ΕΙΡΗΝΗ ΒΛΑΧΟΥ: ΤΩΡΑ ΠΙΑ ΑΝ ΔΕΝ ΕΧΕΙΣ ΧΑΡΤΙΑ ΠΑΣ ΦΥΛΑΚΗ

«Αυτό που με ενόχλησε πάρα πολύ, είναι ότι από τον Σεπτέμβριο μετατράπηκε η παράτυπη παραμονή των ανθρώπων σε ποινικό αδίκημα. Δηλαδή, όταν δεν έχεις χαρτιά, δεν είναι πια μία παράβαση διοικητικού τύπου. Αν δεν έχεις χαρτιά τώρα πας φυλακή. Συμβολικά, για μένα, ποινικοποιείται η ιδιότητα του ξένου, του πρόσφυγα».

Η Ειρήνη Βλάχου είναι δικηγόρος και δουλεύει σε Μη Κυβερνητική Οργάνωση. Είναι από τους νομικούς που που βρίσκονται στο πεδίο, στα στρατόπεδα, στις φυλακές, στα αστυνομικά τμήματα, στα δικαστήρια. Καθώς συρρικνώνονται στα δικαιώματα αυτών των ανθρώπων, η δικηγόρος δίνει καθημερινά μάχες για να αποκτήσουν το δικαίωμα στο άσυλο. Και αφού κάθε πόλεμος που ξεσπά δημιουργεί νέες ροές προσφύγων η δουλειά της γίνεται ακόμα πιο δύσκολη και απαιτητική.

Το βιβλίο της «Το Άσυλο» κυκλοφόρησε πριν μερικούς μήνες από τις εκδόσεις Αντίποδες. Εκεί η Ειρήνη κατάφερε να χωρέσει μέσα στις λιγοστές σελίδες το δράμα των ανθρώπων οι οποίοι έχουν διανύσει χιλιάδες χιλιόμετρα και έχουν ξοδέψει χιλιάδες ευρώ φτάνουν σε μία χώρα έχοντας την ελπίδα ότι θα τους φιλοξενήσουν ή θα τους βοηθήσουν να ενταχθούν. Και αυτές οι ελπίδες γρήγορα διαψεύδονται.

Γιατί αποφασίσατε να γράψετε αυτό το βιβλίο; Θέλατε να μοιραστείτε τις εμπειρίες σας ή να περιγράψετε την καφκική πραγματικότητα που βιώνουν οι πρόσφυγες κατά την διαδικασία αίτησης ασύλου;
Δεν ήταν καθόλου εύκολη απόφαση και σχεδόν δεν είναι δική μου, ποτέ δεν είχα φανταστεί ότι θα γράψω κάτι. Βασικά ήταν ιδέα του εκδότη και με πίεζε καιρό να το κάνω. Άλλωστε γνωριζόμαστε χρόνια και είχε παρακολουθήσει όλη την ενασχόλησή μου από το 2010 περίπου και μετά σε αυτό το χώρο. Δεν θα το έκανα, αν δεν προέκυπτε η κρατική αποφαση να μετατραπεί η παραμονή ανθρώπων στη χώρα χωρίς χαρτιά σε ποινικό αδίκημα, σε έγκλημα.

Επίσης ο τρόπος γραφής κάπως με βόλεψε γιατί κάθομαι πολύ δύσκολα να γράψω κάτι αν δεν είναι για δουλειά, οπότε, το να μιλάω στον Χρήστο Κρυστάλλη που έγραψε την εισαγωγή, εκείνος να με ηχογραφεί, να απομαγνητοφωνεί το κείμενο και μετά να το αλλάζω εγώ, μου ταίριαξε, γιατί δεν αντιμετώπισα ποτέ τη λευκή σελίδα οπότε δε με ένοιαζε. Το άλλαξα πολύ βέβαια μέχρι να βγει όπως βγήκε.

Όταν το αποφάσισα, σκοπός ήταν πρώτον να περιγράψω τη διαδικασία όχι νομικά, αλλά τι σημαίνει για αυτούς τους ανθρώπους και δεύτερον να ασχοληθώ με τους εργαζόμενους σε αυτό το χώρο μέσω της δικής μου πορείας, καθώς μας θεωρώ ένα ιδιαίτερο κομμάτι του εργαζόμενου πληθυσμού.

Τι σας ώθησε να ασχοληθείτε με το μεταναστευτικό να γίνετε όπως το λέτε δικηγόρος ασύλου;
Με ώθησε η αδυναμία μου ειδικά όντας νεότερη να ασχοληθώ με τη βαριά ή/ και corporate δικηγορία, η κατάσταση στα δικηγορικά γραφεία που ήμουν συνεργάτης καθώς δεν τόλμησα να κάνω δικό μου γρήγορα, η ιδέα μου για το δικηγόρο ως παραστάτη δικαιωμάτων, η αντίληψη ότι η φάση του προσφυγικού για την Ελλάδα ήταν ιστορική στιγμή και έπρεπε να εμπλακώ.

Πόσο ψυχοφθόρο είναι αυτό για έναν δικηγόρο, καθώς φαντάζομαι ότι θα πρέπει να εμπλέκεται προσωπικά με τον κάθε πρόσφυγα που αναλαμβάνει;
Δεν το είδα ποτέ ως ψυχοφθόρο με την έννοια που το λέτε. Αντίθετα. Η προσωπική εμπλοκή δίνει νόημα στις ενέργειες. Η φθορά άρχισε να έρχεται όσο γινόταν όλο και πιο δύσκολο να παρασταθεις όντως στον άνθρωπο με την σκλήρυνση της νομοθεσίας για το άσυλο. Και τότε πείστηκα να γράψω και το βιβλίο. Αν είχα ελπίδα για αυτή τη δουλειά, δε θα το έγραφα.

Σε αντίθεση με τις περισσότερες μαρτυρίες για το προσφυγικό ζήτημα εσείς υιοθετείτε μία «ψυχρή» ανάλυση της γραφειοκρατικής μηχανής. Επίσης αποφεύγετε τις μελοδραματικές ιστορίες. Πιστεύετε ότι έτσι η μελέτη σας λειτουργεί με πιο άμεσο τρόπο;
Όντως υιοθετώ μια ψυχρή ανάλυση; Θα το σκεφτώ. Πάντως η γραφειοκρατική μηχανή είναι ψυχρή και γι’ αυτό θεωρώ ότι ο ρόλος των επαγγελματιών είναι ουσιαστικός για να διεκδικούν μέσα σε αυτή τα δικαιώματα των ανθρώπων που συντρέχουν. Όσο για τις μελοδραματικές ιστορίες δεν μου αρέσουν στο χώρο αυτό, γιατί οι άνθρωποι κάθε άλλο παρά μελό ή αδύναμοι είναι. Έκτός από την όντως δύσκολη εμπειρία της προσφυγιάς, της αναγκαστικής μετακίνησης και άλλων γεγονότων, βίας και εκμετάλλευσης, ή ασθένειας, έχουν και ζωή, πριν και μετά από όλα αυτά, έχουν ταλέντα, επιθυμίες, κανονικά. Και επειδή το έμαθα αυτό, μοιραία πέρασε και στο βιβλίο.

Τι ακριβώς συμβαίνει με τις ΜΚΟ; Είναι στην ουσία η ανάληψη του προσφυγικού από τον ιδιωτικό τομέα; Και μου κάνει εντύπωση που τις αποκαλείτε εταιρίες.
Δε συμβαίνει κάτι τερατώδες. Είναι κάποιοι οργανισμοί που είναι παλιότεροι ή πιο καινούριοι, διεθνείς ή τοπικοί που κάνουν δουλειά και συμπληρώνουν πολλές φορές και το κράτος, βουλώνουν τρύπες του κράτους σε πολλά ζητήματα. Εταιρίες τις ονόμασα, γιατί έχουν μια μορφή με μάνατζερς, συντονιστές, αναφορές, συσκέψεις κλπ. Δεν υπάρχει τζίρος, κέρδη, αλλά καριέρες στο χώρο υπάρχουν. Με αυτή την έννοια. Και πάντα με απασχολούσε ότι έπαιρνα κάποιου είδους αμοιβή γι’ αυτή τη δουλειά. Και υπάρχει πάντα η συζήτηση, αλληλεγγύη, ΜΚΟ κλπ.

Για να μην ξεχνάμε πιστεύετε ότι κάποια στιγμή όσοι δουλεύουν εκεί μπορεί να κατηγορηθούν για παράνομες ενέργειες;
Οι εξαγγελίες για ποινικές ευθύνες κλπ υπήρχαν πάντα, με εκφοβιστικό χαρακτήρα τύπου εσείς τους φέρνετε στη χώρα, ή οτιδήποτε άλλο. Και το θεωρώ άδικο και αστείο, άνθρωποι που στην καλύτερη τελούν ανθρωπιστικό έργο αλλά και στη χειρότερη κάνουν λάντζα και δύσκολη δουλειά, να απειλούνται με ποινικές ευθύνες. Να κινδυνεύουν να κατηγορηθούν για παράνομη διακίνηση ανθρώπων.

Κατά την ενασχόληση σας με τους πρόσφυγες έχετε παρατηρήσει κάποια αλλαγή στις απόψεις της πλειοψηφίας των πολιτών αναφορικά με το ζήτημα; Με άλλα λόγια από την αλληλεγγύη που έδειξαν πολλοί στα πρώτα κύματα των προσφύγων και τα διθυραμβικά άρθρα περί φιλοξενίας των Ελλήνων φτάσαμε στην πλήρη αδιαφορία για την τύχη αυτών των ανθρώπων. Οι πολίτες αφυπνίζονται μόνο μετά από μεγάλης έκτασης γεγονότα όπως το πολύνεκρο ναυάγιο στην Πύλο ή το σχετικά πρόσφατο συμβάν στη Χίο με τους 15 νεκρούς και δεν δίνουν σημασία στον πρόσφυγα δίπλα τους. Δεν ξέρω αν συμφωνείτε και πως το ερμηνεύετε.
Συμφωνώ και έχει πολλαπλές αιτίες. Καταρχάς στην Ελλάδα πάντα θεωρούσαμε ότι θα είμαστε μια τράνζιτ χώρα, ότι δε θα μείνει κανείς εδώ και έτσι φερόμαστε και μέχρι σήμερα, η χώρα δεν έχει καμία στρατηγική ένταξης και υπάρχει και αρκετή δευτερογενής μετακίνηση από τη χώρα μας σε άλλες χώρες της Ευρώπης. Αυτή η πίστη ότι δε θα έχουμε εδώ ξένους προφανώς έχει περάσει και στη ρητορική του δημόσιου λόγου αλλά και στη διαχείριση,τα καινούρια camps π.χ. έχουν χτιστεί μακριά από αστικό ιστό, χωρίς λύσεις μετακίνησης εκτός αν έχουν ιδία μέσα, με τη λογική πως αφού δεν τους βλέπουμε δεν υπάρχουν.

Επίσης η κρατική ρητορική είναι ότι κάπως οι άνθρωποι αυτοί είναι παράσιτα, ζουν από επιδόματα, ψέματα όλα φυσικά, υπάρχει σύγχυση, δεν ακούγεται ποτέ πια η λέξη άσυλο, διεθνής προστασία, πρόσφυγας, όλοι είναι παράτυποι, παράνομοι, λαθρομετανάστες. Άνθρωποι που δεν ασχολούνται ενεργά με το θέμα δεν έχουν ιδέα τι συμβαίνει και εύκολα πέφτουν στην παγίδα υιοθέτησης αυτής της ρητορικής. Επίσης η φτωχοποίηση και το αδιέξοδο κοινωνικό και πολιτισμικό της χώρας διευκολύνει αφάνταστα την ξενοφοβία, γνωστά αυτά παλαιόθεν. Και βέβαια όλοι πιστεύουν ότι δε θα μας τύχει εμάς αυτό, όπως πίστευαν και στην Αμερική μέχρι να δουν να συλλαμβάνονται ή και να σκοτώνονται δίπλα τους λευκοί συμπολίτες τους.

Μπορεί ο Υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου να ανακαλεί το καθεστώς προστασίας επειδή έτσι κρίνει; Αυτό σημαίνει ότι το άσυλο στην ουσία είναι πάντα προσωρινό; Τι σημαίνει αυτό για έναν πρόσφυγα; Και τι για όσους δουλεύουν πάνω στο προσφυγικό;
Πέρα από το επικοινωνιακό του πράγματος αλήθεια είναι ότι γίνονται ανακλήσεις επί τη βάσει λόγων δημοσίας τάξεως κλπ. Σημαίνει, αν γίνει μέχρι τέλους και δεν τύχει επιτυχημένης νομικής βοήθειας, ότι ο άνθρωπος χάνει την προστασία του, δεν έχει χαρτιά απλά. Και βέβαια με τις πρόσφατες εξελίξεις είναι και ποινικό αδίκημα, πάει αυτόφωρο. Ε, για όσους δουλεύουν στο προσφυγικό, κατά βάση να πούμε ότι και ο πληθυσμός των εργαζομένων στο προσφυγικό έχει μειωθεί τελευταία και ειδικά η νομική βοήθεια έχει συρρικνωθεί και η ματαίωση, η κούραση είναι κάτι παραπάνω από παρούσα. Ειδικά για τη νομική υποστήριξη που σε δικαστηριακό επίπεδο, να πας στα δικαστήρια δηλαδή και να μην μείνεις στην υπηρεσία ασύλου, έχει και κάποια έξοδα, οι λύσεις είναι ελάχιστες αυτή τη στιγμή, αν ο άνθρωπος δεν έχει λεφτά να πάει σε ιδιώτη δικηγόρο.

Όπως βλέπουμε στις ΗΠΑ αλλά και σε ευρωπαικές χώρες η ακροδεξιά θεωρεί προνομιακό πεδίο την πολιτική διαχείρηση του προσφυγικού ζητήματος. Ποιές είναι οι σκέψεις σας σχετικά με αυτήν την παράμετρο; Πώς θεωρείτε ότι μπορούν να καταπολεμηθούν παρόμοιες αντιλήψεις;
Σκέφτομαι συνέχεια αυτά τα ερωτήματα. Αλλά επειδή έχω πολύ θυμό, δεν βρίσκω απαντήσεις. Κατά καιρούς σκέφτομαι ότι χρειάζεται να κάθίσει κάποιος να κάνει αυτό το λεγόμενο fact checking, ένα ένα να αποδομεί τα ψέματα ή τις μισές αλήθειες γύρω από το θέμα.

Μετά σκέφτομαι να πάμε στα σχολεία να το κάνουμε αυτό και να δίνουμε σε καθηγητές και μαθητές κείμενα και βιωματικές ασκήσεις να καταλάβουν τι συμβαίνει. Γιατί στα σχολεία υπάρχει με αυτά τα θέματα απίστευτη άγνοια και τρομερή πόλωση, το βλέπω από τα παιδιά μου, το ένα γυμνάσιο, το άλλο λύκειο.

Μετά να εκπαιδεύσουμε τους δικαστές, αυτούς π.χ. που δικάζουν τώρα το ποινικό της παράνομης παραμονής στη χώρα, χωρίς να ξέρουν καθόλου ούτε τα νομικά του ασύλου ούτε τις ζωές που δικάζουν. Μετά απελπίζομαι, γιατί σκέφτομαι ότι δε θα γίνει τίποτα και απλά η ιστορία επαναλαμβάνεται.