Πώς ακούγεται ο Κάφκα; Η Σαβίνα Γιαννάτου γίνεται το πιο ασπόνδυλο πλάσμα του

Για πρώτη φορά, το «Κτίσμα» του Φραντς Κάφκα μεταφέρεται στη σκηνή ως ένα ζωντανό συμβάν ήχου, λόγου και σώματος. Η Σαβίνα Γιαννάτου και ο Θύμος Αδένας (aka Θύμιος Ατζακάς) κινούνται σε μια διαρκή καφκική μεταμόρφωση, όπου η αφήγηση διαλύεται και ξανασυντίθεται μέσα από φωνές, ήχους και σωματικές εντάσεις. Η μουσική περφόρμανς «Ακούγοντας» τον Φράντς Κάφκα βασίζεται στο “δύσκολο” κείμενο που έγραψε ο συγγραφέας στα τελευταία χρόνια της ζωής του (1923–1924).

Η φωνή της Σαβίνας Γιαννάτου οδηγεί σε έναν ηχητικό λαβύρινθο από λέξεις, αναπνοές και ψιθύρους, που διαρκώς μετατοπίζονται. Γύρω της αναπτύσσονται ψηφιακές και αναλογικές ηχητικές περσόνες — εσωτερικές φωνές που αποτυπώνουν την αδυναμία του νου να υπερβεί τον εαυτό του. Η τετραφωνική σύνθεση του Θύμου Αδένα συνδυάζει live electronics, σπάνια field recordings και επεξεργασμένα ηχοτοπία από εθνογραφικά βινύλια, δημιουργώντας ένα περιβάλλον βαθιάς ακρόασης.

Η σκηνική σύνθεση της Μαρίας Λάππα, σε διάλογο με την αισθητική του Butoh και τη ζωντανή σωματική τέχνη, διαμορφώνει έναν χώρο φυσικών υλικών όπου σώμα, φωνή και ήχος συνυπάρχουν, ενώ οι ψηφιακές προβολές του Αλέξανδρου Σεϊταρίδη εντείνουν την αίσθηση ενός διαρκώς μεταβαλλόμενου εσωτερικού τοπίου.

Η Σαβίνα Γιαννάτου και ο Θύμιος Ατζακάς μας μιλούν για το πώς στήθηκε αυτή η μουσική περφόρμανς.

Το πλάσμα του «Κτίσματος»

Πρόκειται για ένα από τα πιο παράξενα και υπόγεια κείμενα του Κάφκα το «Κτίσμα» («Der Bau») – εκεί όπου πρωταγωνιστεί ένα πλάσμα που δεν είναι χαρακτήρας με πρόσωπο, αλλά μια συνείδηση που πάλλεται από φόβο. Το πλάσμα του «Κτίσματος» είναι ένα ον χωρίς σαφή μορφή, μισό ζώο, μισό σκέψη. Ζει μέσα σε ένα λαβυρινθώδες καταφύγιο που το ίδιο έχει κατασκευάσει, ένα σύστημα από στοές και θαλάμους που υποτίθεται πως το προστατεύουν, αλλά τελικά το παγιδεύουν. Ακούει διαρκώς έναν αδιόρατο θόρυβο – έναν εχθρό που ίσως υπάρχει, ίσως όχι – και όλη του η ύπαρξη οργανώνεται γύρω από αυτή την απειλή. Είναι ένα πλάσμα σε μόνιμη επιφυλακή, εγκλωβισμένο στην ίδια του τη λογική, που χτίζει για να σωθεί και, ακριβώς μέσα σε αυτό το χτίσιμο, βυθίζεται όλο και πιο βαθιά στην αγωνία.

Το «Κτίσμα» παρουσιάζεται εδώ όχι ως θεατρική διασκευή αλλά ως μια ηχητική εμπειρία – ουσιαστικά «ακούμε» τον Κάφκα. Τι σας οδήγησε σε αυτή την προσέγγιση και τι μπορεί να αποκαλύψει ο ήχος σε ένα τόσο εσωτερικό κείμενο;

Θύμιος Ατζακάς: Με οδήγησε το ίδιο το υλικό του κειμένου. Στο Κτίσμα σχεδόν τα πάντα οργανώνονται γύρω από την ακοή: ένα πλάσμα που αφουγκράζεται τον ίδιο του τον αναστοχασμό, που επιτηρεί τη σιωπή, που αναμετριέται με έναν ήχο ίσως πραγματικό και ίσως φανταστικό, που προσπαθεί να ελέγξει τον χώρο του ακούγοντάς τον. Δεν είναι λοιπόν ένα κείμενο που με έκανε πρώτα να σκεφτώ εικόνες ή σκηνές, αλλά υπόγειους βόμβους, διακοπές, αναπνοές, ηχητικές σκιές. Έτσι, η σύνθεση και η αρχιτεκτονική των ήχων που επιχειρώ έχουν κάτι από παλμό νευρικού συστήματος: προχωρά, επιστρέφει, αμφιβάλλει, ξαναχτίζει, ξαναγκρεμίζει.

Και ίσως αυτό μπορεί να αποκαλύψει ο ήχος σε ένα τόσο εσωτερικό κείμενο. Ο ήχος σε βάζει μέσα στην αβεβαιότητα χωρίς να σου την εξηγεί. Δεν σου δείχνει από πού έρχεται η απειλή· σε αναγκάζει να την κατοικήσεις. Έτσι ο ακροατής δεν παρακολουθεί απλώς μια καφκική ιστορία, αλλά μπαίνει σε μια κατάσταση υπερεγρήγορσης, όπου το μέσα και το έξω, το πραγματικό και το φανταστικό, αρχίζουν να συγχέονται. Γι’ αυτό και καταλήξαμε στο να επικοινωνήσουμε το έργο σαν performance και όχι σαν θεατρική παράσταση ή θεατρικό αναλόγιο. Η δουλειά της Μαρίας Λάππα, κινησιολόγου και εικαστικής επιμελήτριας του έργου, έδωσε μία άλλη διάσταση στην αρχική σύλληψη που είχα, μέσα από τις ζωντανές σωματικές μεταμορφώσεις με φυσικά υλικά που εισήγαγε, τις οποίες τόσο η Σαβίνα όσο και εγώ βιώνουμε επάνω στην σκηνή παράλληλα με την μουσική και ηχητική ροή.

Kοινή κατάσταση εγρήγορσης

Πώς χτίστηκε αυτή η συνεργασία γύρω από το «Κτίσμα» του Κάφκα;

Θύμιος Ατζακάς: Η Σαβίνα έχει αυτή τη σπάνια ιδιότητα να μετακινείται συνεχώς ανάμεσα στη λέξη, στον ψίθυρο, στο ίχνος της μελωδίας, στην καθαρή φωνητική ύλη. Αυτό ήταν καθοριστικό, γιατί στο Κτίσμα με ενδιέφερε η φωνή όχι μόνο ως φορέας νοήματος, αλλά και ως σώμα που πάλλεται. Έτσι η συνεργασία μας χτίστηκε πολύ μέσα από δοκιμές λεπτών ισορροπιών: πότε η φωνή βγαίνει μπροστά και πότε σχεδόν βυθίζεται μέσα στο ηχητικό περιβάλλον, πότε ο λόγος κρατά την καθαρότητά του και πότε αρχίζει να γίνεται κάτι πιο ασταθές, πιο ονειρικό, πιο σωματικό. Ουσιαστικά, δεν δουλέψαμε πάνω σε μια σχέση ερμηνεύτριας και συνθέτη, αλλά πάνω σε μια κοινή κατάσταση εγρήγορσης. Όλο το μουσικό μέρος της παράστασης είναι «κομμένο και ραμμένο» πάνω στην περσόνα της Σαβίνας, πράγμα το οποίο για μένα σημαίνει και το απόσταγμα μιας πολύχρονης φιλίας και συνεργασίας μαζί της.

Σαβίνα Γιαννάτου: Ο Θύμιος έφτιαξε μία μουσική σύνθεση πάνω στην οποία ο λόγος ακολουθεί επίσης μουσικές οδηγίες, οι οποίες όμως αφήνουν την ελευθερία του ηχητικού αυτοσχεδιασμού.
Για παράδειγμα κάποιες φορά έπρεπε να ακολουθώ την αρμονία, ή να χρησιμοποιώ συγκεκριμένα μουσικά διαστήματα, αλλά επίσης χρησιμοποιώντας τα αυτοσχεδιαστικά “υλικά” μου πάνω στον λόγο, μπορούσα και να τον αλλοιώνω. Οπότε ήταν μία σύμπραξη ας πούμε συνθετικής δουλειάς και αυτοσχεδιαστικής. Με τον Θύμιο γνωριζόμαστε χρόνια μέσα από το μουσικό χωριό όπου εγώ κάνω εργαστήρια ελεύθερου φωνητικού αυτοσχεδιασμού. Αυτή είναι η πρώτη μας συνεργασία συνθέτη-ερμηνευτή και αυτοσχεδιαστική ταυτόχρονα.

Πώς συνδέεται το κείμενο του Κάφκα με τον σύγχρονο άνθρωπο και τις αγωνίες της εποχής μας;

Θύμιος Ατζακάς: Νομίζω πως το Κτίσμα συνδέεται πολύ βαθιά με τον σύγχρονο άνθρωπο, γιατί μιλά για μια ύπαρξη που οργανώνει ολόκληρη τη ζωή της γύρω από την ανάγκη να προφυλαχθεί. Αυτό σήμερα το αναγνωρίζουμε παντού: στην εμμονή με τον έλεγχο, στην ανάγκη να θωρακίσουμε τον προσωπικό μας χώρο, να προβλέψουμε το απρόβλεπτο, να ασφαλίσουμε όχι μόνο το σπίτι ή το σώμα μας αλλά και την ίδια μας τη συνείδηση. Το καφκικό πλάσμα χτίζει ασταμάτητα ένα σύστημα προστασίας, αλλά όσο περισσότερο το οργανώνει, τόσο περισσότερο αιχμαλωτίζεται μέσα του. Και αυτή είναι, νομίζω, μια εξαιρετικά σύγχρονη εμπειρία.

Ζούμε σε μια εποχή που υπόσχεται διαρκώς ασφάλεια, διαχείριση, έλεγχο, και όμως παράγει εξάντληση, άγχος, αίσθηση απειλής, ξενοφοβία. Ο φόβος δεν έρχεται πάντα από κάτι ορατό· πολλές φορές γεννιέται από τη συνεχή εγρήγορση, από το ότι δεν μπορούμε πια να ησυχάσουμε εσωτερικά. Σε αυτό το επίπεδο, ο Κάφκα δεν μοιάζει καθόλου μακρινός. Αντίθετα, φωτίζει με πολύ μεγάλη ακρίβεια έναν άνθρωπο που, ενώ προσπαθεί να προστατευτεί, χάνει σταδιακά την επαφή του με τον ίδιο του τον πυρήνα.

Στο «Κτίσμα» καλείστε να δώσετε φωνή σε μια ύπαρξη που είναι ταυτόχρονα ζώο, άνθρωπος και καθαρός νους. Πώς προσεγγίσατε αυτή την ερμηνευτική-φωνητική μεταμόρφωση;

Σαβίνα Γιαννάτου: Διαβάζοντας το κείμενο για πρώτη φορά στην πρώτη πρόβα αυτοσχεδίαζα ηχητικά μαζί με τα λόγια και παραμόρφωνα κάποιες φορές τον ίδιο τον ήχο των λέξεων. Με ενδιέφερε ουσιαστικά να εκφράσω αυτό που διάβαζα. Υπήρχαν πάντα μουσικές οδηγίες από τον Θύμιο, αλλά παράλληλα ήμουν και σχετικά ελεύθερη να αλλοιώνω κάποιες από τις οδηγίες στην πορεία.

Οπότε προέκυψε ένας τρόπος εκφοράς του λόγου ανάλογος με τα δικά μου αυτοσχεδιαστικά “υλικά”, χωρίς να σκέφτομαι πώς είναι ή πώς θα έμοιαζε “αυτό” που μιλάει. Αν “αυτό” είναι ανθρώπινο όν, ή τέρας, ή ζώο, μικρό ή μεγάλο. Δεν μπήκα καθόλου στον πειρασμό να φτιάξω μια εικόνα γι’ αυτό το όν στο μυαλό μου. Για μένα είναι ένας απλός παράφρονας. Αυτό είναι το μόνο στοιχείο που με οδηγεί για να “ερμηνεύσω” τα λόγια.

Η σύνθεσή σας συνδυάζει live electronics, field recordings και υλικό από εθνογραφικά βινύλια. Πώς δουλέψατε αυτά τα διαφορετικά ηχητικά υλικά ώστε να δημιουργηθεί ο κόσμος του «Κτίσματος» πάνω στη σκηνή;

Θύμιος Ατζακάς: Τα live electronics μου έδωσαν τη δυνατότητα να δουλέψω τον ήχο σαν κάτι ζωντανό, που αλλάζει συνεχώς μορφή την ώρα που συμβαίνει και αφήνει περιθώρια για μεταμορφώσεις και, ενίοτε, απρόβλεπτα αποτελέσματα. Με την ίδια λογική έβαλα στη διαδικασία και την τεχνητή νοημοσύνη, δημιουργώντας ανθρώπινες φωνές εκ του μηδενός, θέλοντας να δώσω ζωντάνια στις διαφορετικές περσόνες που υιοθετεί ο ήρωας του έργου μέσα από τους εσωτερικούς του μονολόγους.

Τα field recordings έφεραν μέσα στο έργο ίχνη πραγματικών χώρων, αναπνοών του έξω κόσμου, αλλά αποσπασμένα από την αρχική τους βεβαιότητα. Και τα εθνογραφικά βινύλια λειτούργησαν όχι ως παραπομπές ή αναφορές, αλλά ως παλαιά σώματα ήχου, ως φορείς μνήμης και χρόνου. Η δουλειά έγινε κυρίως πάνω στην υφή, όχι πάνω στην πληροφορία. Με ενδιέφερε πότε ένας ήχος μοιάζει να έρχεται από πολύ κοντά και πότε από ένα απροσδιόριστο βάθος, πότε θυμίζει ίχνος ζωής και πότε απειλή, πότε λειτουργεί σαν καταφύγιο και πότε σαν ρωγμή. Έτσι σιγά σιγά συγκροτήθηκε ο κόσμος του Κτίσματος: όχι σαν εικονογράφηση του κειμένου, αλλά σαν ένα παλλόμενο ηχητικό περιβάλλον.

Η παράσταση

20 – 21 & 27 – 28 Μαρτίου – Κέντρο Ελέγχου Τηλεόρασης, Αθήνα
22 – 23 – 24 Απριλίου – Θέατρο Αμαλία, Θεσσαλονίκη
Εισιτήρια more.com
«Ακούγοντας» τον Φράντς Κάφκα

Συντελεστές:
Σαβίνα Γιαννάτου – performance, φωνητικά
Θύμος Αδένας (aka Θύμιος Ατζακάς) – μουσική σύνθεση, live vinyl sampling, electronics
Mαρία Λάππα – κίνηση, εικαστική επιμέλεια
Αλέξανδρος Σεϊταρίδης – προβολές, video mapping, φωτισμοί
Γιώργος Σταυριανάκης – φωτογραφική επιμέλεια
Most design – σχεδιασμός αφίσας
Διάρκεια: 90 λεπτά χωρίς διάλειμμα
Τιμή εισιτηρίου από 10 ευρώ
Προπώληση Εισιτηρίων: more.com