Οικονομική ομογενοποίηση, εξευγενισμός και η υπαρκτή(;) διαιρετική τομή Αριστεράς και Δεξιάς

Ποια είναι τα χαρακτηριστικά της νεανικής κουλτούρας; Πως διαμορφώνονται οι ταυτότητες των σύγχρονων νέων; Με ποιο τρόπο κατανοούν την κοινωνική και πολιτική τους ταυτότητα και τελικά όντως δεν υπάρχει πλέον το δίπολο Αριστεράς και Δεξιάς ή τελικά δεν «ξοφλήσαμε ακόμα» όπως τραγουδήσαμε στα ‘90s; Αυτά ήταν μερικά από τα ερωτήματα που έθεσε στο επίκεντρο της, η ποιοτική έρευνα με τη μέθοδο των ομάδων εστίασης που διεξήχθη από την Prorata για λογαριασμό της Left in the European Parliament και του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς, τον Νοέμβριο του 2025.

Η έρευνα επιχείρησε να οριοθετήσει αρχικά το πολιτικό ως γενική εικόνα. Τόσο οι νέοι/ες με πιο αριστερές αναφορές όσο και εκείνοι/ες με πιο δεξιές, έθεσαν το κριτήριο του «πλαισίου» ως το πιο σημαντικό για να ταξινομήσουν μια πράξη ή ιδέα ως «πολιτική». Το ατομικό, συνήθως δεν αναγνωρίζεται ως πολιτικό, σε αντίθεση με ό,τι είναι πιο συλλογικό. Το σύνολο της έρευνας υπέδειξε ότι οι νέοι/ες στην χώρα μας, έχουν κοινά προβλήματα και κοινές κοινωνικές εμπειρίες. Η προτεραιοποίηση του ελεύθερου χρόνου, η εύρεση ποιοτικής με προοπτικές εργασία, το στεγαστικό ζήτημα και η επισφάλεια διαπερνούν την ζωή των νέων ανεξαρτήτως ιδεολογικών κριτηρίων.

Εντούτοις, τα ποιοτικά στοιχεία δεν συναινούν στην παγιωμένη αντίληψη περί ομοιομορφίας. Το πρώτο πλαίσιο διαχωρισμού είναι η εγγύτητα ή όχι στις mainstream πολιτισμικές και καταναλωτικές επιλογές, και φυσικά ο τρόπος χρήσης των social media καθώς και το ποιοτικό τους περιεχόμενο «διαφέρω στις ασχολίες μου, δεν βλέπω αθλητικά και δεν έχω tiktok», «δεν βλέπω αθλητικά και μου αρέσουν ιδιαίτερες τέχνες», δηλώνουν εμφατικά όσοι/ες νιώθουν αρκετά διαφορετικοί/ές από τους/τις συνομηλίκους/ές τους και συνήθως έχουν υψηλότερο επίπεδο σπουδών.

Αναγνωρίζεται, επίσης, ένας άτυπος εσωτερικός διαχωρισμός μέσω του οποίου συγκροτούνται ξεχωριστές ταυτότητες. Μικρές πολιτισμικές διαφορές μέσω των οποίων διαμορφώνεται το «ανήκειν», «έχουμε κοινό τρόπο ζωής στα οικονομικά, αλλά στην διασκέδαση και στην επιθυμία να γίνω καλύτερος διαφέρω», «εμείς σκεφτόμαστε διαφορετικά, έχουμε άλλες προτεραιότητες, άλλη δίψα να καταλάβουμε πράγματα».

Η πρωταρχική οριοθέτηση του «άλλου», του «διαφορετικού» είναι η πολιτισμική ταυτότητα. Στην γενιά z οι εσωτερικές ταυτότητες σχετίζονται με «τα απρόσωπα μαγαζιά στο Παγκράτι ή όσοι πίνουν τσάι με matcha», «δεν θέλω να συναναστρέφομαι πολύ αν έχουμε τελείως διαφορετικό τρόπο διασκέδασης ή δεν έχουν δίψα για γνώση». Αλλά και με ιδεολογικά ή ταυτοτικά ζητήματα όταν πρόκειται για νέους/ες που έχουν αναφορά στην Αριστερά, έτσι οι «άλλοι» είναι «όλοι όσοι είναι ακροδεξιοί», «οι ρατσιστές», «όσοι έχουν έντονη σχέση με την θρησκεία».

Ενώ, πιο ηθικά και πολιτισμικά είναι τα κριτήρια, όταν πρόκειται για νέους/ες με πιο συντηρητικές αναφορές, τότε ο «άλλος» είναι αυτός που ασχολείται κυρίως με τα αθλητικά και το χρήμα, ή μεταχειρίζεται κάθε δυνατό μέσο για να ανέλθει κοινωνικά και οικονομικά.

Αναγνωρίζεται δε, ότι οι γειτονιές χάνονται και τα μαγαζιά εξευγενίζονται, ωστόσο αυτό δεν εκλαμβάνεται ως μια θετική εξέλιξη, αλλά ως ένας τρόπος άλωσης πολιτισμικών και πολιτικών ταυτοτήτων «τα άκρα φαίνονται αλλά οι διαφορές χάνονται, ειδικά σε γειτονιές που τα μαγαζιά εξευγενίζονται». Ειδικά για τους/τις νέους/ες της gen z που αυτοπροσδιορίζονται ως αριστεροί/ες η ρευστοποίηση των πολιτικών ορίων θεωρείται αρνητική εξέλιξη, «παλαιότερα ήταν ξεκάθαρα, τώρα όχι τόσο», «αν κοιτάξεις προσεκτικά φαίνεται ποιος είναι τι, αλλά έχει μειωθεί». Αυτή ακριβώς η διαπίστωση ή η νοσταλγία του παρελθόντος συνιστά την άμεση παραδοχή της διατήρησης του κεντρικού διαχωριστικού άξονα, Αριστεράς και Δεξιάς, και σε αυτή την γενιά.

Η οικονομική ομογενοποίηση της νεολαίας και ο μαζικός εξευγενισμός των γειτονιών έχει μεταφέρει τις διαφοροποιητικές γραμμές σε επίπεδο τρόπου ζωής και πολιτισμικών ταυτοτήτων (όχι ταυτοτικών εντούτοις, όπως στους millennials ή στην gen x). Το γεγονός αυτό, δυσχεραίνει την κατανόηση των διαιρετικών τομών και τις μετατοπίζει σε έναν λανθάνον επίπεδο ηθικών αξιών και μιας γενικής «στάσης ζωής». Μια πιο κριτική ματιά, στον τρόπο συγκρότησης των πολιτικών ταυτοτήτων της νεολαίας, από το 1974 και πέρα, θα καταδείκνυε το γεγονός ότι το ο τρόπος ζωής, τα καταναλωτικά πρότυπα, η αντίληψη για το μέλλον και η κουλτούρα που διαμορφώνουν οι πιο συμβολικοί παράγοντες ήταν διαχρονικά κύριοι μηχανισμοί πολιτικών οριοθετήσεων. Η μεγάλη διαφοροποίηση της gen z έγκειται τελικά, στην άρση των τοπικών αντιθέσεων ή ταυτίσεων («παλιά στα Εξάρχεια…») και στην έλλειψη προοπτικής ή/και στην αμφισβήτηση της οικονομικής ανόδου. Το πιο αισιόδοξο συμπέρασμα της έρευνας, είναι το γεγονός, ότι η συλλογικότητα παραμένει κυρίαρχο στοιχείο συγκρότησης τόσο της ιδεολογικής όσο και της πολιτισμικής ταυτότητας των νέων.

*H Δρ. Μαριζέτα Αντωνοπούλου είναι Διδάσκουσα Κοινωνικής και Οικονομικής Πολιτικής, Τμήμα Κοινωνιολογίας, ΕΚΠΑ

Για την έρευνα, θα πραγματοποιηθεί εκδήλωση με τίτλο Παρουσίαση Έρευνας: «Νέοι και Νέες για την Ευρώπη και την Αριστερά – Αντιλήψεις και Προσδοκίες» από το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς και την Ομάδα της Αριστεράς στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (The Left in the European Parliament). Μια εκδήλωση που αποσκοπεί να φωτίσει τις αντιλήψεις, τις προσδοκίες και τα αδιέξοδα μιας γενιάς που βιώνει μια πολυεπίπεδη κρίση.

Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί την Παρασκευή, 27 Φεβρουαρίου 2026 στις 18:00 στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων, Ακαδημίας 50.

Θα μιλήσουν:

Νίκος Τζήμας, Senior Researcher στο Τμήμα Πολιτικής/Κοινωνικής Έρευνας της Prorata
Κατερίνα Ηλιού, Κοινωνική Ψυχολόγος και Κύρια Ερευνήτρια, ΕΚΚΕ
Παναγιώτης Κουστένης, Επίκουρος Καθηγητής, Πανεπιστήμιο Κρήτης
Κατερίνα Λαμπρινού, Δρ. Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας, Πάντειο Πανεπιστήμιο
Ιλιρίντα Μουσαράι, Υποψήφια Διδακτόρισσα στο Τμήμα Κοινωνιολογίας, ΕΚΠΑ
Χαράλαμπος Πουλόπουλος, Καθηγητής Κοινωνικής Εργασίας στις Εξαρτήσεις, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής

Θα προλογίσει:

η Μαρία Ρεπούση, Διευθύντρια του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς

Θα συντονίσει:

ο Κώστας Αρβανίτης, Αντιπρόεδρος της LEFT, Επικεφαλής Αντιπροσωπείας ΣΥΡΙΖΑ