Χάρης Τσιόκας: Αποκέντρωση ή ερήμωση; Η Ελλάδα της συγκέντρωσης και της ανισότητας!

1. Η πραγματικότητα

Τα επίσημα στοιχεία είναι αμείλικτα: η Ελλάδα βιώνει όξυνση των κοινωνικών και γεωγραφικών ανισοτήτων, με την περιφέρεια να ερημώνει οικονομικά, κοινωνικά και δημογραφικά.

Αυτή η πραγματικότητα καθιστά επιτακτική την ανάγκη για: έναν νέο καταστατικό χάρτη αποκέντρωσης και αυτοδιοίκησης μια βαθιά θεσμική και πολιτική απάντηση, όχι διαχειριστικά «μπαλώματα».

Η αποκέντρωση και η αυτοδιοίκηση δεν είναι τεχνικά εργαλεία. Είναι δομικά στοιχεία του σύγχρονου κράτους.

2. Το σύγχρονο κράτος και τα όριά του

Το σύγχρονο κράτος: είναι πολύ μικρό για τις μεγάλες υπερεθνικές προκλήσεις αλλά ταυτόχρονα υπερβολικά μεγάλο και δυσκίνητο για τις τοπικές και περιφερειακές ανάγκες.

Γι’ αυτό: απαιτείται έντονα αποκεντρωμένος χαρακτήρας ισχυροί αυτοδιοικητικοί θεσμοί
ουσιαστική παρέμβαση σε κάθε δημοτική ενότητα, όχι μόνο στα μεγάλα αστικά κέντρα.

Το ευρωπαϊκό κεκτημένο μπορεί να λειτουργήσει ως βάση. Όμως δεν αρκεί πια. Το καμπανάκι έχει ήδη χτυπήσει.

3. Αυτοδιοίκηση, τοπικές κοινωνίες και ταυτότητα

Υπάρχει και ένας βαθύτερος λόγος για την ενίσχυση της αυτοδιοίκησης: η συνέχεια των τοπικών παραδόσεων, η αξιοποίηση των συγκριτικών πλεονεκτημάτων κάθε περιοχής.

Η αποκέντρωση είναι: όχημα ασφάλειας για το πέρασμα στη νέα εποχή προϋπόθεση βιώσιμης ανάπτυξης.

Γι’ αυτό, σε όλες τις ανεπτυγμένες χώρες: το κράτος δίνει λόγο και ρόλο πρωταγωνιστικό στις τοπικές κοινωνίες, χωρίς «κονέ» και πελατειακές διαμεσολαβήσεις.

4. Η ελληνική ιδιαιτερότητα: Συγκεντρωτισμός και πελατειακό κράτος

Στην Ελλάδα συμβαίνει το αντίθετο.

Η κυβέρνηση της ΝΔ, με άλλοθι τις αλλεπάλληλες κρίσεις –που οι πολιτικές της οξύνουν–: υψώνει τείχη συγκεντρωτισμού, ελέγχει ασφυκτικά πόρους και αρμοδιότητες.

Σήμερα: δήμοι και περιφέρειες αναζητούν «άκρες» σε υπουργικά γραφεία ακόμη και για πλατείες, πάρκα, δρόμους και πεζοδρόμια.

Το αποτέλεσμα;

Τα έργα δεν υλοποιούνται με βάση: κοινωνικές ανάγκες, παραγωγικές προτεραιότητες
αλλά με βάση διευκολύνσεις σε συγκεκριμένα οικονομικά συμφέροντα.

5. Η ιστορική παρακαταθήκη που αγνοείται

Ο προσανατολισμός της αυτοδιοίκησης δεν είναι «εισαγόμενος».

Υπάρχει στον πυρήνα της νεότερης ελληνικής πολιτικής σκέψης.

Ήδη από το 1797, ο Ρήγας Φεραίος στη Χάρτα του: μιλά για λαϊκή συμμετοχή για τοπικές συναθροίσεις για διοίκηση κοντά στον πολίτη.

Η σημερινή πραγματικότητα απέχει δραματικά από αυτό το όραμα.

6. Η ακύρωση των προοδευτικών κατακτήσεων της αυτοδιοίκησης

Το θεσμικό πλαίσιο χωρίς κομματικούς αποκλεισμούς που ως πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Εσωτερικών διαμορφώσαμε για πρώτη φορά τη δεκαετία του ’80 με νομοθετικό πλαίσιο για να διασφαλίζονται: σταθεροί πόροι και προγράμματα, Κεντρικοί Αυτοτελείς Πόροι (ΚΑΠ), αντικειμενική και κοινωνικά ευαίσθητη κατανομή, συμβούλια περιοχής και δύναμη στα δημοτικά διαμερίσματα.

Όλα αυτά έχουν στην πράξη ακυρωθεί.

Σήμερα: ακόμη και οι ΚΑΠ αποδίδονται μειωμένοι, η Τοπική Αυτοδιοίκηση βρίσκεται σε θεσμικό και οικονομικό κατήφορο.

Η Ελλάδα είναι η μοναδική χώρα όπου: όλοι οι σχετικοί δείκτες της Τ.Α. ως ποσοστό ΑΕΠ ή κρατικών δαπανών υποχωρούν διαρκώς.

7. Η ανάγκη για νέο καταστατικό χάρτη αυτοδιοίκησης

Απαιτείται: σαφής κατανομή αρμοδιοτήτων, θεσμικά κατοχυρωμένοι πόροι, άρση ενδοπεριφερειακών ανισοτήτων.

Η αλλαγή του κοινωνικού και παραγωγικού μοντέλου της χώρας δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς χωρική δικαιοσύνη.

Κάθε δημοτικό διαμέρισμα πρέπει να έχει: λειτουργική επάρκεια, δυνατότητα άμεσης παρέμβασης στην καθημερινότητα.

8. Το σύγχρονο κράτος: τρεις πυλώνες

Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι το σύγχρονο κράτος οικοδομείται πάνω σε τρεις άξονες:

α) Αρμοδιότητες

Οι αρμοδιότητες πρέπει να ασκούνται στο πλησιέστερο επίπεδο στον πολίτη.

Στην Ελλάδα: τα τοπικά συμβούλια έχουν εγκαταλειφθεί, οι παλιές κοινότητες δεν μπορούν ούτε μια λάμπα να αλλάξουν.

Η αρχή της εγγύτητας και της επικουρικότητας παραβιάζεται συστηματικά, με εθνικούς κινδύνους για την περιφέρεια.

β) Δομές – Θεσμοί

Απαιτείται: νέος Κώδικας Δήμων και Κοινοτήτων, ειδικές πρόνοιες για νησιωτικές και ορεινές περιοχές, σύγχρονη μητροπολιτική διακυβέρνηση.

γ) Πόροι

Χωρίς πόρους, κάθε συζήτηση είναι κενή.

Αναγκαία: μεταβίβαση αρμοδιοτήτων με αντίστοιχους πόρους, σύγκλιση υπέρ των ασθενέστερων ΟΤΑ, δυνατότητα άντλησης τοπικών εσόδων.

Η τελευταία απογραφή αποκάλυψε: τον μισό πληθυσμό συγκεντρωμένο σε δύο αστικά κέντρα.

Αυτό είναι πολιτικό αποτέλεσμα, όχι φυσικό φαινόμενο.

9. Η πολιτική Αλλαγή το διακύβευμα Για να μη γίνεται ο «Καλλικράτης» ταφόπλακα συγκεντρωτισμού της περιφερειακής εγκατάλειψης

Αλλαγή του κοινωνικού και παραγωγικού μοντέλου με περιφερειακή ανάπτυξη είναι το κεντρικό πολιτικό ζήτημα της χώρας.

Στις επερχόμενες εκλογές: η σύγκρουση δεν μπορεί να περιοριστεί σε δήθεν καλύτερη διαχείριση του συγκεντρωτικού κράτους της ΝΔ.

Απαιτείται: εναλλακτικός δρόμος, σύγχρονο κράτος με αποκέντρωση και αυτοδιοίκηση,
πολιτικές που ενισχύουν την παραγωγική βάση και τη συνοχή.

Αυτό προϋποθέτει: σύγχρονη προοδευτική πλειοψηφία, με πρόγραμμα διακυβέρνησης που υπερβαίνει τις περιχαρακώσεις ρόλων γραφειοκρατικών ομάδων.

*Ο Χάρης Τσιόκας είναι πρώην βουλευτής – υπουργός