ΓΙΑΤΙ ΣΤΟ ΙΝΤΕΡΝΕΤ ΛΕΜΕ ΟΣΑ ΔΕΝ ΘΑ ΛΕΓΑΜΕ ΠΟΤΕ ΑΠΟ ΚΟΝΤΑ;

Η ψηφιακή επικοινωνία έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι εκφράζονται, συζητούν και διαφωνούν. Τα social media και οι διαδικτυακές πλατφόρμες έχουν δημιουργήσει έναν νέο δημόσιο χώρο, όπου η ανταλλαγή απόψεων γίνεται γρήγορα, άμεσα και συχνά χωρίς τα φίλτρα που χαρακτηρίζουν την πρόσωπο με πρόσωπο επικοινωνία. Ωστόσο, μαζί με την ελευθερία έκφρασης που προσφέρει το διαδίκτυο, έχει αναδυθεί και ένα φαινόμενο που απασχολεί ολοένα και περισσότερο τόσο τους χρήστες όσο και τους ειδικούς: η έντονη και συχνά απροκάλυπτη επιθετικότητα στα διαδικτυακά σχόλια.

Δεν είναι σπάνιο κάποιος να συναντήσει προσβλητικές εκφράσεις, ειρωνεία ή ακόμη και προσωπικές επιθέσεις κάτω από μια ανάρτηση, ένα άρθρο ή ένα βίντεο. Σχόλια που δύσκολα θα εκφέρονταν σε μια ζωντανή συζήτηση εμφανίζονται με εντυπωσιακή ευκολία πίσω από την ασφάλεια μιας οθόνης. Το φαινόμενο αυτό γεννά εύλογα ερωτήματα: γιατί οι άνθρωποι συμπεριφέρονται τόσο διαφορετικά στο διαδίκτυο; Τι είναι αυτό που μειώνει τις αναστολές και ενισχύει την επιθετικότητα στον ψηφιακό χώρο;

Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στην τεχνολογία, αλλά και στην ανθρώπινη ψυχολογία. Η ανωνυμία, η απόσταση από τον συνομιλητή, η έλλειψη άμεσης συναισθηματικής αντίδρασης και η ιδιαίτερη δυναμική των διαδικτυακών κοινοτήτων δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου οι κοινωνικοί φραγμοί χαλαρώνουν. Έτσι, σκέψεις και συναισθήματα που υπό άλλες συνθήκες θα παρέμεναν ανείπωτα, εκφράζονται πιο εύκολα και συχνά με μεγαλύτερη ένταση.

Η Ψυχολόγος MSc, Ψυχοθεραπεύτρια Ναταλία Παπανικολάου αναλύει το ψυχολογικό υπόβαθρο της διαδικτυακής επιθετικότητας και εξηγεί τους μηχανισμούς που οδηγούν πολλούς χρήστες σε συμπεριφορές που δύσκολα θα υιοθετούσαν στην καθημερινή τους ζωή. Παράλληλα, φωτίζει τρόπους με τους οποίους μπορούμε να προστατεύσουμε τον εαυτό μας και να διατηρήσουμε μια πιο υγιή σχέση με τον ψηφιακό κόσμο.

Ναταλία Παπανικολάου: Πίσω από μια οθόνη – Η ψυχολογία της απροκάλυπτης επιθετικότητας στο διαδίκτυο

“Οποιοσδήποτε έχει αφιερώσει έστω δυο λεπτά στα σχόλια κάτω από ένα δημοφιλές άρθρο ή μια ανάρτηση, πιθανότατα θα έχει έρθει αντιμέτωπος με σχόλια που θα ήταν αδιανόητα σε μια πρόσωπο με πρόσωπο συζήτηση. Προσβολές, ειρωνεία, κατά μέτωπο επίθεση, ακόμα και απειλές, εμφανίζονται με πρωτοφανή και σοκαριστική ευκολία.

Η άνοδος του φαινομένου δεν είναι τυχαία, μα έχει σαφές ψυχολογικό υπόβαθρο.

Διαδικτυακή Απελευθέρωση

Το 2004, που οι διαδικτυακές σχέσεις ήταν ακόμη στα σπάργανα, ο ψυχολόγος John Suler έδωσε όνομα σε κάτι που οι περισσότεροι χρήστες του ίντερνετ ήδη γνώριζαν ενστικτωδώς, και σήμερα βρίσκεται στο απόγειο: οι άνθρωποι συμπεριφέρονται αλλιώς πίσω από μια οθόνη. Ο όρος που χρησιμοποίησε: Online Disinhibition Effect (Φαινόμενο Διαδικτυακής Απελευθέρωσης), περιγράφει την απουσία των κοινωνικών φραγμών που συμβαίνει όταν επικοινωνούμε ψηφιακά. Ως εκ τούτου, οι άνθρωποι γράφουν πράγματα που δεν θα τολμούσαν ποτέ να πουν πρόσωπο με πρόσωπο.

Γιατί συμβαίνει αυτό;

Οι έξι αρωγοί της επιθετικότητας

Ανωνυμία: Όταν δεν αντικρίζουμε στα μάτια τον συνομιλητή μας, όταν δεν γνωρίζει κανείς το πραγματικό μας όνομα, δεν υπάρχουν συνέπειες. Δεν μπορούμε να απολυθούμε, να έλθουμε σε αμηχανία ή να μας αντιμετωπίσει ευθέως το άτομο που προσβάλλουμε. Αυτό αρκεί για να αρθεί ένας από τους πιο θεμελιώδεις φραγμούς στην ανθρώπινη συμπεριφορά: η κοινωνική λογοδοσία. Η ανωνυμία λειτουργεί σαν μια μάσκα, καθώς δίνει στον χρήστη μια αίσθηση ασυλίας, που του επιτρέπει να εκφράσει σκέψεις τις οποίες κανονικά θα φρόντιζε να εξωραΐσει, ή μπορεί να λογόκρινε εντελώς και να μην εξέφραζε ποτέ.

Αορατότητα: Η οθόνη δημιουργεί ένα ψυχολογικό «μαξιλάρι», καθώς δεν βλέπουμε τα μάτια, τη στάση σώματος ή τη συναισθηματική αντίδραση του άλλου. Δεν τον βλέπουμε να δυσφορεί, να θυμώνει, να πληγώνεται. Στην πραγματικότητα, η ενσυναίσθηση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από μη λεκτικά σήματα, και την ύπαρξη ενός ανθρώπου απέναντί μας. Όταν αυτά απουσιάζουν, γίνεται ευκολότερο να αντιμετωπίσουμε τον συνομιλητή μας ως αφηρημένη οντότητα παρά ως πραγματικό άτομο με συναισθήματα. Η απρόσωπη επικοινωνία μειώνει αισθητά την ενσυναισθητική ανταπόκριση.

Ασύγχρονη σχέση: Η δυνατότητα παύσης και συνέχισης που παρέχει μια διαδικτυακή συζήτηση, επιτρέπει στον χρήστη να απαντήσει όποτε θέλει, χωρίς την πίεση της άμεσης αντίδρασης και, ως εκ τούτου, δεν βιώνει τη δυσφορία που θα του προκαλούσε η άμεση αντίδραση του συνομιλητή του, την οποία, αντιθέτως, αποφεύγει. Παράλληλα, ο χρόνος που μεσολαβεί δίνει στον χρήστη τη δυνατότητα να «χτίσει» και να ακονίσει την απάντησή του, την οποία αναρτά και εξαφανίζεται, παίρνοντας απόσταση και χρόνο από μια αλληλεπίδραση που, υπό άλλες συνθήκες, θα ήταν συναισθηματικά φορτισμένη. Οι απαντήσεις γίνονται όπλα, ενώ οι συνέπειες μπαίνουν στον πάγο.

Σολιψιστική (Εγωμονιστική) Ενδοβολή: Ένας πολύ ενδιαφέρων μηχανισμός, είναι η τάση να βιώνουμε τις διαδικτυακές συνομιλίες σαν να συμβαίνουν μέσα στο μυαλό μας, σαν το πρόσωπο που μας απαντά να μην υφίσταται πραγματικά σαν εξωτερικός άλλος, μα σαν εσωτερική διαφορετική φωνή. Ο διάλογος μετατρέπεται σε εσωτερικό μονόλογο, με έναν εγκεφαλικό μηχανισμό που ομοιάζει με τη συγγραφή βιβλίου. Η διαφωνία φαίνεται να συμβαίνει στο μυαλό μας, όπου η φαντασία χαλαρώνει τα όρια και τους φραγμούς, και οι αντιδράσεις μπορεί να γίνονται αχαλίνωτες.

Αποσυνδετική φαντασία: Η αίσθηση ότι το ίντερνετ «δεν είναι η πραγματική ζωή», μα ένα παιχνίδι με διαφορετικούς κανόνες, διαφορετικά πρέπει, όπου μπορούμε να εκδηλώσουμε μια διαφορετική, πιο έντονη εκδοχή του εαυτού μας. Πολύς κόσμος χρησιμοποιεί αστεία, ή επιθετικά άβαταρ και usernames, και καταλήγει να ταυτίζεται με αυτά, φερόμενος με έναν διαφορετικό τρόπο, και με την αίσθηση του δικαιώματος να το κάνει.

Ελαχιστοποίηση της εξουσίας: Οι διαδικτυακοί χώροι συχνά δεν έχουν ορατές φιγούρες εξουσίας, κι όταν το άτομο δεν αισθάνεται πως το παρατηρούν ή το κρίνουν, οι αναστολές εκμηδενίζονται.

Η εκτόνωση θυμού μέσα από το πληκτρολόγιο

Πολλοί χρήστες χρησιμοποιούν τα σχόλια στο ίντερνετ ως μια μορφή συναισθηματικής εκτόνωσης. Μετά από μια δύσκολη μέρα, ένα αίσθημα αδικίας ή μια γενικότερη ματαίωση, η ανάγκη να «βγει» ο θυμός μπορεί να βρει εύκολο στόχο σε μια διαδικτυακή συζήτηση. Ο ανώνυμος ξένος γίνεται αποδέκτης ενός θυμού που δεν τον αφορά. Ωστόσο, η υπόθεση της εκτόνωσης (catharsis hypothesis), δηλαδή η πεποίθηση ότι η έκφραση θυμού μας ανακουφίζει, έχει αμφισβητηθεί ισχυρά από σύγχρονη έρευνα. Μελέτες δείχνουν ότι η επιθετική έκφραση δεν μειώνει, αλλά μάλλον ενισχύει τα αρνητικά συναισθήματα, δημιουργώντας ένα φαύλο κύκλο. Ο χρήστης γράφει ένα σκληρό σχόλιο, νιώθει στιγμιαία ικανοποίηση, αλλά στη συνέχεια αναζητά ξανά την ίδια εκτόνωση, μια διαδικασία που μοιάζει περισσότερο με συνήθεια και εθισμό -παρά με πραγματική ανακούφιση.

Η λειτουργία της πλατφόρμας

Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης ενισχύουν σταθερά και απροκάλυπτα αυτό το φαινόμενο, καθώς είναι δημιουργημένες να επιβραβεύουν την ενεργό συμμετοχή/εμπλοκή (engagement), και σαφώς τίποτα δεν τροφοδοτεί την εμπλοκή όσο η σύγκρουση. Μια «savage» απάντηση μαζεύει πολλά likes. Η αγανάκτηση φέρνει shares και αναρίθμητα σχόλια. Τα σκληρά ή αμφιλεγόμενα σχόλια ανεβαίνουν στην κορυφή, γιατί οι αλγόριθμοι ευνοούν το συναισθηματικά φορτισμένο περιεχόμενο. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, είναι σαφές πως η επιθετικότητα δεν είναι απλώς ανεκτή, μα αποτελεί μια επικροτούμενη κανονικότητα. Παράλληλα, οι διαδικτυακές κοινότητες τείνουν να προσελκύουν ομοϊδεάτες, όπου επικρατεί η πόλωση: η συμφωνία συχνά γίνεται φανατισμός, η «άλλη πλευρά» στοχοποιείται και οι θέσεις γίνονται ολοένα πιο ακραίες.

Πώς μπορούμε να προφυλαχθούμε;

– Δημιουργώντας συναισθηματική απόσταση. Πριν αντιδράσουμε, αξίζει να δοκιμάσουμε μια απλή αναπλαισίωση: «Αυτό το σχόλιο λέει περισσότερα για αυτόν που το έγραψε, παρά για εμάς.» Αν φανταστούμε τις λέξεις να τις διαβάζει κάποιος με μονότονη, βαρετή φωνή, ή ένα μικρό, εξοργισμένο παιδάκι που αναζητά προσοχή, αμέσως χάνουν το νόημά τους.

– Αποφεύγοντας να τροφοδοτούμε το σύστημα ανταμοιβής. Οι επιθετικοί σχολιαστές αναζητούν προσοχή, αντίδραση, κλιμάκωση. Η σιωπή μπορεί να μοιάζει παθητική αντίδραση, αλλά στην πραγματικότητα είναι το πιο ισχυρό όπλο, καθώς τους στερεί ακριβώς αυτό που αποζητούν.

– Περιορίζοντας την έκθεσή μας. Το νευρικό μας σύστημα χρειάζεται χρόνο ανάκαμψης. Ορισμένος και μειωμένος χρόνος στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καθιέρωση ημερών χωρίς διάβασμα αναρτήσεων και σχολίων και περιορισμός «scrolling» πριν τον ύπνο, αποτελούν καλές πρακτικές για να αποδεσμευτούμε από την εθιστική και επιβλαβή πλευρά του διαδικτύου.

– Με άγκυρες ζωής. Όσο πιο γερές βάσεις έχουμε σε πραγματικές σχέσεις, τόσο λιγότερο η ανώνυμη αρνητικότητα μπορεί να ορίσει την αυτοεικόνα μας, τον ελεύθερο χρόνο, τις αντιδράσεις και την αίσθηση εαυτού. Οι αληθινές συζητήσεις, με τις συμφωνίες και τις διαφωνίες, μας υπενθυμίζουν αυτό που το διαδίκτυο συχνά μας κάνει να ξεχνάμε: ότι η ανθρώπινη επικοινωνία έχει αποχρώσεις, ζεστασιά ακόμη και στη διαμάχη, και γίνεται πρόσωπο με πρόσωπο.”

*Η Ναταλία Παπανικολάου είναι Απόφοιτος Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου και ψυχοθεραπεύτρια, με ειδίκευση στην ψυχολογία της υγείας και την ψυχολογία των σχέσεων.