωρίσεις τους παλαιάς κοπής νέους από τους καινούργιας κοπής νέους, γιατί τους μοιάζει η δυσκολία να είναι ενόχληση. Προτιμούν λίγη ασάφεια-την μπερδεύουν με ελευθερία. Είμαι απόλυτα συγκεκριμένος και εναντίον του φλου. Στις τελευταίες ομάδες νέων παιδιών που δουλεύω μερικές φορές δεν καταλαβαίνω πως είναι δυνατόν να έχω πει τρεις φορές ένα πράγμα και να μην έχει ακόμη γίνει κατανοητό πόσο συγκεκριμένα το εννοώ. Είναι νομίζω ζήτημα γενιών. Αλλά ευτυχώς υπάρχουν ακόμη πολλοί νέοι άνθρωποι που έχουν όλη την παλιομοδίτικη, συγκινητική ανάγκη του καλλιτεχνικού σφουγγαριού που θέλει να τα ρουφήξει όλα για να ανθίσει. Γνώρισα πάλι σε αυτή τη δουλειά που έκανα τώρα αρκετά παιδιά με αυτό το χαρακτηριστικό. Είναι το άθλημα πνευματικό. Οι θεοί τους είναι οι μεγάλοι-ο Ντέιβιντ Λιντς, ο Λευτέρης Βογιατζής. Διψάνε για τη δυσκολία. Αυτό συνήθως είναι τα παιδιά που ξέρουν μέσα τους ότι έχουν τη δύναμη και θέλουν τον μέντορα να βάλει εμπόδια για να αναδυθεί ο πρωταθλητής από μέσα τους. Αυτή είναι μια συγκλονιστική διαδικασία συνεργασίας,

Πέρα από αυτό στο ντοκιμαντέρ φαίνεται και όλη η διαδικασία της παραγωγής δεν είναι απλό θέμα. Δεν είναι άντε ανεβαίνουμε στη σκηνή και κάνουμε ένα χορευτικό.
Έτσι είναι η τέχνη. Απλώς επειδή καταναλώνουμε πολλά προϊόντα που είναι καλλιτεχνίζοντα και νομίζουμε ότι είναι τέχνη. Λέμε μουσική και σκεφτόμαστε κάτι τραγουδάκια. Η μουσική είναι κάτι άλλο. Είναι πολύ πιο δύσκολο, πολύ πιο ακριβές. Είναι πολύ πιο πολύπλοκο. Μου αρέσει που με συγκαταλέγει κανείς στους τελειομανείς αλλά είναι και μια υπερβολή της εύκολης θεώρησης των πραγμάτων. Τι σημαίνει τελειομανής; Θα πούμε ότι ο Φελίνι ήταν τελειομανής ή μεγάλος καλλιτέχνης; 

Ακόμα και στις low budget παραγωγές στα πρώτα σου χρόνια φαινόταν αυτό.
Ακόμη πιο πολύ. Μανία! Γιατί όπως έχει αποδειχτεί στη ζωή μου, δεν χρειάζεται μπάτζετ, χρειάζεται να πιστέψεις, να φτιάξεις χρόνο και να τα κάνεις όλα με τα χέρια σου. Εμείς μαζεύαμε από τα σκουπίδια σκηνικά, τα βάφαμε, τα τρίβαμε, τα καρφώναμε, τα φωτίζαμε. Με πορτατίφ κάναμε τις πρώτες παραστάσεις. Όταν το 2012 επιχείρησα μια επανεφεύρεση του εαυτού μου εν μέσω τεράστιας οικονομικής κρίσης, έκανα ένα έργο που ονομαζόταν “Πρώτη Ύλη”, το οποίο δημιουργήθηκε μ’ έναν σκουπιδοτενεκέ, ένα τελάρο και δύο σώματα σε μια αποθήκη. Έχοντας έρθει από την τελετή έναρξης, από τις μεγάλες παραγωγές του Παλλάς κτλ. Είναι το καλύτερο έργο που έχω κάνει στη ζωή μου. Με το τίποτα, με το τίποτα όμως.

Με καθημερινά αντικείμενα.
Δεν είμαι φυσικά ο μόνος, οι εικαστικοί καλλιτέχνες το έχουν κάνει πολλά χρόνια από τότε που ο Duchamp μας πρότεινε ν’ ανακαλύψουμε το καθημερινό αντικείμενο. Η ιστορία της τέχνης είναι και η ιστορία του κινηματογράφου και της μουσικής και του θεάτρου και των εικαστικών. Λέμε ας πούμε, για αυτό το σωματικό θέατρο που κάνω εγώ ότι μπορεί να έχει μια συγγένεια με αυτό που δοκίμασε να κάνει η Πίνα Μπάους, που έφερνε την πιο ασήμαντη χειρονομία και μέσα από την απόσταξη και την επανάληψη, άνοιξε τα μάτια του κόσμου στην ποίηση και τη χορευτικότητα της καθημερινότητας. Θα μπορούσαμε να της πούμε και αυτηνής “παίρνεις μια χειρονομία και την κάνεις χορογραφία”. Ε, ναι ρε φίλε, όλα γίνονται τέχνη. Όλα. Και το παπούτσι και το ξύλο και το χαρτί και το σώμα.

Ένα άλλο ζήτημα στην “Καρδιά του Ταύρου” είναι ότι κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων χάνεις τον πατέρα σου.
Ο πατέρας μου ήταν μια τρομερά σημαντική προσωπικότητα για μένα. Σε αυτόν είναι αφιερωμένη η Πρώτη Ύλη. Από τον πατέρα μου έπρεπε να το σκάσω για να γίνω αυτός που έγινα και ο πατέρας μου έγινα τελικά. Αυτό το “τέρας” από το οποίο έφυγα. Ήταν πολλά χρόνια αυτή η σχέση μια διαμάχη προσωπικοτήτων. Μια διαμάχη που γινόταν οργή μέσα από πολύ μεγάλη αγάπη. Συμφιλιωθηκαμε προς το τέλος και μπόρεσα στην περιπέτεια της υγείας του να του σταθώ, να είμαι κοντά του και να ξαναβρούμε την πρώτη μας αγάπη.

Ξέρεις, όταν υπάρχει το πρόβλημα είμαι πάρα πολύ ψύχραιμος γιατί αισθάνομαι συνήθως την ευθύνη του ανθρώπου που πρέπει να το αντιμετωπίσει. Συχνά δε, όταν υπάρχει το πρόβλημα, ηγούμαι μιας ομάδας ανθρώπων, που σημαίνει ότι δεν επιτρέπω στον εαυτό μου τον πανικό και τη λιποψυχία. Στην περίπτωση λοιπόν του πατέρα μου, από την οικογένεια ήμουν εγώ αυτός ο οποίος είχε και τις οργανωτικές και τις οικονομικές δυνατότητες να κάνει την παραγωγή της πιο πετυχημένης διαδικασίας αντιμετώπισης του καρκίνου.

Είναι τελικά η αποδοχή το κλειδί σε αυτή την υπεραναλυμένη σχέση μεταξύ γονιών και παιδιών;
Στη δική μου τη ζωή, ναι και ευτυχώς ο πατέρας μου μου πρόλαβε με κάποιο τρόπο εκεί κοντά στα 75 του να έρθει σπίτι και να μου ζητήσει συγχώρεση για τα πράγματα που δεν είχε καταλάβει και με δυσκόλεψε. Ούτε καλλιτέχνης ήθελε να γίνω και δεν το συζητούσε φυσικά να είμαι ένας ομοφυλόφιλος άντρας. Ήταν από αυτή τη γενιά που ούτε καν μπορούσε να φανταστεί ότι  με αυτό το πράγμα μπορείς να γίνεις οτιδήποτε άλλο εκτός από περίγελος.

Που από πρώτη στιγμή δεν κόλωσες και στα δύο.
Είναι οι δύο ακρογωνιαίοι λίθοι της ύπαρξής μου, ο ερωτισμός μου και η έκφρασή μου.

Δεν σκέφτηκες να συμβιβαστείς για λίγο;
Δεν μπορώ. Δεν είναι από μαγκιά, είναι  από απόλυτη ανικανότητα. Και τώρα ακόμη δεν μπορώ να κάνω πράγματα που δεν θέλω. Μου είναι αδύνατον. Οι συνεργάτες μου διασκεδάζουν τρελά με αυτό.

“Μου αρέσει που με συγκαταλέγει κανείς στους τελειομανείς αλλά είναι και μια υπερβολή της εύκολης θεώρησης των πραγμάτων. Τι σημαίνει τελειομανής; Θα πούμε ότι ο Φελίνι ήταν τελειομανής ή μεγάλος καλλιτέχνης;”

Έχει μια σκηνή μέσα στο ντοκιμαντέρ μέσα από τα καρέ ενός κόμικ που έχεις φτιάξει για το πως αποχαιρέτησες τον πρώτο σου έρωτα στην ηλικία των 18. Πήρε το αεροπλάνο από τη Μύκονο και δεν τον ξαναείδες ποτέ. Και έκανα αυτή τη σύνδεση του έρωτα με τον θάνατο για το πως και στις δύο περιπτώσεις έρχεται κάποια στιγμή η ώρα του αποχαιρετισμού.
Ο έρωτας είναι θνησιγενής. Δεν είναι αυτό που οι άνθρωποι καμιά φορά μπερδεύουν με την  αγάπη. Αυτό που ξαφνικά ανακαλύπτεις ότι κάτι σου λείπει και είναι αυτός ο άνθρωπος. Αυτό το αίσθημα ζει όσο υπάρχει αυτή η έλλειψη. Όταν η ανάγκη πληρωθεί, αυτό το αίσθημα πεθαίνει. Η στιγμή στην οποία αναφέρεται η Εύα και μιλάει για τον πρώτο μου έρωτα είναι ουσιαστικά η στιγμή που ανοίγει η πόρτα και νιώθεις την τρομερή και δημιουργική ενέργεια που εμφανίζεται μέσα σου όταν είσαι ερωτευμένος. Αυτό συνήθως μας αποκαλύπτεται με έναν άνθρωπο, αλλά μετά καταλαβαίνεις ότι πρόκειται για τον Έρωτα τον ίδιο και όχι για τον άνθρωπο που το προκαλεί. Και ειναι ενέργεια που ισχύει, και σε φιλικό επίπεδο και σε επίπεδο γονεϊκό και με την ίδια τη ζωή, με τα πράγματα, με το φως, με τις διαδικασίες. Πρέπει να πούμε ότι είναι συγκινητικό ότι είμαστε κληρονόμοι μιας γης στην οποία αυτοί που την κατοικούσαν συνέλαβαν την έννοια “Έρως” και την έκαναν θεότητα. Όλοι ξέρουμε τι σημαίνει ερωτεύομαι, είτε πρότζεκτ, είτε ιδέα, είτε άνθρωπο. Και πατάμε τώρα στο χώμα που κάποιοι το συνειδητοποίησαν σε παγκόσμια πρώτη  και το έκαναν Θεό. Το βρίσκω πολύ χαριτωμένο.

Γιατί δεν έφυγες από την Ελλάδα; Θα μπορούσες να κάνεις μεγάλη καριέρα οπουδήποτε στο εξωτερικό.
Είμαι ένας συνδυασμός ατρόμητου ανδρός και κότας. Δεν σκέφτηκα ποτέ πάρε τη βαλίτσα σου και βλέπεις. Θα μπορούσα να κάνω καριέρα στο εξωτερικό; Δεν ξέρω. Εμένα με ανακάλυψαν όταν ήμουν πενήντα χρονών και εξερράγη η καριέρα μου  με τον πιο κολακευτικό τρόπο. Ημουν πενήντα είχα το παράπονο και  έλεγα ρε γαμώτο, δεν με παίζουν εκεί που θεωρώ ότι ανήκει η δουλειά μου και ξαφνικά με παίξανε όλοι.

Τώρα πως νιώθεις; Πάνε γεωμετρικά καλύτερα τα πράγματα;
Είμαι από τη φύση μου αισιόδοξος άνθρωπος και είμαι επηρεασμένος από τις προσωπικές μου ιστορίες. Τι έζησα; Έζησα το γεγονός ότι δημιουργήθηκε ένα σπίτι που λέγεται Στέγη Ιδρύματος Ωνάση που όποτε έχω την επιθυμία να δημιουργήσω κάτι μου λέει έλα, θα σε στηρίξω. Και φτιάξαμε αυτό το ντοκιμαντέρ με αυτή την υπέροχη καλλιτέχνιδα. Και  στην Εθνική Λυρική Σκηνή μπορώ και αναβιώνω ένα πράγμα που έκανα πριν από 31 χρόνια και μου δίνεται η ευκαιρία να το δουλέψω όπως θέλω. Και ο κόσμος έρχεται και με ευχαριστεί γι’ αυτό που κάνω. Το Μέγαρο Μουσικής με στηρίζει χρόνια παρέχοντας μου χώρο δημιουργίας. Δεν μπορώ να καταλάβω πως μπορώ να γκρινιάξω; Από την άλλη, βλέπω για παράδειγμα την αρχιτεκτονική καταστροφή του ελληνικού μοντερνισμού και με πιάνει απελπισία.

“Ομάδες Εδάφους” υπάρχουν σήμερα; Υπάρχουν ας πούμε αυτή τη στιγμή “τρύπες” που δημιουργούν άτομα που θα τα συζητάμε σε 30 χρόνια;
Στην εποχή που ζούμε τα “institutions” κάνουν κρα για καινούργιες φωνές. Τα τελευταία 20 χρόνια έχουν καταλάβει πώς έχει μπουκώσει το σύστημα και πρέπει ν’ ανακαλύπτουν τις μικρές φωνές. Οπότε αυτή τη στιγμή ο άνθρωπος ο οποίος ξεκινάει το μόνο το οποίο έχει να φοβηθεί είναι την από πολύ νωρίς μεγάλη έκθεση. Αλλά αν θέλει κάποιος να πει κάτι καινούργιο, υπάρχουν αυτή τη στιγμή φορείς που τον στηρίζουν, τον προβάλλουν αλλά φυσικά, μπορούν και να τον καταπιούν με αυτόν τον τρόπο. Αυτό όμως έχει να κάνει πάντα με τον καλλιτέχνη. Δεν θα ξεχάσω ποτέ τη στιγμή που ήρθε ο Γιώργος Λούκος και έσκασε αυτό το συγκλονιστικό φεστιβάλ στην τόσο κουρασμένη αθηναϊκή πραγματικότητα. Έδωσε ξαφνικά το μικρόφωνο σε όλους τους underground καλλιτέχνες να φτιάξουν νέο έργο. Μερικοί μπόρεσαν και μερικοί μπέρδεψαν τα λόγια τους.

Πάντως για να σου απαντήσω συνολικά στην ερώτηση, εγώ που είμαι αισιόδοξος τύπος, μου αρέσει που η Αθήνα είναι hot μέρος αυτή τη στιγμή. Εγώ μεγάλωσα στην Αθήνα, που στα νιάτα μου αισθανόμουν ότι υπάρχει ένα hot underground, αλλά μετά για τριάντα χρόνια αισθανόμουν ότι είμαι σε μία ξενέρωτη πόλη.

Δεν φανταζόμουν ότι θα είμαι 62 χρονών και θα πέρναγα τόσο καλά. Είτε στην πόλη είτε σε σχέση με το κοινό. Δεν είχα ποτέ φανταστεί ότι με αυτό που κάνω θα παίρνω τέτοια αγάπη.