Ο JEFF KOONS ΣΤΟ NEWS 24/7: “Η ΤΕΧΝΗ ΞΕΚΙΝΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΜΠΕΙΡΙΑ”

Η Balloon Αφροδίτη του Jeff Koons στέκει αγέρωχη στη μεγαλοπρεπή σάλα του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, στο Μέγαρο Σταθάτου. Μνημειακή και ταυτόχρονα με μια αθωότητα που αιφνιδιάζει. Η επιφάνειά της λειτουργεί σαν καθρέφτης. Τραβά το βλέμμα, το διαθλά και το επιστρέφει πολλαπλασιασμένο μέσα στο ίδιο το έργο. Το σώμα της, διογκωμένο και καμπυλόμορφο, κουβαλά μια αρχέγονη μνήμη: τη γονιμότητα, τη ζωή, τη δύναμη του ενστίκτου. Περπατώντας γύρω της, βλέπεις να αντανακλάται ο κόσμος όλος. Στην πορτοκαλί εκδοχή της, την πιο αγαπημένη του Koons, αποπνέει μια απροσδόκητη τρυφερότητα.

Αυτή η μνημειακή γυναικεία μορφή του Koons κυριαρχεί στην έκθεση «Jeff Koons: Αφροδίτη του Lespugue», που φιλοξενείται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης έως τις 31 Αυγούστου 2026. Πρόκειται για μια πρωτότυπη συνάντηση της παλαιολιθικής τέχνης με τη σύγχρονη δημιουργία, με τον ίδιο τον Jeff Koons να βρίσκεται στην Αθήνα για τα εγκαίνια και να μιλά για το έργο και τις σκέψεις του πίσω από αυτό.

Η Balloon Venus Lespugue (Orange) (2013–2019) παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα, σε διάλογο με δέκα παλαιολιθικές «Αφροδίτες», μέσα από πιστοποιημένα αντίγραφα έργων που ανήκουν σε μεγάλα ευρωπαϊκά μουσεία. Η έκθεση παρακολουθεί τη γυναικεία μορφή από τις απαρχές της γλυπτικής έως σήμερα, ανοίγοντας έναν άξονα που εκτείνεται σε περισσότερα από 40.000 χρόνια ανθρώπινης δημιουργίας.

Ο Koons ανήκει στους καλλιτέχνες που μεταμόρφωσαν τη σύγχρονη γλυπτική μέσα από την υπερβολή και την καθαρότητα της μορφής. Από το Rabbit μέχρι το Balloon Dog, τα έργα του αντλούν από την καθημερινότητα και μετατρέπουν το οικείο σε εμβληματικό. Χρησιμοποιεί βιομηχανικά υλικά, άψογες επιφάνειες και μνημειακή κλίμακα, δημιουργώντας εμπειρίες που ενεργοποιούν τον θεατή. Το βλέμμα συμμετέχει, το σώμα ανταποκρίνεται, ο χώρος μετατρέπεται σε σκηνή.

Η φιλοσοφία του καλλιτεχνικά κινείται γύρω από έννοιες όπως η αυτοαποδοχή, η επιθυμία και η υπέρβαση. Με εκθέσεις σε κορυφαία ιδρύματα όπως το MoMA, το Tate και το Centre Pompidou, έχει διαμορφώσει ένα έργο που συνομιλεί με την ιστορία της τέχνης και τη σύγχρονη εμπειρία του βλέμματος.

Ο ίδιος ο Koons μιλώντας για την έκθεση δίνει το μέτρο αυτής της εμπειρίας: «Είναι εξαιρετικά μεγάλη τιμή για μένα να εκθέτω το έργο μου στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Η εμπειρία των αντικειμένων στο πλαίσιο της έκθεσης, από την Balloon Venus που ξεπερνά τα 2,5 μέτρα μέχρι τα μικρά ειδώλια ύψους λίγων εκατοστών, φανερώνει μια εντυπωσιακή αντίθεση ως προς την κλίμακα και τα υλικά». Και συνεχίζει: «Υπάρχει μια συνεχής συζήτηση γύρω από τη χρήση των ειδωλίων και τη σημασία τους. Το μέγεθός τους υποδηλώνει τον φορητό τους χαρακτήρα… μπορούσε κανείς να τα κρατήσει, να συνδεθεί σωματικά με τη μαγεία της γονιμότητας».

Οι Αφροδίτες που ζουν στο Μέγαρο Σταθάτου – Η έκθεση

Για να αντιληφθεί κανείς το εύρος και το ενδιαφέρον αυτής της πρότασης, χρειάζεται να επιστρέψει στην αφετηρία της: η Balloon Venus αντλεί έμπνευση από την παλαιολιθική «Αφροδίτη του Lespugue», ένα μικρό γλυπτό από χαυλιόδοντα μαμούθ, ηλικίας περίπου 28.000 ετών.

Η Αφροδίτη του Lespugue κουβαλά μια σπάνια αίσθηση οικειότητας. Μικρή, σχεδόν όσο μια παλάμη, γεννήθηκε μέσα σε έναν κόσμο σκληρό και αβέβαιο. Η ανακάλυψή της το 1922, σε σπήλαιο στους πρόποδες των Πυρηναίων, έφερε στο φως ένα αντικείμενο εύθραυστο και ανθεκτικό μαζί.

Στο πίσω μέρος διακρίνονται λεπτές χαράξεις που θυμίζουν ύφασμα. Η μορφή ανήκει σε μια ευρύτερη οικογένεια παλαιολιθικών ειδωλίων που εμφανίζονται σε όλη την Ευρασία και μοιράζονται κοινά χαρακτηριστικά: μικρό μέγεθος, έμφαση στο σώμα, απλότητα στη μορφή.

Στο Μέγαρο Σταθάτου, σε μια δεύτερη πιο σκοτεινή αίθουσα, βλέπουμε παλαιολιθικές «Αφροδίτες» από ελεφαντόδοντο, λίθο και πηλό, γυναικείες μορφές που μεταφέρουν την ίδια μορφολογική ένταση. Η διαδρομή περιλαμβάνει την Αφροδίτη του Lespugue, τις Αφροδίτες του Grimaldi, τη Savignano, τη Dolní Věstonice, τη Willendorf και τις δύο Αφροδίτες της Parabita. Παρά τις αποστάσεις, όλες μοιράζονται κοινή γλώσσα: μικρή κλίμακα, έμφαση στο σώμα, συμπύκνωση των χαρακτηριστικών.

Η συνύπαρξη σε δύο αντικριστές αίθουσες δημιουργεί μια έντονη αντίθεση κλίμακας και υλικών. Από τη μία πλευρά, αντικείμενα που χωρούν στην παλάμη. Από την άλλη, ένα γλυπτό του Koons που ξεπερνά τα 2,5 μέτρα. Η μορφή παραμένει αναγνωρίσιμη σε όλο το φάσμα του χρόνου.

Ο Koons προσεγγίζει την «Αφροδίτη του Lespugue» ως σημείο συνάντησης. Η παλαιολιθική μορφή συνομιλεί με τον μοντερνισμό και διασταυρώνεται με αναφορές στον Giacometti και τον Brancusi. Aπό το ελεφαντόδοντο στον ανοξείδωτο χάλυβα, από το άγγιγμα στο βλέμμα.

Αν είχε τη δυνατότητα να απευθυνθεί στους δημιουργούς αυτών των ειδωλίων για το νόημα της τέχνης, ο Koons μας είπε ότι θα τους ευχαριστούσε για την ύπαρξή τους, για το ότι κατάφεραν να επιμείνουν και να βρουν έναν τρόπο ώστε να εξελιχθεί ο πολιτισμός και να φτάσουμε σήμερα εδώ που βρισκόμαστε, τονίζοντας ότι το ταξίδι δεν έχει τελειώσει.

Η τέχνη ξεκινά από την εμπειρία – Μια συζήτηση με τον Koons

Η ευκαιρία να βρεθείς σε μια συζήτηση «στρογγυλής τραπέζης», με λίγους δημοσιογράφους και τον Jeff Koons να εξηγεί τις σκέψεις του, είναι σαν να ανοίγει για λίγο μια πόρτα σε έναν κόσμο που συνήθως μένει ερμητικά κλειστός. Στον κόσμο της έμπνευσης του καλλιτέχνη.

Ο Jeff Koons κάθισε απέναντί μας με μια σταθερή ευγένεια και μια σπάνια ανοιχτότητα για έναν καλλιτέχνη της εμβέλειάς του. Ευθυτενής, κομψός, με σταθερό χαμόγελο, ακούει προσεκτικά και απαντά με συγκέντρωση. Δημιουργεί την αίσθηση ότι η συζήτηση μπορεί να κινηθεί παντού, χωρίς άγχος, με την πολυτέλεια του χρόνου. Η εμβάθυνση στα θέματα της τέχνης είναι φανερό ότι του δίνει μεγάλη χαρά.

Μας μίλησε για την ικανοποίηση της συνάντησης και για τη σημασία της τέχνης ως “κοινή εμπειρία”. Στάθηκε στη δυνατότητα να αναγνωρίζουμε το νόημα και την ομορφιά στις σχέσεις των ανθρώπων και στον τρόπο που μοιραζόμαστε τον χρόνο. Φως και αισιοδοξία. Δύο έννοιες που τις χρησιμοποιεί και τις εισάγει με ποικίλους τρόπους στα έργα του.

Καθώς μιλά για τη σχέση του με τα υλικά και τη διαρκή εξέλιξη της δουλειάς του, ο Koons επιστρέφει σε μια προσωπική ανάμνηση που φωτίζει τη σκέψη του. Ο ίδιος θυμάται ένα μικρό τασάκι των παππούδων του, μια γυναικεία μορφή σε πορσελάνη που κινούσε τα πόδια της όταν ακουμπούσες το τσιγάρο. Ένα αντικείμενο που είχε κατασκευαστεί μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, στην Ιαπωνία. Παιδί ακόμη, ένιωθε απέναντί του έναν ανεξήγητο ενθουσιασμό, μια σχεδόν σωματική απόλαυση. Εκεί, λέει, κατάλαβε κάτι που τον συνοδεύει μέχρι σήμερα: η εμπειρία δεν ιεραρχείται. Ένα απλό αντικείμενο μπορεί να γεννήσει το ίδιο βάθος με ένα έργο του Ντονατέλο, αρκεί να σε αγγίξει τη στιγμή που το συναντάς. Αυτό που μένει είναι η αίσθηση, η περιέργεια, εκείνη η πρώτη υπόσχεση ότι κάτι ανοίγεται μπροστά σου.

“Eνθουσιάστηκα όταν είδα την αξονική τομογραφία της παλαιολιθικής Αφροδίτης”

Τον ρωτάω τι ένιωσε όταν είδε για πρώτη φορά το μικρό παλαιολιθικό ειδώλιο της Αφροδίτης και τι σκέφτηκε όταν, χρόνια μετά, είδε την αντανάκλασή του στη δική του Balloon Venus. Η ερώτηση αφορά τη διαδρομή από την πρώτη σπίθα ως το τελικό έργο και το πόσο παρών μένει ο ίδιος μέσα σε αυτή τη διαδικασία.

«Ενθουσιάζομαι πολύ όταν έχω την ιδέα να δημιουργήσω κάτι, αλλά πρόκειται για μια βαθιά διαισθητική διαδικασία. Συνήθως συνειδητοποιώ ότι αυτό που ξεκινώ να φτιάχνω το έχω ήδη επεξεργαστεί μέσα μου για τουλάχιστον δύο χρόνια. Όταν κοιτάζω πίσω, βλέπω ότι η ιδέα δεν είναι καθόλου πρόσφατη. Έχει ωριμάσει με τον χρόνο. Κουβαλάω αυτή την πληροφορία μαζί μου και, κάποια στιγμή, αποφασίζω ότι θέλω να αφιερώσω σε αυτό το έργο τον χρόνο και την ενέργεια που απαιτεί. Και τότε αρχίζω να δημιουργώ.

Απόλαυσα πολύ τη διαδικασία της επιλογής των έργων. Θυμάμαι πόσο ενθουσιάστηκα την πρώτη φορά που κοίταξα μια αξονική τομογραφία ενός από αυτά τα αντικείμενα και είδα τους κόμβους και τα εσωτερικά τους μέρη, τους διαφορετικούς θαλάμους. Μοιάζει εντυπωσιακά με το ανθρώπινο σώμα. Σαν το νευρικό μας σύστημα, σαν τις αρτηρίες που διατρέχουν το σώμα από την καρδιά, που λειτουργεί σαν ένα κεντρικό σημείο.

Ξαφνικά υπάρχει ένα είδος αντιστροφής. Αυτό που είχε μεγάλη σημασία για μένα, ώστε να δώσω μια αίσθηση πυκνότητας σε αυτά τα έργα, ήταν η έννοια της μεμβράνης. Μια μεμβράνη που λειτουργεί ως όριο αλλά και ως διάλογος ανάμεσα στο εσωτερικό και το εξωτερικό. Όταν σκεφτόμαστε ένα μπαλόνι, το φανταζόμαστε άδειο, σαν ένα κενό. Αν σκεφτούμε τον εαυτό μας, αντιλαμβανόμαστε μια πυκνότητα. Υπάρχει σώμα, αίμα, όργανα. Υπάρχει βάρος. Την ίδια στιγμή, ο εξωτερικός κόσμος μάς φαίνεται ανοιχτός, σχεδόν άδειος. Νιώθω ότι ο θεατής γίνεται πιο άνετος στον εξωτερικό κόσμο γύρω από αυτά τα αντικείμενα, επειδή η ιδέα του κενού κάπως εξαφανίζεται».

Η κουβέντα μας κινείται διαρκώς ανάμεσα στο προϊστορικό παρελθόν και το παρόν. Λίγο αργότερα στρέφεται στο μέλλον. Τον ρωτάω πώς βλέπει την εξέλιξη της AI και αν φαντάζεται έναν κόσμο όπου η εμπειρία της τέχνης μεταφέρεται από το μουσείο σε εικονικά περιβάλλοντα.

«Χρησιμοποιώ την AI, αλλά όχι ως εργαλείο παραγωγής ιδεών ούτε ως έναν τρόπο να φτιάξω ένα έργο που θα αρέσει σε όλους. Τη βλέπω ως ένα εργαλείο που με βοηθά να κατανοώ καλύτερα τα υλικά και τις δυνατότητές τους. Με ενδιαφέρει πώς μπορώ να βελτιώσω αυτό που κάνω, πώς να πετύχω την καλύτερη δυνατή επιφάνεια, ποιο είναι το κατάλληλο νιτρικό άργυρο, πού μπορώ να κατασκευάσω κάτι, ποια είναι τα πιο ανθεκτικά και σωστά υλικά. Όλη αυτή η πληροφορία ανοίγει έναν ολόκληρο κόσμο μπροστά μου. Είναι εξαιρετικά πολύτιμη, γιατί με φέρνει πιο κοντά σε αυτό που θέλω να πετύχω.

Πάντα αγαπούσα την πληροφορία. Θυμάμαι, όταν ήμουν νεότερος, στις αρχές της δεκαετίας του ’80, πόσο δύσκολο ήταν να βρεις αυτό που χρειαζόσουν. Αν έψαχνα, για παράδειγμα, μια ηλεκτρική σκούπα και ανακάλυπτα ότι μια εταιρεία δεν κατασκεύαζε πια, έπρεπε να ανοίξω τον Χρυσό Οδηγό και να ψάχνω σε όλη τη χώρα για να εντοπίσω πού μπορεί να υπάρχει ακόμη. Μπορεί να νοίκιαζα ένα φορτηγάκι και να οδηγούσα χιλιόμετρα για να αγοράσω ακόμα και μια σφουγγαρίστρα. Ο κόσμος έχει αλλάξει. Σήμερα μπορώ απλώς να μπω στο διαδίκτυο, να κάνω μια αναζήτηση και να δω αμέσως πού υπάρχει διαθέσιμο αυτό που χρειάζομαι.

Πάντα αγαπούσα τη διαδικασία του να φτιάχνω πράγματα, να δημιουργώ. Η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι για μένα ένα φανταστικό εργαλείο και τη χρησιμοποιώ. Γνωρίζω πολλούς ανθρώπους που ασχολούνται με την AI και με τις τεχνολογίες της, όμως η ίδια η AI δεν μπορεί να εκφράσει συναισθήματα. Δεν γνωρίζει τη χαρά. Δεν γνωρίζει τον φόβο του θανάτου. Και ως καλλιτέχνης, αυτά είναι τα δύο πράγματα που θεωρώ πραγματικά ουσιαστικά. Αν μπορείς να κατανοήσεις τη χαρά και αν μπορείς να έρθεις αντιμέτωπος με τη σκέψη της δικής σου θνητότητας, τότε γεννιούνται συναισθήματα.

Η AI δεν το έχει αυτό. Μπορεί να της δοθεί ως εντολή, να της ζητήσεις να δείξει χαρά ή να δημιουργήσει μια εικόνα που να παραπέμπει σε αυτήν, να δείξει κάποιον που πετά χαρταετό ή μια πεταλούδα που κάθεται σε ένα λουλούδι. Μπορεί να της ζητήσεις να δείξει και τον φόβο της θνητότητας, μέσα από εικόνες φθοράς. Όμως, μέχρι να μπορέσει να το βιώσει, δεν πιστεύω ότι αποτελεί απειλή για τη δημιουργικότητα του ανθρώπου πέρα από το να λειτουργεί ως εργαλείο.

Αυτή τη στιγμή είναι ένα εξαιρετικό εργαλείο και, όπως έχει συμβεί με πολλές τεχνολογίες στην ιστορία, έχουμε ωφεληθεί από αυτές. Προτιμώ να είμαι αισιόδοξος».

Φεύγοντας, η εικόνα που μένει δεν περιορίζεται στην αντανάκλαση πάνω στο γυαλιστερό σώμα της Αφροδίτης. Μένει μια αίσθηση συμμετοχής, μια ήσυχη επίγνωση ότι βρίσκεσαι μέσα σε κάτι που σε ξεπερνά και ταυτόχρονα σε αφορά άμεσα.

Η μορφή λειτουργεί σαν καθρέφτης και σαν πέρασμα μαζί. Σε φέρνει πιο κοντά σε εκείνη τη μεγάλη, αδιάκοπη αφήγηση του ανθρώπου που επιμένει να δίνει μορφή στη ζωή του, από τα πρώτα ίχνη μέχρι σήμερα.

Για μια στιγμή, ο χρόνος συμπυκνώνεται. Η απόσταση χάνεται. Και αυτό που μένει είναι η αίσθηση ότι αυτή η ιστορία συνεχίζεται εδώ, τώρα, με εμάς.