Η ψυχική υγεία στην εργασία και ο θάνατος της εκπαιδευτικού

Η πρόληψη και η διαχείριση των ψυχοκοινωνικών κινδύνων είναι ζωτικής σημασίας για την καλή ψυχική υγεία στην εργασία. Οι αποτελεσματικές στρατηγικές για την ψυχική υγεία επικεντρώνονται στην πρόληψη, την υποστήριξη και τη συμπεριληπτικότητα. Αντιμετωπίζουν με αποτελεσματικό τρόπο τους στρεσογόνους παράγοντες στους χώρους εργασίας, παρέχουν υποστήριξη στους εργαζομένους που βρίσκονται αντιμέτωποι με προκλήσεις και καλλιεργούν ένα περιβάλλον χωρίς αποκλεισμούς για να βοηθήσουν όλα τα άτομα να προοδεύσουν.

Η ηγεσία και η συμμετοχή διαδραματίζουν ζωτικό ρόλο στην πρόληψη και τη διαχείριση των κινδύνων. Η παροχή υποστήριξης στους εργαζομένους μέσω επαγγελματικών ή προσωπικών προκλήσεων καλλιεργεί μια νοοτροπία φροντίδας και κατανόησης, ενώ ο κατάλληλος σχεδιασμός των χώρων εργασίας διασφαλίζει την ποικιλομορφία και τη συμμετοχή.

Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την Υγεία και Ασφάλεια στην Εργασία (EU- OSHA), με ομόφωνη απόφαση της εργατικής, της εργοδοτικής και της κυβερνητικής πλευράς, αποφάσισε να αφιερώσει την τρέχουσα τριετή καμπάνια για την Υγεία και Ασφάλεια στην Εργασία (ΥΑΕ) στην ψυχική υγεία και στην αντιμετώπιση των ψυχοκοινωνικών κινδύνων που την προκαλούν. Η διαρκής εντατικοποίηση και ελαστικοποίηση της εργασίας δημιουργεί υπόβαθρο πίεσης, οριζόντια σε όλους τους τομείς δραστηριότητας. Οι χώροι όμως που πλήττονται περισσότερο είναι των επαγγελμάτων της υγείας, ο δημοσιογραφικός και αυτός της εκπαίδευσης, ιδιαίτερα της δευτεροβάθμιας.

Στη χώρα μας οι εκπαιδευτικοί των δημοτικών, γυμνασίων και λυκείων αντιμετωπίζουν την πλήρη απαξίωση Κυβέρνησης και κοινωνίας καθώς κάθε πολιτική διακήρυξη και πρωτοβουλία τα τελευταία χρόνια αναλαμβάνεται στο πλαίσιο μίας εκστρατείας ‘’να δουλέψουν οι τεμπέληδες εκπαιδευτικοί’’. Εκεί βασίστηκε η θεσμική, συλλογική αποδυνάμωση της εκπροσώπησής τους ενώ η απαραίτητη δημιουργική αξιολόγηση μετατράπηκε με επιθετικό τρόπο σε απειλή αναστολής εξέλιξης και διοικητικών ποινών.

Σε αυτή το περιβάλλον δικαιολογούνται και οι μισθοί πείνας σε δημόσιο και ιδιωτικό τομέα. Ως κοινωνία θέλουμε οι καλύτεροι εκπαιδευτικοί να αναπτύσσουν τις καλύτερες εκπαιδευτικές μεθόδους στα παιδιά μας, όταν είναι οι χαμηλότερα αμειβόμενοι και οι πιο απαξιωμένοι στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Πολλοί και πολλές, αδυνατούν να έχουν πρόσβαση σε στοιχειώδεις υποδομές κατοικίας και ζουν κοντά στα όρια της φτώχιας. Όταν η απάντηση σε αυτό το ζήτημα είναι ότι ‘’ ο τζάμπας πέθανε’’, αντιλαμβανόμαστε την πλήρη ιδεολογική επίθεση που υφίσταται ο χώρος της δημόσιας εκπαίδευσης και οι εργαζόμενοί του.

Η δουλειά του εκπαιδευτικού έγινε σημαντικά πιο δύσκολη μετά τον covid‑19, κυρίως λόγω της απότομης ψηφιακής μετάβασης, της αύξησης των μαθησιακών ανισοτήτων και της έντονης ψυχολογικής πίεσης που προκάλεσε η πανδημία. Η εξ αποστάσεως εκπαίδευση δημιούργησε ανισότητες για τους μαθητές χωρίς υποστήριξη στο σπίτι και στα παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες.

Μετά την επιστροφή στο σχολείο, οι εκπαιδευτικοί έπρεπε να καλύψουν μεγάλα κενά και ανισότητες στην ίδια τάξη και στον ίδιο χρόνο. Παράλληλα μετά την περίοδο της πανδημίας, οι εκπαιδευτικοί αντιμετωπίζουν από πλευράς μαθητών αυξημένο άγχος, προβλήματα συγκέντρωσης και κοινωνική αδεξιότητα, συμπεριφορές που απαιτούν ειδική παιδαγωγική και ψυχολογική διαχείριση, πέρα από τη διδασκαλία. Η έλλειψη επαρκούς κατάρτισης και επιμόρφωσης στα νέα ψηφιακά εργαλεία και τις απαιτούμενες νέες παιδαγωγικές προσεγγίσεις επέφερε κόπωση, συναισθηματική εξάντληση και αίσθημα ανεπάρκειας για τους εκπαιδευτικούς.

Στον αντεργατικό νόμο του περασμένου Οκτωβρίου είχα προτείνει στο πλαίσιο των (από)ρυθμίσεων για την ΥΑΕ την αναβάθμιση της κατηγορίας επικινδυνότητας για την πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση από τη Γ’ της χαμηλής, στη Β’ της μέσης. Φυσικά η πρόταση δεν έγινε αποδεκτή.

Για την αποτελεσματική προστασία των εκπαιδευτικών από ψυχοκοινωνικούς κινδύνους, όπως το εργασιακό άγχος, η βία και η επαγγελματική εξουθένωση, απαιτείται ο συνδυασμός θεσμικών παρεμβάσεων και οργανωτικών αλλαγών. Τα κυριότερα μέτρα περιλαμβάνουν oργανωτικές και θεσμικές πρωτοβουλίες όπως είναι οι ακόλουθες:

• Εκπόνηση εκτίμησης ψυχοκοινωνικών κινδύνων. Οι σχολικές μονάδες οφείλουν να διενεργούν τακτικές αξιολογήσεις των κινδύνων που σχετίζονται με την οργάνωση της εργασίας, τη βία και την παρενόχληση.
• Θέσπιση διαδικασιών κλιμάκωσης. Με δημιουργία σαφών, τυποποιημένων πρωτοκόλλων για την αναφορά και διαχείριση περιστατικών επιθετικής συμπεριφοράς, ώστε να αποφεύγεται η υπηρεσιακή έκθεση του εκπαιδευτικού.
• Ενίσχυση υποστηρικτικών δομών με την παρουσία ψυχολόγων, κοινωνικών λειτουργών και τεχνικών ασφαλείας στα σχολεία, όχι μόνο για τους μαθητές αλλά και για τη συμβουλευτική υποστήριξη του διδακτικού προσωπικού.
• Βελτίωση συνθηκών εργασίας με την μείωση του διοικητικού φόρτου και τη διασφάλιση της αυτονομίας των εκπαιδευτικών στη λήψη αποφάσεων, παράγοντες που συνδέονται άμεσα με το εργασιακό στρες.
• Επιμόρφωση και ενδυνάμωση με προγράμματα κατάρτισης που εφοδιάζουν τους εκπαιδευτικούς με δεξιότητες διαχείρισης κρίσεων και συγκρούσεων και σεμινάρια για την αναγνώριση πρώιμων συμπτωμάτων burnout και την εφαρμογή στρατηγικών αυτοφροντίδας και coaching.
• Νομική και υπηρεσιακή προστασία με εφαρμογή του νέου πλαισίου για ποινές σε περιπτώσεις αποκλίνουσας συμπεριφοράς μαθητών ή γονέων που θίγουν την αξιοπρέπεια του εκπαιδευτικού και εξασφάλιση πλήρους νομικής και ψυχολογικής κάλυψης από την πολιτεία σε περίπτωση δικαστικών διενέξεων που προκύπτουν κατά την άσκηση των καθηκόντων τους.

Επιπλέον σε χώρες όπως η Σουηδία και η Ισπανία, η συνεκτίμηση της διάστασης του φύλου έχει εφαρμοστεί ως στρατηγική προσέγγιση για τη μείωση των ψυχοκοινωνικών κινδύνων και τη βελτίωση της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων. Η διάσταση του φύλου έχει ενσωματωθεί στην εκτίμηση κινδύνου, τη λειτουργία της επιθεώρησης εργασίας και την εφαρμογή πολιτικών.

Για να επιτρέψουμε στους εκπαιδευτικούς να ασκήσουν το λειτούργημά τους σε ένα ασφαλές και υγιές περιβάλλον εργασίας. Για να μαθητεύσουν τα παιδιά μας σε ένα σύγχρονο, ανθρώπινο σχολείο.

Για να μη θρηνήσουμε άλλη Σοφία.

Ο Δρ. Ανδρέας Στοϊμενίδης είναι Πρόεδρος Ευρωπαϊκού Οργανισμού για την Υγεία και Ασφάλεια στην Εργασία, Πρόεδρος ΟΣΕΤΕΕ, Γραμματέας ΥΑΕ ΓΣΕΕ