Πέρα από το κράτος πρόνοιας: η δημοκρατία στην παραγωγή

Τα Τέμπη, οι πλημμύρες στη Θεσσαλία, οι πυρκαγιές, η ενεργειακή κρίση. Οι πολλαπλές συστημικές αποτυχίες της τελευταίας δεκαετίας δεν αποτελούν απλώς αστοχίες διαχείρισης· αποκαλύπτουν την αποτυχία ενός ολόκληρου μοντέλου διακυβέρνησης.

Η κυβέρνηση υποσχέθηκε ένα «επιτελικό κράτος», αποτελεσματικό, συντονισμένο, σύγχρονο. Αυτό που πήραμε ήταν ένα κράτος συγκεντρωτικό και πρωθυπουργοκεντρικό, που λειτουργεί από πάνω προς τα κάτω και αδυνατεί να ανταποκριθεί στις κρίσεις που πλήττουν τις τοπικές κοινωνίες. Την ίδια στιγμή, η μεταβίβαση του ελέγχου στην αγορά ευθύνεται για το μεγαλύτερο μέρος των αδιεξόδων που σήμερα αντιμετωπίζουν οι κοινωνίες μας παγκοσμίως. Ζούμε πολλές κρίσεις μαζί και η αντιμετώπισή τους απαιτεί ταχύτητα, ευελιξία και προσαρμοστικότητα. Χρειαζόμαστε περισσότερο κράτος, αλλά ριζικά διαφορετικό.

Το πρώτο επίπεδο έχει να κάνει με το κράτος πρόνοιας ως κράτος ασφάλειας. Ένα κράτος που ελέγχει τα εργοστάσια πριν θρηνήσουμε νεκρούς. Που εγγυάται καθαρό νερό για όλους και όλες. Που χτίζει αντιπλημμυρικά έργα πριν έρθει η επόμενη νεροποντή. Που προστατεύει τη γη, τη θάλασσα, τον αέρα. Εργασιακή ασφάλεια, περιβαλλοντική ασφάλεια, επισιτιστική ασφάλεια, ενεργειακή ασφάλεια, υγειονομική ασφάλεια· αυτά δεν είναι συνθήματα. Είναι δικαιώματα. Και το κράτος πρόνοιας οφείλει να τα θωρακίσει με κανόνες, με ελέγχους, με θεσμούς, με κυρώσεις, χωρίς εξαιρέσεις.

Αυτή η βάση είναι αναγκαία αλλά δεν αρκεί. Χωρίς ένα ισχυρό και πολυκεντρικό κράτος πρόνοιας που να δίνει αναπτυξιακές κατευθύνσεις, τίποτα δεν μπορεί να χτιστεί. Όμως το κράτος πρόνοιας κάνει αναδιανομή στο τέλος της παραγωγής. Αυτό είναι πολύ σημαντικό, αλλά δεν φτάνει για να αντιμετωπίσουμε τις πολλαπλές κρίσεις που βιώνουμε. Δεν αλλάζει ουσιαστικά το πως παράγεται η αξία.

Εδώ ακριβώς έρχεται το Συνεργατικό Κράτος: διατηρεί και ενδυναμώνει τις λειτουργίες αλληλεγγύης και προστασίας που χτίσαμε με αγώνες δεκαετιών, αλλά πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα. Κατασκευάζει το αντίστοιχο νομικό και θεσμικό πλαίσιο για τη συμμετοχή των τοπικών κοινοτήτων στη διαχείριση των υπηρεσιών και την απαλλαγή τους από τη γραφειοκρατία. Περνά από την κρατική ιδιοκτησία στην κοινή ιδιοκτησία των πολιτών.

Η κεντρική ιδέα είναι όχι μόνo η αναδιανομή αλλά κυρίως η προ-διανομή. Αντί να διορθώνουμε τις ανισότητες αφού αυτές έχουν παραχθεί, αλλάζουμε τους όρους στο επίπεδο της παραγωγής. Δίνουμε στους ανθρώπους πρόσβαση στα ίδια τα μέσα παραγωγής. Δεν τους κάνουμε απλώς καταναλωτές υπηρεσιών, αλλά παραγωγούς πλούτου και κοινής ευημερίας.

Τα οφέλη αυτής της μετατόπισης είναι πολλαπλά: οργανωσιακή καινοτομία, καλύτερες θέσεις εργασίας, αύξηση του πλούτου της τοπικής κοινωνίας, παραγωγή προσαρμοσμένη στις τοπικές βιοκλιματικές συνθήκες. Και κυρίως, εισαγωγή της αυτοοργάνωσης και της δημοκρατίας στη σφαίρα της παραγωγής.

Αυτό δεν είναι ουτοπία. Συμβαίνει ήδη. Στη Βαρκελώνη, στη Μπολόνια, στη Γάνδη, πόλεις μετατρέπονται σε εργαστήρια δημοκρατικής καινοτομίας. Εκεί, το δημόσιο και η τοπικές κοινωνίες συνεργάζονται ως ίσοι εταίροι. Οι πολίτες δεν είναι απλοί καταναλωτές υπηρεσιών, αλλά ενεργοί συμπαραγωγοί. Ο διαμοιρασμός της γνώσης μέσα από νέα νομικά εργαλεία που προστατεύουν τα κοινά αγαθά, το κίνημα των ανοιχτών τεχνολογιών, η κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία, το συνεταιριστικό κίνημα και οι Συμπράξεις Δημοσίου-Κοινών δημιουργούν τις προϋποθέσεις για ένα διαφορετικό παραγωγικό μοντέλο.

Ενδεικτικά, ένα από τα πολλά παραδείγματα που έχουμε στη χώρα μας έρχεται από τον τομέα της ενέργειας. Οι ενεργειακές κοινότητες που αναπτύσσονται στην Ήπειρο, στην Κρήτη, στη Θεσσαλία δείχνουν ακριβώς αυτή τη δυναμική. Δημιουργούν τη δική τους υποδομή. Πολίτες, συνεταιρισμοί, μικρομεσαίες επιχειρήσεις και Δήμοι συνεταιρίζονται, κατέχουν τα μέσα παραγωγής ενέργειας, αποφασίζουν δημοκρατικά για τη διαχείρισή τους. Τα κέρδη επανεπενδύονται στην κοινότητα, στηρίζουν ευάλωτα νοικοκυριά, δημιουργούν τοπικές θέσεις εργασίας. Η ενέργεια γίνεται δικαίωμα και κοινό αγαθό· όχι εμπόρευμα για κερδοσκοπία. Η ενεργειακή κοινότητα δεν σε προστατεύει μόνο από την ενεργειακή φτώχεια: σε χειραφετεί από τα καρτέλ. Παρομοίως, ο συνεταιρισμός αγροτών που ελέγχει την παραγωγική αλυσίδα δεν εξασφαλίζει μόνο επισιτιστική ασφάλεια: χτίζει επισιτιστική αυτάρκεια.

Το πρόβλημα δεν είναι τεχνικό· είναι πολιτικό. Έχουμε τη γνώση, έχουμε την τεχνολογία, έχουμε τα παραδείγματα. Αυτό που χρειαζόμαστε είναι η πολιτική βούληση και το σχέδιο. Η απάντηση δεν είναι το Επιτελικό Κράτος που συγκεντρώνει την εξουσία στην κορυφή. Είναι το Συνεργατικό Κράτος που τη διαχέει στους πολλούς. Να θωρακίσουμε το κράτος πρόνοιας και να το εκδημοκρατίσουμε ακόμα πιο βαθιά. Ένας κόσμος όπου η εξουσία βρίσκεται στα χέρια των πολλών.

^{*Ο Βασίλης Κωστάκης και η Δώρα Κοτσακά είναι μέλη επιστημονικού συμβουλίου του Ινστιτούτο Αλέξης Τσίπρας}