100 Χρόνια Γεννάδειος: 3 καλλιτέχνιδες μιλούν για την Έκθεση “ΑΦΗγήματα”

Στο πλαίσιο των εορτασμών για τα 100 χρόνια από την ίδρυσή της, η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη φιλοξενεί την έκθεση «ΑΦΗγήματα. Η ΑΦΗcollective στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη», υποδεχόμενη επτά εικαστικούς καλλιτέχνες της ΑΦΗcollective έως τις 8 Μαρτίου 2026. Με έμπνευση από τις πολύτιμες συλλογές της Βιβλιοθήκης, οι δημιουργοί συνομιλούν με την ιστορία, την αρχαιολογία και την έννοια του ταξιδιού, παρουσιάζοντας έργα που συνδυάζουν παραδοσιακές τεχνικές και σύγχρονη εικαστική έκφραση.

Η ΑΦΗ collective, με αδιάλειπτη παρουσία 44 χρόνων, επιμένει στην αργή χειρωνακτική κατασκευή ιδεών. Κάθε μέλος της επεξεργάζεται διαφορετικά υλικά και τεχνικές σε ένα πλαίσιο κοινής καλλιτεχνικής ανησυχίας που οδηγεί σε συνεχή εξέλιξη. Τα έργα που παρουσιάζονται στη Γεννάδειο, εμπνευσμένα από τις πλούσιες συλλογές της βιβλιοθήκης, ξεκινούν από διαφορετική αφετηρία χρησιμοποιώντας ποικίλες τεχνικές: κεραμική, υφάσματα, χειροποίητο χαρτί, χαρακτική, γλυπτική, κυανοτυπίες, εικαστικά βιβλία και σχέδια.

Η έκθεση έχει ήδη συγκινήσει ένα μεγάλο κοινό που κάθε Σάββατο μπορεί να συνομιλήσει με τους καλλιτέχνες για το πώς εμπνεύστηκαν από τη Γεννάδειο για να μετουσιώσουν το υλικό τους. Πηγή αυτής της έμπνευσης αποτελούν βιβλία περιηγητών, παλιοί χάρτες, αρχαιολογικά ευρήματα και λευκώματα φυσικής ιστορίας όπου αποτυπώνεται εντυπωσιακά η ελληνική χλωρίδα αλλά και η ίδια η ιδέα του ταξιδιού στη μακρινή ανατολή. Μέσα από αυτά τα ερεθίσματα, τα μέλη της ομάδας ΑΦΗ συνομιλούν με δεξιοτεχνία με την ιστορία και την παράδοση αιώνων συνδυάζοντας αρχαίες και παραδοσιακές μεθόδους για να δημιουργήσουν κάτι νέο και ελκυστικό. Η έκθεση αναδεικνύει παράλληλα και τη διαδικασία δημιουργίας των έργων, παρουσιάζοντας σκίτσα, εργαλεία και υλικά.

Η Μαρία Γρηγορίου, η Εύα Χειλαδάκη και η Θεοδώρα Χωραφά, τρεις από τις καλλιτέχνιδες της έκθεσης, μας μίλησαν για το πώς βίωσαν τη συνάντηση με τον φορτισμένο ιστορικά χώρο της Γεννάδειου Βιβλιοθήκης. Τι ήταν εκείνο που τις ενεργοποίησε δημιουργικά μέσα σε αυτό το περιβάλλον; Και φυσικά πώς γεννήθηκε το έργο που παρουσιάζουν στην έκθεση; 

Μαρία Γρηγορίου: “Τα έργα κολάζ που παρουσιάζω αναφέρονται στο τοπίο της Σαμοθράκης”

Η Μαρία Γρηγορίου δουλεύει με ύφασμα και χρησιμοποιεί διάφορες τεχνικές χειροποίητης ύφανσης, χειροποίητου χαρτιού, κολάζ, ράψιμο, τεχνικές φυσικής βαφής και λουλακιού, χρησιμοποιώντας μεταξωτά νήματα, χειροποίητο χαρτί, βαμβακερά υφάσματα και κλωστές. Η καλλιτέχνις μας λέει: “Πρωτογνώρισα την Γεννάδειο το 2010 όταν έλαβα μέρος στην ομαδική έκθεση “Ο Ιωάννης Γεννάδιος και ο κόσμος του” σε επιμέλεια της Ίρις Κρητικού και που παρουσιάστηκε μέσα στους χώρους της βιβλιοθήκης. Σ’ αυτόν το κόσμο με αυτή την αφορμή μπήκα κι εγώ. Θαύμασα τις συλλογές, το κτήριο τους κήπους. Το να βρίσκεσαι στον υπέροχο χώρο της βιβλιοθήκης, έναν χώρο μιας άλλης εποχής και να ανοίγεις τόσο παλιά βιβλία είναι ήδη μία πολύτιμη εμπειρία και ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης.

Αυτή τη φορά για την έκθεση ΑΦΗγήματα, η δική μου διαδρομή ξεκίνησε από τα βιβλία των πρώτων ξένων περιηγητών στην Ελλάδα. Αυτό που με έκανε να αρχίσω από εκεί, ήταν οι αναφορές του φίλου και καθηγητή μου John Lavery που πριν από χρόνια, όταν βρισκόταν στην Ελλάδα, πέρναγε ώρες στην Γεννάδειο μελετώντας τα βιβλία αυτά και στην συνέχεια μου μετέφερε ό,τι ενδιαφέρον είχε ανακαλύψει. Το τοπίο, το χρώμα, το φως στις υδατογραφίες των βιβλίων, είναι και στοιχεία που συνυπάρχουν στα έργα μου. Τα χρώματα με οδήγησαν στην ύλη του χρώματος και στον Πλίνιο και τις αναφορές του στα βαφικά φυτά.

Η απόσταση από την ιδέα στην διαδικασία κατασκευής ενός έργου είναι ένα ταξίδι και όπως ένας περιηγητής πρέπει να αντιμετωπίσεις τις συνθήκες, τις δυσκολίες, τα απρόοπτα αλλά και την έκπληξη που μπορεί να αλλάξει πορεία, διαδρομή και τέλος τον προορισμό. Όταν είδα λοιπόν, την έκθεση στην Γεννάδειο Βιβλιοθήκη “Εικάζοντας /εικονίζοντας τη Σαμοθράκη, Από τον Oμηρο στον Hololens“, άλλαξε και η δική μου διαδρομή και προορισμός.

Με συνεπήραν οι παλιές χαρτογραφήσεις τις Σαμοθράκης, οι διηγήσεις των πρώτων αρχαιολόγων στο νησί, οι περιγραφές του τοπίου , η σπάνια ομορφιά της φύσης με τα πυκνά δάση και τα τόσα νερά! Και ξεκίνησαν τα δικά μου ταξίδια του νου για ένα νησί που δεν έχω πάει ποτέ. Μπορεί να μην έχω πάει στην Σαμοθράκη αλλά ο νους μπορεί να ταξιδεύει και να μετατρέπει ένα τοπίο , μια διήγηση,κάποιες ιστορίες σε εικόνες. Αυτή είναι άλλωστε και η μαγεία του βιβλίου. Οι εικόνες δεν είναι δοτές, ο καθένας “βλέπει” τις δικές του.

Αλλά και ο τίτλος της έκθεσης Εικάζοντας/εικονίζοντας τη Σαμοθράκη είναι πολύ ενθαρρυντικός. Η φύση, το τοπίο επανέρχονται συχνά στα έργα μου. Δεν μ’ ενδιαφέρει να μεταφέρω αυτό καθαυτό το τοπίο αλλά το συναίσθημα που σου δημιουργεί και να το παρουσιάσω με απλότητα και λιτότητα σε αντίθεση με την πολυπλοκότητας της κατασκευής.

Στην περίπτωση της Σαμοθράκης κάποιες περιγραφές των πρώτων ταξιδιωτών του 19ου αιώνα που αναφέρονται στη εντυπωσιακά εξαιρετική φυσική ομορφιά του βραχώδους εδάφους της, των καταπράσινων δασών και των βροντερών καταρρακτών μου δημιούργησαν αντίθετα συναισθήματα : άραγε για πόσο ακόμη;

Η ομορφιά του γεωλογικού της εδάφους και των τόσων νερών, χειμάρρων και καταρρακτών, με έκαναν να εστιάσω στα δύο ουσιώδη για τη Ζωή στοιχεία το Χώμα και το Νερό. Τα υλικά που έχω χρησιμοποιήσει είναι χαρτί χειροποίητο από βαμπάκι, νήματα βαμβακερά, μετάξι, ύφασμα, φυτικές και μεταλλικές βαφές.

Τα έργα κολάζ που παρουσιάζω (Ο Φονιάς, Φανταστικός προορισμός, Οι καταρράκτες της Σαμοθράκης) αναφέρονται στο τοπίο της Σαμοθράκης και έχω χρησιμοποιήσει χαρτί χειροποίητο από βαμβάκι, ύφασμα, κλωστές, ενώ “Ο Χείμαρρος”, “Η Βροχή” και το “Έρχεται βροχή, έρχεται μπόρα”, αναφέρονται στο Νερό και είναι υφασμένα σε χειροκίνητο αργαλειό χρησιμοποιώντας κατσαρό ελληνικό βαμβάκι στριμμένο, ένα βαμβάκι που δεν υπάρχει πια. Το έργο Γη και η Θάλασσα, είναι σελίδες από χειροποίητο χαρτί από μπαμπού με γεωλογικές αναπαραστάσεις χρησιμοποιώντας την γιαπωνέζικη τεχνική suminagashi και αναφέρεται στις δυσκολίες του μέλλοντος και τη στάθμη της θάλασσας σ έναν πλανήτη που υπερθερμαίνεται .

Τα χρώματα είναι δύο. Μπλε σε διάφορους τόνους για το Νερό, βαμμένο με φυτικό ίντιγκο και ώχρα για την Γη, βαμμένο με σκουριά που υπονοεί και τον χρόνο. Μία προσπάθεια επανασύνδεσης με τις αξίες της αρμονίας μεταξύ φύσης, τεχνολογίας, κοινωνίας και περιβάλλοντος”.

Εύα Χειλαδάκη: “Συμπάθησα ιδιαίτερα έναν συγκεκριμένο τρελό”

Η Εύα Χειλαδάκη για την έκθεση «ΑΦΗγήματα. Η ΑΦΗcollective στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη» ερευνά παλιά ελληνικά κεντητικά μοτίβα που απεικονίζουν λαϊκούς παραδοσιακούς μύθους, προκειμένου να αντλήσει έμπνευση για τα έργα της σε μαλακά γλυπτά. Η καλλιτέχνις μας λέει: “Ένα παλιό βιβλίο μπορεί να σε κάνει να ταξιδέψεις σε έναν άλλο πλανήτη. Μπαίνοντας όμως στην Γεννάδειο Βιβλιοθήκη ξεκινάει το ταξίδι σε άλλο γαλαξία. Μου θυμίζει ένα τεράστιο διαστημόπλοιο φορτωμένο ατελείωτους θησαυρούς”.

Πώς γεννήθηκε το έργο που παρουσιάζει;  “Το πλοίο των τρελών βγήκε από ένα παιχνίδι με τα σχέδια του Francesco Casolari τυπωμένα απο την Judith Allen Efstathiou σε παλαιότερη συνεργασία και με κάποια κομματάκια ύφασμα βαμμένα από την Μαρία Γρηγορίου. Από τις διάφορες φιγούρες που δημιουργήθηκαν έτσι συμπάθησα ιδιαίτερα έναν συγκεκριμένο τρελό και τον έκανα και πιο μεγάλο για να τον γνωρίσουμε καλύτερα. Είναι από αυτούς τους τύπους που βρίσκονται λίγο παντού.”

Θεοδώρα Χωραφά: “Για πρώτη φορά τολμώ να εκθέσω τόσο εφήμερα αντικείμενα”

Η Θεοδώρα Χωραφά είναι κεραμίστρια που δημιουργεί γλυπτική και εγκαταστάσεις. Η σχέση της με την Γεννάδιο βιβλιοθήκη έγινε προσωπική όταν απεβίωσε η μητέρα της τον Ιανουάριο του 2025. Η καλλιτέχνις αναφέρει: ” Η μητέρα μου ήταν ο φύλακας όλων των αρχείων της οικογένειας. Όταν μετά τον θάνατό της αδειάσαμε με την αδελφή μου το διαμέρισμά της, ανακαλύψαμε άπειρα οικογενειακά αρχεία, εκ των οποίων 18 τόμους επιστολών βιβλιοδετημένες με δέρμα: ήταν του προπάππου μας Κωνσταντίνου η Κοκό Μελά, (αδελφού του μακεδονομάχου Παύλου Μελά), ο οποίος έπαιξε σημαντικό ρόλο σε πολλούς τομείς της ανοικοδόμησης της Ελλάδος μετά την τουρκοκρατία. Αποφασίσαμε να δωρίσουμε αυτά τα χειρόγραφα στην Γεννάδιο. Έτσι νιώθω πως ένα σημαντικό κομμάτι μου κατοικεί πλέον εκεί.”

Το έργο που παρουσιάζει γεννήθηκε μετά τον θάνατο της μητέρας της, με τα άπειρα προσωπικά της αρχεία που βαλθήκαμε να ξεδιαλέξουν με την αδερφή της. “Αποφασίσαμε τότε να θυσιάσουμε όσα θεωρούσαμε λιγότερο σημαντικά, για να μην επιβαρύνουμε με τόσον όγκο και τις επόμενες γενιές. Η “μαύρη σειρά” που εκθέτω πηγάζει από τα χαμένα πια αρχεία: συνιστά φόρο τιμής προς αυτά. Ο οδηγός μου εδώ είναι το αξίωμα ότι η μορφή μπορεί να χάνεται, η πληροφορία όμως παραμένει, επιβιώνοντας κατά κάποιον τρόπο, στο διάκενο. Κάποια από αυτά τα αρχεία τα ενσωμάτωσα στο έργο μου, μεταμορφώνοντάς τα μέσω πυρόλυσης μέσα στο καμίνι μου” αναφέρει.

Και εξηγεί: “Την τεχνική της πυρόλυσης ή καπνίσματος, τη χρησιμοποιώ χρόνια τώρα στη δουλειά μου για να μαυρίσω τα κεραμικά: τυλίγω τα άψητα κεραμικά με εφημερίδες και τα τοποθετώ σε ερμητικά κλειστά πυρίμαχα δοχεία μέσα στο καμίνι. Η καύση του χαρτιού, ελλείψει οξυγόνου, παράγει μονοξείδιο του άνθρακα (CO) το οποίο “καρβουνιάζει” το κεραμικό και το χαρτί. Η μορφή του χαρτιού αλλοιώνεται, δημιουργώντας εκπληκτικές κατάμαυρες οργανικές και ιδιαίτερα εύθραυστες μορφές που πάντα με καθηλώνουν. Τα τυπωμένα γράμματα και οι εικόνες εξακολουθούν να διαφαίνονται ως φαντάσματα στην επιφάνειά τους.

Για πρώτη φορά θέλησα να εκμεταλλευτώ αυτά τα χαρτιά, να τα ενσωματώσω στο έργο μου. Για πρώτη φορά τολμώ να εκθέσω τόσο εφήμερα αντικείμενα που με την παραμικρή πίεση καταστρέφονται. Αυτή όμως η ευθραυστότητα γίνεται σημαντικό στοιχείο της συγκεκριμένης δουλειάς μου, μια και δηλώνει την παροδικότητα της μορφής.

Η “κόκκινη σειρά” πηγάζει από την ανάγκη μου να περιοριστώ χρησιμοποιώντας ό,τι με περιβάλει, να επιστρέψω σε μια μινιμαλιστική, πρωταρχική έκφραση. Γι’ αυτό συνέλεξα πηλό από ένα οροπέδιο της Αίγινας, όπου κατοικώ, και έφτιαξα με αυτό μια σειρά κεραμικών πλακιδίων. Παράλληλα, πειραματίστηκα με τη λάσπη αυτή, αναμειγνύοντάς την με διαφορετικές φυτικές ίνες που βρήκα γύρω μου (κοπριά αλόγου, φύκια, χόρτα…). Ανάλογα με το πάχος της και με τη σύστασή της, η λάσπη στεγνώνοντας κρακελάρει διαφορετικά: δημιουργεί έτσι ένα τοπίο, μια δική της γραφή, προσφέροντας την ιστορία της, πληροφορία σε όποιον κοιτάξει αρκετά βαθιά μέσα της για να μπορέσει να τη διαβάσει.”

 

Λίγα λόγια για τη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη 

Η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη ιδρύθηκε το 1926 από τον διπλωμάτη και λόγιο, Ιωάννη Γεννάδιο, και συμπληρώνει φέτος 100 χρόνια αδιάλειπτης λειτουργίας και παρουσίας. Ένα από τα πλέον εμβληματικά ιδρύματα της Ελλάδας, διαθέτει μια σημαντική συλλογή σπάνιων βιβλίων και τεκμηρίων που καταγράφουν τις πολλαπλές εκφάνσεις του ελληνισμού στο πέρασμα των αιώνων.

Το έργο της Βιβλιοθήκης καθίσταται εφικτό χάρη στη διαχρονική στήριξη των δωρητών της, οι οποίοι χρηματοδοτούν υποτροφίες, ερευνητικά προγράμματα, εκδόσεις και πολιτιστικές πρωτοβουλίες. Η επιστημονική έρευνα των μελετητών και υποτρόφων της αποτελεί ουσιαστική συνεισφορά στη μελέτη και την προβολή του ελληνικού πολιτισμού.

Η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη συνιστά θεμέλιο λίθο διαπολιτισμικού διαλόγου, σε έναν ζωντανό χώρο γνώσης όπου το παρελθόν συνομιλεί δημιουργικά με το μέλλον.