Ο Τενεσί Ουίλιαμς σε βουτάει στα τάρταρα κι όποιος αντέξει να δει φως είναι μάγκας

To καλύτερο έργο του Τενεσί Ουίλιαμς μετά το «Λεωφορείο ο Πόθος», όπως ο ίδιος χαρακτήρισε το «Έργο δύο προσώπων», παρουσιάζεται στην Ελλάδα, υπό την αιγίδα του Ελληνικού Ινστιτούτου Πολιτιστικής Διπλωματίας των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, σε σκηνοθεσία Νάνας Παπαδάκη, στο θέατρο Ροές, με προγραμματισμένη πρεμιέρα την Κυριακή 15 Φεβρουαρίου 2026.

Ο Βαγγέλης Παπαδάκης και η Νάνα Παπαδάκη πρωταγωνιστούν στο πιο ασυνήθιστο και αποκαλυπτικό έργο του Τενεσί Ουίλιαμς γραμμένο για δύο πρόσωπα που ενώνονται σε ένα μοναδικό θεατρικό παλίμψηστο.

Πρόκειται για έναν σπάνιο θησαυρό του σπουδαίου Αμερικανού συγγραφέα – βραβευμένου με δύο βραβεία Πούλιτζερ, τέσσερα βραβεία της Ένωσης Κριτικών Νέας Υόρκης και ένα βραβείο Τόνι – που εκτυλίσσεται σε μια άγνωστη πόλη. Εκεί έχουν φτάσει δύο αδέλφια, ο Φελίς και η Κλαιρ Ντεβότο, περιοδεύοντας με τον θίασό τους.
Σε ένα άδειο θέατρο, δίχως θεατές, και καθώς ο θίασος τούς έχει εγκαταλείψει, θα κληθούν να ζωντανέψουν ένα έργο που μοιάζει να είναι η ίδια τους η ζωή.

Στο «Έργο δύο προσώπων» συναντώνται ο Σάμιουελ Μπέκετ, η «Νύχτα Πρεμιέρας» του Τζον Κασαβέτη, το «Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα» του Λουίτζι Πιραντέλο, το «Άσμα του Σολομώντα», ακόμη και το «Σπήλαιο του Πλάτωνα», σε ένα παιχνίδι ανάμεσα στη φαντασία και στην πραγματικότητα, ανάμεσα στον εγκλεισμό και στην υπέρβαση, στη λειτουργία του θεάτρου ως καθρέπτη της ατομικής και συλλογικής μας συνείδησης.

Το έργο έχει γραφτεί πολλές φορές απ’ τον συγγραφέα απ’ το 1966 έως το 1975 κι έχει επίσης ανέβει σε διαφορετικές εκδοχές σε όλο τον κόσμο. Η ομάδα παρουσιάζει την εκδοχή που ενέκρινε ο ίδιος και κυκλοφορεί στον συγκεντρωτικό τόμο με όλα του τα έργα.

Η γοητεία του έργου…

Η Νάνα Παπαδάκη αναφέρει τι βρήκε σε αυτό το κείμενο που την  έκανε να το αναλάβετε σκηνοθετικά: “Το «Έργο Δύο Προσώπων» είναι ένα σπάνιο έργο του Τενεσί Ουίλιαμς γεμάτο χιούμορ, τρέλα, φαντασία, παιχνίδι, απόγνωση, ένα έργο ερμητικά κλειστό και, ταυτόχρονα, άμετρα αποκαλυπτικό, το οποίο ξεχωρίζει, κατά τη γνώμη μου, ανάμεσα στη σπουδαία εργογραφία του. Μοιάζει με Μπέκετ, Πιραντέλο, θα μπορούσε να έχει εμπνεύσει και τον Τζον Κασσαβέτη στη «Νύχτα Πρεμιέρας» και είναι σαν να φυτρώνει μέσα από έναν πυρήνα όπου ενυπάρχουν χίλια δυο άλλα έργα.

Τα δύο πρόσωπα αποτελούν την αρσενική και θηλυκή πλευρά της ίδιας ψυχής. Μέσα σε ένα σκηνικό σύμπαν το οποίο ορίζεται από συντεταγμένες που εκκινούν από την πρεμιέρα μιας παράστασης και φτάνουν ως το τέλος του κόσμου, εμφανίζονται δύο αδέλφια, δύο συγγενικές ψυχές, ο Φελίς και η Κλαιρ Ντεβότο, το επίθετό τους σημαίνει «αφοσιωμένοι», «ταγμένοι» και οι δύο στο θέατρο, στην αλήθεια, ο ένας στον άλλον.

Κατά τη γνώμη μου, ξεφεύγουν απ’ την κυρίαρχη αφήγηση και δραματουργία, όπως προσπαθούσε και ο Τενεσί Ουίλιαμς να ξεφύγει απ’ τη δραματουργία, τη μοίρα του ίδιου του του εαυτού και του παλαιότερου έργου του και να μιλήσει πια για κάτι άλλο, αλλά όλοι περίμεναν, πάλι, τα ίδια και τα ίδια από αυτόν. Ώσπου τον κατασπάραξαν, σαν άγρια σκυλιά, σχεδόν, τιμωρώντας τον για το θάρρος, την επιτυχία και την τόλμη του”.

Ο Βαγγέλης Παπαδάκης αναφέρει με τη σειρά του τι ήταν αυτό που τον γοήτευσε στο έργο αυτό “Eίναι ένα έργο πολυεπίπεδο. Δεν είναι ηθογραφικό. Μέσα από δύο πρόσωπα αναπαρίστανται όλες οι πιθανές δυαδικές σχέσεις, αδέρφια, εραστές, γονείς, φίλοι, σύζυγοι, η σχέση του ατόμου με την κοινωνία αλλά και η σχέση με τον εαυτό που είναι άλλη μια ιστορία δύο- τουλάχιστον-προσώπων. Σε ένα ωμό θέατρο εν θεάτρω, που είναι το έργο, χάνει κανείς τις σταθερές αναφορές του, παύει να μπορεί να διακρίνει τα όρια ανάμεσα σε ρόλο και μη, ανάμεσα σε μια κοινωνική κατασκευή, μια περσόνα και την αυθεντική ταυτότητα. Είναι ένα έργο δίχως τέλος και είναι εντελώς διαχρονικό.

Στο θεμελιώδες θεατρικό ερώτημα του «Ποιος είμαι;» ο Ουίλιαμς σε βουτάει στα τάρταρα κι όποιος αντέξει να δει φως είναι μάγκας. Είναι πράξη ακραίας γενναιότητας, και βίας, να αναμετρηθείς με το φως και άρα και με τις σκιές σου, να είσαι ένα ηλιοτρόπιο στο έρεβος… Εντελώς επίκαιρο το θέμα του έργου σε εποχές πλήρους συσκότισης”.

Η σκιαγράφηση των ηρώων…

Η Νανά Παπαδάκη αναφέρει σκιαγραφώντας τον δικό της χαρακτήρα και μιλώντας για το ποια ήταν η μεγαλύτερη τεχνική ή ψυχική πρόκληση;
“Η μεγαλύτερη ψυχική και τεχνική πρόκληση ήταν, και είναι, η ισορροπία ανάμεσα στη βουτιά στον πυρήνα του ψυχικού λαβύρινθου της ηρωίδας και η ταυτόχρονη εποπτεία της παράστασης και αυτή η διττή λειτουργία να είναι δημιουργική και φωτεινή. Να μην προδώσω ούτε τη φαντασία και την ευαισθησία μου, που κινητοποιήθηκε τόσο πολύ με αυτό το έργο, ούτε την ανάγκη μου για οργάνωση και εύρυθμη λειτουργία.

Όσον αφορά στον ρόλο μου, η ηρωίδα μου δεν υποτάσσεται στην κυρίαρχη δραματουργία, προτείνει περικοπές, καταστρέφοντας το έργο ή ανασύροντας στο φως την πραγματική του δύναμη. Βρίσκεται, μαζί με τον «αδελφό» της, σε μια μακρά περιοδεία, πρωτίστως ψυχική, η οποία την οδηγεί στην τρέλα, στο θέατρο, στον εγκλεισμό, στην αλήθεια, στη φωτιά, στην όραση και, εν τέλει, στην αποδοχή.

Το έργο ανοίγει μια σειρά από εσωτερικές αυλαίες και εκθέτει δύο πολύ ευαίσθητους και φλεγόμενους ψυχισμούς που παλεύουν όχι τόσο με την τρέλα τους, όσο με την ανάγκη των άλλων για οριοθέτηση και κατηγοριοποίηση. «Κλαιρ» που είναι το όνομα της ηρωίδας μου σημαίνει καθαρή, λαμπρή, διαυγής”.

Και ο Βαγγέλης Παπαδάκης συνεχίζει: “Ακόμα και τώρα δυσκολεύομαι να σκιαγραφήσω τον Φελίς και δεν νομίζω ότι θα μπορέσω ποτέ. Είναι σαν όλους μας, ένα πανανθρώπινο ον με φόβους, ανάγκες, πανικούς. Είναι παιδί, ενήλικας, τρυφερός και βίαιος. Ένας τραυματισμένος άνθρωπος που φοβάται και τον ίσκιο του κι αυτό είναι η γενναιότητα του να αναμετριέται με τον ίσκιο του ακόμα κι αν βγαίνει ηττημένος.

Καμία τεχνική δεν με έχει σώσει απέναντι σε αυτή την τραυματική έκθεση του Φελίς και κατ’επέκταση, απέναντι στην προσωπική μου έκθεση. Δεν μπορώ να στέκομαι από μια απόσταση και να τον βλέπω ως χαρακτήρα έξω από εμένα, όσος κι αν προσπαθώ. Οφείλω να αναμετρηθώ με το ψυχικό του εκτόπισμα κι ας αποδειχθώ ενδεχομένως «λίγος». Όχι να ταυτιστώ μαζί του, αφού ούτε καν μπορώ να τον σκιαγραφήσω όπως είπα, αλλά να του δανείσω φωνή να φωνάξει τον πόνο τον δικό του που γίνεται τελικά πόνος όλων μας”.

Δύο ηθοποιοί σε ένα άδειο θέατρο, χωρίς θεατές εντός του ίδιου του έργου: ποια ήταν η βασική σκηνοθετική στρατηγική για να μη «χαθεί» η ένταση αυτού του κλειστού, σχεδόν θαλαμικού σύμπαντος;
Η Νάνα Παπαδάκη εξηγεί: “Το σύμπαν των ηρώων στη δική μας παράσταση δεν είναι κάτι κλειστό, αλλά κάτι πολύ ανοιχτό, που, απλά, ο «περίγυρος», η «κοινωνία», η «θρησκεία», όπως τη γνωρίζουμε, δεν μπορούν να κατανοήσουν ή να ελέγξουν.

Οι δύο «ηθοποιοί» είναι οι δύο εκφάνσεις μιας ψυχής «εξαρτημένης» απ’ την αλήθεια και την ανάδυσή της απ’ το σκοτάδι στο φως. Θέλω να πιστεύω ότι επιχειρούμε μια αρκετά ανοιχτή ανάγνωση του έργου και πώς αλλιώς θα μπορούσε να γίνει άλλωστε όταν η κοινωνία που ζούμε είναι πιο τρελή από οποιαδήποτε τρέλα των ηρώων”.

Και ο Βαγγέλης Παπαδάκης καταλήγει μιλώντας για το ποια στοιχεία του Τενεσί Ουίλιαμς θεωρεί πιο παρόντα σε αυτό το έργο σε σχέση με τα πιο γνωστά του: “Ένα στοιχείο κοινό σε όλα του τα έργα είναι, νομίζω, αυτή η βίαιη κατεδάφιση των ψευδαισθήσεων απέναντι σε μια σκληρή πραγματικότητα. Στο συγκεκριμένο έργο, όμως, αυτή η διαδικασία δεν έχει πάτο, δεν τελειώνει ποτέ. Έτσι ξοδεύουμε χρόνο και ενέργεια αναπαράγοντας νέες ψευδαισθήσεις όταν κατεδαφίζονται οι προηγούμενες. Παίζουμε θέατρο σε ένα ευρύτερο θέατρο μέσα σε ένα ακόμα μεγαλύτερο…. «Το έργο δύο προσώπων», θα έλεγα, πως δεν υπάγεται στο σύγχρονο ψυχολογικό θέατρο αλλά στο παράδοξο της ύπαρξης. Φλερτάρει επικίνδυνα με τον Μπέκετ”.

Ταυτότητα παράστασης

Μετάφραση: Αλίκη Κατσαβού
Σκηνοθεσία: Νάνα Παπαδάκη
Σχεδιασμός φωτισμών: Μαρία Αθανασοπούλου
Κοστούμια: Άση Δημητρολοπούλου
Μουσική: Βασίλης Τζαβάρας
Διαμόρφωση σκηνικού χώρου: Νάνα Παπαδάκη, Βαγγέλης Παπαδάκης
Βοηθός σκηνοθέτη: Ζωρζέτ Αλιμπέρτη
Φωτογράφηση – Βίντεο: Κατερίνα Τζιγκοτζίδου
Γραφιστική επιμέλεια: Κώστας Στεφανόπουλος (GDStudio)
Επικοινωνία: Μαριάννα Παπάκη, Nώντας Δουζίνας (Cont Act)
Παραγωγή: Μαλντορόρ Αστική μη Κερδοσκοπική Εταιρία

Πρωταγωνιστούν: Βαγγέλης Παπαδάκης, Νάνα Παπαδάκη

Η παράσταση συγκεντρώνει ήδη το ενδιαφέρον στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ελληνικό Ινστιτούτο Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής εξετάζει το ενδεχόμενο μελλοντικών παραστάσεων στο Νάσβιλ, στο Sewanee του Τενεσί, όπου βρίσκεται το Tennessee Williams Center, καθώς και στη Νέα Ορλεάνη, αγαπημένη πόλη του συγγραφέα.