Η ΕΥΡΩΠΗ ΩΣ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΟΣ LOSER

Το μαζικά διατυμπανισμένο σύνθημα «φονιάδες των λαών Αμερικάνοι», που δονούσε τις διαδηλώσεις αμέσως μετά την πτώση της χούντας, σε εποχές Ψυχρού Πολέμου, πέρα από την εξυπηρέτηση της σοβιετικής προπαγάνδας, έλεγε και μια αλήθεια.

Ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες, που επαίρονταν για τον σεβασμό τους στους διεθνείς κανόνες, όχι σπάνια τους ξεχνούσαν και τους καταπατούσαν. Κραυγαλέες περιπτώσεις υπήρξαν στο Βιετνάμ, στο Ιράκ το 2003, αλλά και σε μυστικές επιχειρήσεις σε διάφορες γωνιές του πλανήτη. Ήταν η μεγάλη αντίφαση του όρου rules-based order — της «τάξης βασισμένης σε κανόνες» που οι ΗΠΑ προωθούσαν αλλά και παραβίαζαν ταυτοχρόνως.

Ο όρος περιγράφει μια διεθνή συνθήκη που οικοδομήθηκε κυρίως μετά το 1945, με την ιδέα ότι τα κράτη δεν πρέπει να δρουν μόνο με βάση την ισχύ τους, αλλά εντός ενός πλέγματος κοινά αποδεκτών κανόνων και θεσμών: ΟΗΕ, ΝΑΤΟ, διπλωματία, διεθνή δικαστήρια, κυρώσεις. Ένα σύστημα που άλλοτε ουσιαστικά και άλλοτε προσχηματικά λειτούργησε ως μακροχρόνια εδραιωμένη έννοια υπέρ των ΗΠΑ, στον ρόλο του εγγυητή της παγκόσμιας σταθερότητας και ασφάλειας.

Σήμερα, αυτό το σύστημα φαίνεται να πηγαίνει περίπατο, από τη Βενεζουέλα μέχρι τη Γροιλανδία.

Το πραξικόπημα του Τραμπ στη Βενεζουέλα δεν παραβίασε απλώς διεθνείς κανόνες. Ουσιαστικά έδειξε κάτι βαθύτερο: ότι αυτοί οι κανόνες απλώς δεν υπάρχουν πια ως δεσμευτικό πλαίσιο.

Οι αναζητούμενες «αρχές» της εξωτερικής πολιτικής Τραμπ παραμένουν αίνιγμα — και όσο περνούν οι μήνες, τόσο δυσκολότερο γίνεται να λυθεί.

Στο Spectator, πριν από λίγες ημέρες, ο Πίτερ Μάντελσον, πρώην πρέσβης του Ηνωμένου Βασιλείου στην Ουάσιγκτον, έσπευσε να παρατηρήσει: «Στο Καράκας ο κ. Τραμπ έκανε περισσότερα σε μία μέρα απ’ όσα πέτυχε η ορθόδοξη διπλωματία σε δέκα χρόνια».

Η μετά το Καράκας διαφαινόμενη στρατηγική των ΗΠΑ συγκροτεί ένα σαφές τρίπτυχο: ταχεία στρατιωτική δράση όπου ο Τραμπ επιλέγει, έλεγχος των ενεργειακών και ορυκτών πόρων (πετρέλαιο, φυσικό αέριο, κρίσιμα μέταλλα) και μια επιλεκτική γεωγραφική εστίαση του αμερικανικού ενδιαφέροντος, που αφήνει την αίσθηση ότι η Κίνα και η Ρωσία θα απολαμβάνουν μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων σε άλλες περιοχές.

Και η Ευρώπη;

Μέχρι στιγμής κινείται αμήχανα και σπασμωδικά. Ανάμεσα σε δηλώσεις αρχών και viral στιγμιότυπα —όπως η εξευτελιστική συμπεριφορά του Τραμπ απέναντι στον Μακρόν— θυμίζει περισσότερο ναυαγό στο πέλαγος παρά γεωπολιτικό παίκτη.

Προσπαθεί ταυτόχρονα να κατανοήσει τις αλλαγές και να διαχειριστεί την ολοένα και πιο ασφυκτική πίεση να αντιδράσει. Η στάση της απέναντι σε γεγονότα όπως αυτά στο Καράκας εγείρει αμείλικτα ερωτήματα για την ισχύ που της έχει απομείνει. Άλλωστε, ανάμεσα σε όσα ο Τραμπ χαίρεται να επιβεβαιώνει δημοσίως είναι ότι οι ΗΠΑ είναι υπερδύναμη — ενώ οι «σύμμαχοι», τα ισχυρά κράτη της ΕΕ και το Ηνωμένο Βασίλειο, δεν είναι.

Αυτή η αυξανόμενη πολιτική αδυναμία της Ευρώπης σε έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία αποτελεί πλέον κεντρικό θέμα συζήτησης για αξιωματούχους, πολιτικούς αναλυτές, ακαδημαϊκούς και διπλωμάτες.

Η συζήτηση για ευρωστρατό, κοινή άμυνα και ευρωπαϊκό σύνταγμα έχει μακρά ιστορία και επανέρχεται σταθερά, με διαφορετικές αφορμές αλλά κοινή αφετηρία: στιγμές όπου η Ευρώπη αισθάνεται οικονομική και γεωπολιτική ανασφάλεια.

Η μεγαλύτερη ευκαιρία παρουσιάστηκε την περίοδο 1992–2005, μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, τους πολέμους στη Γιουγκοσλαβία και την ανάδειξη της αμερικανικής μονοκρατορίας. Η υπογραφή της Συνθήκης για το Ευρωπαϊκό Σύνταγμα το 2004, ωστόσο, δεν οδήγησε σε εμβάθυνση, αλλά σε ένα από τα βαθύτερα πολιτικά τραύματα της ευρωπαϊκής οικογένειας: την απόρριψή του στα δημοψηφίσματα του 2005 σε Γαλλία και Ολλανδία.

Η κατήφεια που ακολούθησε οδήγησε στη Συνθήκη της Λισαβόνας (2007): προσεκτικές διατυπώσεις, χαμηλοί τόνοι, ρεαλιστικές προσαρμογές. Βήμα σημειωτόν. Στον 21ο αιώνα, η Ευρώπη αναγκάστηκε ξανά και ξανά —με αφορμές την κρίση του ευρώ, τον Τραμπ, την Ουκρανία, την ενεργειακή ανασφάλεια— να συζητήσει άμυνα, σύνταγμα, κοινή πολιτική για την τεχνητή νοημοσύνη, την ενέργεια.

Σήμερα, η Ευρώπη βρίσκεται σε μειονεκτική θέση ακριβώς επειδή η απροκάλυπτη επίδειξη ισχύος ακυρώνει τον κόσμο για τον οποίο η ίδια σχεδιάστηκε: έναν κόσμο κανόνων. Η προσαρμογή στη νέα πραγματικότητα απαιτεί επιλογές που δυσκολεύεται πολιτικά και ηθικά να κάνει.

Μια Ευρώπη εξαρτημένη από παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού, ευάλωτη σε ενεργειακούς εκβιασμούς και μειονεκτούσα απέναντι στην τεχνολογική πίεση ΗΠΑ–Κίνας, ξεκινά χωρίς κανένα αβαντάζ την πιο δύσκολη προσπάθεια των τελευταίων δεκαετιών: να βρει τον δικό της δρόμο σε έναν κόσμο όπου οι κανόνες υποχωρούν μπροστά στην ισχύ.

Η νέα τάξη του Τραμπ μόλις άρχισε. Ή Βενεζουέλα είναι το πρώτο δείγμα. Οι πολιτικοί επιστήμονες και αναλυτές έπιασαν δουλειά για τον αν ο πρόεδρος των ΗΠΑ είναι φασίστας ή ειδικών χαρακτηριστικών αυταρχικός ηγέτης…