Πόλεμος στη Μέση Ανατολή: Τα μέτρα που εξετάζονται από την κυβέρνηση

Με τις τιμές στα καύσιμα κίνησης, με βάση τις εκτιμήσεις της αγοράς, να σπάνε μέχρι το τέλος της εβδομάδας το “φράγμα” των 2 ευρώ και ειδικά με το ντίζελ κίνησης να έχει καταγράψει μια “φρενήρη” πορεία, καθώς μόλις πριν 10 μέρες ήταν στα 1,50 ευρώ περίπου ανά λίτρο, η κυβέρνηση εξετάζει τη λήψη μέτρων. Η απειλή για μετακύλιση της εκτίναξης του κόστους μεταφορών σε όλη την αλυσίδα παραγωγής, με μετενέργεια στον πληθωρισμό, αλλά και η έντονη κοινωνική και πολιτική πίεση, που, ήδη,  υπάρχει λόγω της έντονης ακρίβειας αναγκάζει το κυβερνητικό επιτελείο να “ανασκουμπωθεί”.

Ουσιαστικά, πάντως, η διάρκεια της κρίσης είναι το βασικό “βαρόμετρο” για την λήψη αποφάσεων και την ενεργοποίηση μέτρων που είναι στη φαρέτρα και σταδιακά εξετάζεται να ενεργοποιηθούν. Πάντως, μια ”σχετική” ανάσα υπάρχει, προς στιγμή, στις αγορές, μια και το πετρέλαιο μπρεντ, που είναι ο “δείκτης” έχει “πέσει” κάτω από  τα 100 δολάρια ανά βαρέλι και συγκεκριμένα, διαπραγματεύεται με τιμές πέριξ των 94 δολαρίων, την Τρίτη, το πρωί.  Πρόκειται για μια πτώση, σε ημερήσια βάση, περίπου 4,30%. Την ίδια ώρα και το φυσικό αέριο είναι κάτω από τα 60 ευρώ ανά θερμική μεγαβατώρα, στα 55,86 ευρώ, έχοντας ωστόσο τάση ανόδου.

Το “σήμα” Παπασταύρου

Στο φόντο αυτό, σε συνέντευξή του στην εκπομπή Press talk του ΕΡΤnews, το βράδυ της Τρίτης, ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας Σταύρος Παπασταύρου αναφέρθηκε, μεταξύ άλλων, στις εξελίξεις στη διεθνή ενεργειακή αγορά και στα μέτρα που επεξεργάζεται η κυβέρνηση για την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης που διαμορφώνεται σε παγκόσμιο επίπεδο.

Όπως ανέφερε, τα συναρμόδια υπουργεία έχουν ήδη διαμορφώσει ένα πακέτο προτάσεων που έχει τεθεί υπόψη του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη. «Τα συναρμόδια υπουργεία έχουν συνδιαμορφώσει μία δέσμη προτάσεων προς τον πρωθυπουργό, ώστε να αντιμετωπιστούν τα φαινόμενα αισχροκέρδειας», είπε, εκφράζοντας την εκτίμηση ότι «πριν από το τέλος της εβδομάδας θα έχουμε κάποιες ανακοινώσεις».

Ο υπουργός σημείωσε ότι η κυβέρνηση δίνει προτεραιότητα στην προστασία των πολιτών και στην αποτροπή αδικαιολόγητων αυξήσεων στην αγορά ενέργειας. «Ζούμε σε μια περίοδο που οι κρίσεις είναι μια νέα κανονικότητα», υπογράμμισε, προσθέτοντας ότι η κυβέρνηση έχει αποδείξει πως «έχει την ικανότητα να παίρνει στοχευμένα μέτρα που αντιμετωπίζουν τα προβλήματα που διαμορφώνονται».

Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ως «ασπίδα»

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε ο κ. Παπασταύρου στο ενεργειακό μείγμα της Ελλάδας, τονίζοντας ότι η αυξημένη συμμετοχή των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας λειτουργεί προστατευτικά απέναντι στις αυξήσεις των διεθνών τιμών.

Όπως εξήγησε, πάνω από το 50% της ηλεκτροπαραγωγής στη χώρα προέρχεται πλέον από ανανεώσιμες πηγές, ενώ οι αυξημένες βροχοπτώσεις των τελευταίων μηνών έχουν ενισχύσει και την παραγωγή από υδροηλεκτρικά έργα, τα οποία καλύπτουν περίπου το 2% της ετήσιας ενεργειακής ζήτησης.

Χάρη σε αυτό το διαφοροποιημένο ενεργειακό μείγμα, η Ελλάδα δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το φυσικό αέριο ή το πετρέλαιο, γεγονός που περιορίζει σε κάποιο βαθμό την επίδραση των διεθνών αυξήσεων στις εγχώριες τιμές ηλεκτρικής ενέργειας.

Ο υπουργός ανέφερε μάλιστα ότι σε ορισμένες χρονικές στιγμές της ημέρας η Ελλάδα βρέθηκε ανάμεσα στις πέντε χώρες με τη χαμηλότερη χονδρική τιμή ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη, γεγονός που αποδίδεται ακριβώς στη δομή του ενεργειακού μείγματος.

Ενεργειακή επάρκεια για τουλάχιστον τρεις μήνες

Αναφερόμενος στην ενεργειακή επάρκεια, τόνισε ότι η Ελλάδα διαθέτει αποθέματα που διασφαλίζουν την τροφοδοσία της αγοράς. «Η ασφάλεια εφοδιασμού υπάρχει τουλάχιστον για τις επόμενες 90 ημέρες», δήλωσε, σημειώνοντας ότι έχουν ήδη υπάρξει επαφές με τις εταιρείες της αγοράς ώστε να εξασφαλιστούν και εναλλακτικές πηγές προμήθειας.

Σχετικά με το ενεργειακό κόστος για τη βιομηχανία, ο υπουργός ανέφερε ότι η κυβέρνηση βρίσκεται σε συνεχή επικοινωνία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπήγια την επεξεργασία μέτρων στήριξης που θα είναι συμβατά με το ευρωπαϊκό πλαίσιο. «Είμαστε σε διαρκή επικοινωνία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, γιατί είναι σημαντικό τα μέτρα που θα ανακοινωθούν να συμμορφώνονται με το ευρωπαϊκό κοινοτικό πλαίσιο», ανέφερε.

Ανάγκη για κοινή ευρωπαϊκή στρατηγική

Ο υπουργός υπογράμμισε την ανάγκη για κοινή ευρωπαϊκή αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης, τονίζοντας ότι μέχρι σήμερα πολλές χώρες επιχειρούσαν να διαχειριστούν τις κρίσεις μεμονωμένα.

«Η Ευρώπη πρέπει να κινηθεί με ενιαία στρατηγική», δήλωσε χαρακτηριστικά, σημειώνοντας ότι τόσο στο Συμβούλιο Υπουργών Ενέργειας όσο και στις οικονομικές συναντήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης συζητούνται προτάσεις για κοινές ευρωπαϊκές παρεμβάσεις που θα ενισχύσουν την ενεργειακή ασφάλεια και θα περιορίσουν τις επιπτώσεις της κρίσης στα κράτη-μέλη.

Ο Κ. Πιερρακάκης

«Είμαστε ανοιχτοί στη συζήτηση μέτρων. Αυτό θα εξαρτηθεί από το πώς θα εξελιχθεί η κρίση τις επόμενες εβδομάδες. Διαθέτουμε ένα σύνολο εργαλείων που είχαμε αναπτύξει στο παρελθόν, την “εργαλειοθήκη” του 2022, από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Μέχρι σήμερα δεν έχουμε φτάσει ακόμη σε αυτό το σημείο. Παρακολουθούμε στενά την κατάσταση»., τόνισε από την πλευρά του, χθες, ο Υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών και Πρόεδρος του Eurogroup Κυριάκος Πιερρακάκης, εισερχόμενος στη συνεδρίαση του Eurogroup, υπογραμμίζοντας,  ότι η Ευρώπη παρακολουθεί στενά τις διεθνείς εξελίξεις και είναι προετοιμασμένη να αντιδράσει συντονισμένα εφόσον χρειαστεί, με βασική προτεραιότητα την προστασία των ευρωπαϊκών νοικοκυριών και τη διατήρηση της ανταγωνιστικότητας της οικονομίας.

Επίσης, ο Πρόεδρος του Eurogroup τόνισε: «Έχοντας αφενός υπόψη μας τη μεγάλη ευθύνη που έχουμε για τη βιωσιμότητα των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων και αφετέρου την ανάγκη προστασίας των ευρωπαϊκών νοικοκυριών από μεγάλες αυξήσεις στις τιμές, η λέξη-κλειδί εδώ είναι η αγοραστική δυνατότητα των νοικοκυριών (affordability). Επίσης να κατανοήσουμε πλήρως ότι οι επιπτώσεις αυτής της κρίσης στην Ευρώπη μπορεί να εκδηλωθούν όχι μόνο μέσω των τιμών της ενέργειας αλλά και μέσω άλλων μεταβλητών.

Το κόστος των λιπασμάτων, οι αερομεταφορές, ακόμη και οι έμμεσες επιπτώσεις στις συνθήκες χρηματοδότησης είναι παράγοντες που πρέπει να ληφθούν υπόψη. Συνεπώς, αναγνωρίζουμε  πλήρως την ευθύνη που έχουμε, καθώς και  ότι σε όλα αυτά τα ζητήματα,  το Eurogroup έχει έναν πολύ σημαντικό ρόλο να διαδραματίσει.

Σε γενικές γραμμές, η διασφάλιση της ανταγωνιστικότητας της Ευρώπης, με έμφαση αφενός στην ανθεκτικότητα και αφετέρου στην ανάπτυξη, είναι το βασικό μήνυμα που έχουμε μπροστά μας».

Τα “μέτρα” στη φαρέτρα

Στο πλαίσιο αυτό μετά και τη σύσκεψη που έλαβε χώρα, χθες, στο Μέγαρο Μαξίμου, όπως ανέφερε και ο κ. Παπασταύρου στην τηλεοπτική του συνέντευξη, τα μέτρα που είναι στη “φαρέτρα” και ανάλογα των εξελίξεων μπορεί να ενεργοποιηθούν έχουν να κάνουν με τα εξής:

1. Επιβολή πλαφόν στο μικτό περιθώριο κέρδους στην εμπορία και τη λιανική καυσίμων, με στόχο τον περιορισμό μεγάλων διακυμάνσεων και ανοδικών τάσεων. Είναι ένα μέτρο που η αγορά είχε κατακεραυνώσει και που συχνά δημιουργεί στρεβλώσεις. Είχε, δε, για  τρία χρόνια εφαρμοστεί, αλλά έληξε στις 30 Ιουνίου 2025. Αφορούσε, πλαφόν που ίσχυε για το μικτό περιθώριο κέρδους σε καύσιμα και βασικά είδη διατροφής. Το μέτρο είχε τεθεί αρχικά σε ισχύ ως έκτακτη ρύθμιση κατά τη διάρκεια της πανδημίας, το 2021, και παρατάθηκε αρκετές φορές, παραμένοντας ενεργό για μεγάλο χρονικό διάστημα. Σημειώνεται ότι η κυβέρνηση της Κροατίας ανακοίνωσε χθες την επιβολή πλαφόν στις τιμές της βενζίνης και του πετρελαίου κίνησης.

2. Επιδότηση καυσίμων στην αντλία μέσω της παροχής fuel pass. Το μέτρο, που εφαρμόστηκε για πρώτη φορά τον Απρίλιο του 2022, συνδέθηκε άμεσα με την ενεργειακή κρίση που προκάλεσε ο πόλεμος στην Ουκρανία και λειτούργησε ως ένα έκτακτο εργαλείο ανακούφισης για τους πολίτες. Πάντως, από τα “συμφραζόμενα” η κυβέρνηση έχει φαίνεται να θέτει δύο βασικές προϋποθέσεις για την ενεργοποίηση της συγκεκριμένης ενίσχυσης:

• η τιμή του πετρελαίου να ξεπεράσει τα 100 δολάρια το βαρέλι και

• η αύξηση αυτή να διατηρηθεί για χρονικό διάστημα τουλάχιστον ενός μήνα.

Το προηγούμενο σχήμα ενίσχυσης είχε σχεδιαστεί με εισοδηματικά κριτήρια, ώστε να στοχεύει κυρίως τα πιο ευάλωτα και μεσαία νοικοκυριά. Δικαιούχοι ήταν φορολογικοί κάτοικοι Ελλάδας με δηλωθέν οικογενειακό εισόδημα έως 30.000 ευρώ, ενώ η επιδότηση αφορούσε την κάλυψη μέρους του αυξημένου κόστους κατανάλωσης καυσίμων κίνησης για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα.

Υπενθυμίζεται, ότι το 2022, στην κορύφωση της ενεργειακής κρίσης, το Fuel Pass είχε δοθεί σε 2 δόσεις: μια τρίμηνη, αρχής γενομένης από το Πάσχα εκείνης της χρονιάς κι άλλη μια τρίμηνη, αρχής γενομένης από τον Ιούλιο του 2022, όταν οι τιμές των καυσίμων είχαν εκτοξευθεί  και λόγω της αυξημένης ζήτησης του καλοκαιριού. Σε αυτήν τη δεύτερη δόση, το ποσό επιδότησης έφτανε τα 100 ευρώ και το δημοσιονομικό κόστος μόνο γι’ αυτό το τρίμηνο είχε υπολογιστεί σε 200 εκ ευρώ.

3. Επαναφορά επιδοτήσεων στους λογαριασμούς ηλεκτρικής ενέργειας, σε περίπτωση που η άνοδος του φυσικού αερίου συμπαρασύρει και τις τιμές χονδρικής στο ρεύμα. Το σενάριο προβλέπει μηχανισμό αυτόματης παρέμβασης με κρατική επιδότηση ανά κιλοβατώρα, ώστε να απορροφάται μέρος της αύξησης. Ωστόσο, προς ώρας ένεκα των ΑΠΕ και των υδροηλεκτρικών υπάρχουν “φρένα” στην αγορά ρεύματος, οπότε και δεν προτάσσεται, ως άμεσο μέτρο.

Να σημειωθεί ότι με Κοινή Υπουργική Απόφαση της Υπουργού Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας Δόμνας Μιχαηλίδου και του Αναπληρωτή Υπουργού Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών Νίκου Παπαθανάση θεσπίζεται με βάση ανακοίνωση , νέο πλαίσιο για την Προτεραιότητα 6 «Επισιτιστική Βοήθεια & Υλική Στέρηση» του Προγράμματος «Ανθρώπινο Δυναμικό και Κοινωνική Συνοχή 2021–2027» που χρηματοδοτείται μέσω ΕΣΠΑ. Με την απόφαση τίθεται σε εφαρμογή νέο ενιαίο εθνικό σύστημα επισιτιστικής βοήθειας μέσω vouchers, συνολικού προϋπολογισμού 400 εκατ. ευρώ.

Με το νέο μοντέλο η επισιτιστική βοήθεια οργανώνεται για πρώτη φορά με ενιαίους κανόνες σε όλη τη χώρα, ενισχύοντας την αυτονομία των δικαιούχων. Από ένα σύστημα υπόδειξης επισιτιστικών αναγκών με προκαθορισμένα πακέτα προϊόντων, περνάμε σε ένα σύστημα όπου ο ίδιος ο ωφελούμενος αποφασίζει τι χρειάζεται, πότε το χρειάζεται και από πού θα το προμηθευτεί.

4. Στο παρελθόν, είχε επίσης, ενεργοποιηθεί, το  Market Pass, δηλαδή στο επίδομα super market, για να αντιμετωπιστεί, για ευάλωτες ομάδες, το κύμα των ανατιμήσεων

5. Ένταση ελέγχων, ώστε να υπάρξει “μάζεμα” εγκαίρως πριν φτάσουν οι αυξήσεις στους καταναλωτές κύματα αναίτιων ανατιμήσεων. Αυτό ήδη “τρέχει” και εντάσσεται στην “προληπτική” δράση.

Τα περιθώρια

Πάντως, πέρα από τη διάρκεια της κρίσης, η ενεργοποίηση, σταδιακή ή μη των όποιων μέτρων, θα εξαρτηθεί από τα δημοσιονομικά περιθώρια αλλά και το πλαίσιο που θα βάλει η ΕΕ για πιθανόν “πάγωμα” των δημοσιονομικών κανόνων, μέχρι να τελειώσει η κρίση.

Ως γνωστόν, με βάση τους νέους κανόνες, κάθε χώρα πρέπει να κινείται δημοσιονομικά χωρίς να υπερβαίνει την ετήσια “οροφή” δαπανών, αλλιώς η διαφορά θα πρέπει να καλύπτεται την επόμενη χρονιά. Η Ελλάδα έχει πιάσει τη φετινή “οροφή”, μετά τη δέσμη φοροελαφρύνσεων που “τρέχει” από την αρχή του χρόνου και σε καμία περίπτωση δεν θέλει να αλλάξει ο σχεδιασμός του 2027, ο οποίος επί του παρόντος βασίζεται σε έναν “κλειδωμένο” χώρο 800- 900 εκ ευρώ.

Υπενθυμίζεται ότι με βάση το Σύμφωνο Σταθερότητας και το άρθρο 26 του σχετικού Κανονισμού, προβλέπει ότι “κατόπιν αιτήματος κράτους- μέλους και σύστασης της Επιτροπής που βασίζεται στην ανάλυσή της, το Συμβούλιο δύναται να εκδώσει, εντός τεσσάρων εβδομάδων από τη σύσταση της Επιτροπής, σύσταση με την οποία επιτρέπει σε κράτος μέλος να αποκλίνει από την πορεία των καθαρών δαπανών όπως καθορίζεται από το Συμβούλιο, όταν εξαιρετικές περιστάσεις οι οποίες εκφεύγουν του ελέγχου του κράτους μέλους έχουν σημαντική επίπτωση στα δημόσια οικονομικά του οικείου κράτους μέλους, υπό τον όρο ότι η εν λόγω απόκλιση δεν θέτει σε κίνδυνο τη μεσοπρόθεσμη βιωσιμότητα των δημόσιων οικονομικών”.  

Τα “απόνερα”

Στο μεταξύ, με βάση, ανάλυση του Τμήματος Διεθνών Σχέσεων της ΕΣΕΕ για τις επιπτώσεις της κρίσης στη Μέση Ανατολή η στρατιωτική σύγκρουση μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών, Ισραήλ και Ιράν σηματοδοτεί μια νέα περίοδο γεωπολιτικής αστάθειας στη Μέση Ανατολή, με δυνητικά σημαντικές συνέπειες για τις ενεργειακές αγορές, το διεθνές εμπόριο και τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα. Το Τμήμα Διεθνών Σχέσεων της ΕΣΕΕ προχώρησε σε ανάλυση με θέμα: «Σύρραξη στη Μέση Ανατολή: Επιπτώσεις στο διεθνές εμπόριο και την παγκόσμια οικονομία». Η περιοχή του Περσικού Κόλπου αποτελεί κομβικό σημείο για το παγκόσμιο ενεργειακό εμπόριο, καθώς από τα Στενά του Ορμούζ διέρχεται κατά μέσο όρο περίπου 20 εκατ. βαρέλια πετρελαίου/ημέρα και περίπου το 20% του παγκόσμιου εμπορίου υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG). Ενδεχόμενες διαταραχές στη ναυσιπλοΐα της περιοχής μπορούν να οδηγήσουν σε αύξηση των τιμών ενέργειας, υψηλότερο κόστος μεταφοράς και επιβράδυνση του διεθνούς εμπορίου.

Ήδη παρατηρούνται επιπτώσεις στη ναυτιλία, με περιορισμούς στην ασφαλιστική κάλυψη πολεμικού κινδύνου και σημαντική αύξηση των ασφαλίστρων, σε ορισμένες περιπτώσεις έως περίπου στο 3% της αξίας του πλοίου, από περίπου 0,25% προηγουμένως. Παράλληλα, καταγράφονται καθυστερήσεις σε δεξαμενόπλοια και πλοία LNG που παραμένουν αγκυροβολημένα στην περιοχή, καθώς και εκτροπές ή συσσωρευμένες καθυστερήσεις σε μέρος του παγκόσμιου στόλου πλοίων μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων. Αν και η παγκόσμια οικονομία είναι σήμερα λιγότερο εξαρτημένη από το πετρέλαιο σε σχέση με τη δεκαετία του 1970, η ισχυρή χρηματοπιστωτική διασύνδεση των οικονομιών και η εξάρτηση από τις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες δημιουργούν νέες μορφές ευαλωτότητας. Η έκταση των οικονομικών επιπτώσεων θα εξαρτηθεί κυρίως από τη διάρκεια της σύγκρουσης:

Διαβαθμίζοντας την επικινδυνότητα της κατάστασης στη βάση των τριών κύριων σεναρίων που επεξεργάζεται η διεθνής κοινότητα, η Ανάλυση παραθέτει τις εκτιμώμενες επιπτώσεις:

Σενάριο 1: Σύντομη κρίση και περιορισμένες επιπτώσεις: Σε περίπτωση που οι στρατιωτικές επιχειρήσεις περιοριστούν σε λίγες ημέρες ή εβδομάδες, οι επιπτώσεις στις αγορές θα είναι κυρίως βραχυπρόθεσμες. Σε αυτό το σενάριο, η παγκόσμια οικονομία θα δεχθεί περιορισμένο πλήγμα. Σύμφωνα με εκτιμήσεις της Oxford Economics, μια μέτρια διαταραχή στις ενεργειακές ροές θα μπορούσε να μειώσει την παγκόσμια ανάπτυξη κατά περίπου 0,1 ποσοστιαία μονάδα και να αυξήσει τον πληθωρισμό στις ΗΠΑ και την Ευρωζώνη κατά περίπου 0,3-0,4 ποσοστιαίες μονάδες (Oxford Economics, 2026). Οι επιπτώσεις στο διεθνές εμπόριο θα είναι μικρές και κυρίως προσωρινές.

Σενάριο 2: Μέτρια διαταραχή των ενεργειακών ροών: Ένα πιο πιθανό σενάριο είναι η παρατεταμένη ένταση χωρίς πλήρη αποκλεισμό των Στενών του Ορμούζ. Σε αυτή την περίπτωση, οι επιθέσεις σε πλοία ή ενεργειακές υποδομές θα αυξήσουν τα ασφάλιστρα μεταφοράς και θα προκαλέσουν διαταραχές στις θαλάσσιες μεταφορές. Οι τιμές πετρελαίου θα μπορούσαν να κινηθούν στα 80 δολάρια ανά βαρέλι κατά τη διάρκεια του β’ τριμήνου πριν υποχωρήσουν σταδιακά (Oxford Economics, 2026). Οι συνέπειες για το διεθνές εμπόριο θα είναι πιο αισθητές.

Σενάριο 3: Παρατεταμένη σύγκρουση και σοβαρό ενεργειακό σοκ: Το πιο ακραίο σενάριο αφορά μια παρατεταμένη περιφερειακή σύγκρουση που θα επηρεάσει ουσιαστικά τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ. Σε αυτή την περίπτωση, οι τιμές πετρελαίου θα μπορούσαν να ξεπεράσουν τα 100 δολάρια ανά βαρέλι, προκαλώντας σημαντικές αναταράξεις στις αγορές και επιβράδυνση της παγκόσμιας οικονομίας (ING Think, 2026). Σημαντική επιβράδυνση όλης της παγκόσμιας οικονομίας, αυξημένος πληθωρισμός και πιθανές αναταράξεις σε όλες τις χρηματοπιστωτικές αγορές.