Η μνήμη χαράσσεται στα Καλάβρυτα – Τα χαρακτικά του Α. Τάσσου απέναντι στην Ιστορία

Σε τόπους μαρτυρικούς όπως τα Καλάβρυτα, η Ιστορία δεν αποτελεί αφηρημένη έννοια, είναι εγγεγραμμένη στο τοπίο, στη συλλογική μνήμη, στη σιωπή. Γι αυτό και κάθε πολιτιστική πράξη που επιχειρεί να συνομιλήσει με το παρελθόν οφείλει να διαθέτει μέτρο, ευθύνη και ουσιαστικό περιεχόμενο.

Η έκθεση «Α. Τάσσος. Η Τέχνη και η Ιστορία, ο Λαός και το Βίωμα», που οργανώνεται από τον Δήμο Καλαβρύτων σε συνεργασία με την Εταιρεία Εικαστικών Τεχνών Α. Τάσσος, στο πλαίσιο των Εκδηλώσεων Μνήμης για τα 82 Χρόνια από το Καλαβρυτινό Ολοκαύτωμα, αποτελεί ένα τέτοιο παράδειγμα. Όχι απλώς επειδή τιμά μια κορυφαία μορφή της νεοελληνικής χαρακτικής, αλλά επειδή το έργο του Α. Τάσσου φέρει από μόνο του τη βαρύτητα της ιστορικής εμπειρίας.

Η έκθεση παρουσιάζεται στο Πέτρινο Κτίριο, στην κεντρική πλατεία των Καλαβρύτων, και ήδη από την είσοδο καθίσταται σαφές ότι δεν πρόκειται για μια τυπική αναδρομική παρουσίαση. Πρόκειται για μια επιμελημένη αφήγηση που διατρέχει το έργο του χαράκτη από τη δεκαετία του 1930 έως τη δεκαετία του 1980, φωτίζοντας τον άρρηκτο δεσμό ανάμεσα στην τέχνη, την ιστορία και τη συλλογική εμπειρία.

Μία εμπειρία μνήμης

Η έκθεση αυτή είναι μια εμπειρία μνήμης. Μια κατάθεση βιώματος. Μια σιωπηλή, αλλά βαθιά ανθρώπινη συνομιλία με την Ιστορία. Έμεινα έκπληκτη από τον μεγάλο αριθμό των έργων του Α. Τάσσου που παρουσιάζονταν συγκεντρωμένα: χαρακτικά, ξυλογραφίες, μήτρες, συνθέσεις που εκτείνονταν χρονικά από τη δεκαετία του 1930 έως και τη δεκαετία του 1980, αποτυπώνοντας μια ολόκληρη ζωή αφιερωμένη στην τέχνη και στον άνθρωπο.

Αφετηρία της έκθεσης είναι η εμβληματική τέμπερα «13 Δεκέμβρη 1943. Η σφαγή των Καλαβρύτων» (1985). Ένα έργο-κραυγή, που δεν χρειάζεται επεξηγήσεις. Στέκεσαι μπροστά του και νιώθεις το βάρος της ιστορικής στιγμής, την τραγικότητα, τη βία, αλλά και την αξιοπρέπεια των θυμάτων. Δεν πρόκειται για μια αναπαράσταση του γεγονότος με περιγραφική διάθεση, αλλά για μια εσωτερική, συμπυκνωμένη εικαστική μαρτυρία. Από εκεί ξεκινά ένα ταξίδι στο σύνολο του έργου του χαράκτη, ένα ταξίδι που σε οδηγεί παράλληλα στην ελληνική ιστορία του 20ού αιώνα.

Η πρωτοτυπία της έκθεσης έγκειται στο γεγονός ότι για πρώτη φορά παρουσιάζεται ένας τόσο μεγάλος αριθμός από ξύλινες μήτρες των πιο αντιπροσωπευτικών έργων του Α. Τάσσου. Οι μήτρες αυτές, βαριές, αυστηρές, σχεδόν λιτές, αποκαλύπτουν τη διαδικασία της χάραξης, τη σωματικότητα της εργασίας, τον μόχθο πίσω από την εικόνα. Δεν βλέπεις μόνο το τελικό αποτέλεσμα, βλέπεις το ίχνος του χεριού, τη σκέψη, την επιμονή, τη χειρωνακτική πράξη που μετατρέπεται σε τέχνη.

Προχωρώντας ανάμεσα στα έργα, ήταν αδύνατο να μη διακρίνει κανείς τα βασικά χαρακτηριστικά της εικαστικής γλώσσας του Τάσσου: αυστηρή, λιτή μαύρο-άσπρο φόρμα, καθαρές γραμμές, έντονη αντίθεση φωτός και σκιάς. Καμία περιττή λεπτομέρεια. Όλα υπηρετούν το νόημα. Η μορφή γίνεται φορέας ιδεών και αξιών. Το μαύρο και το άσπρο δεν λειτουργούν απλώς ως χρωματικές αξίες, αλλά ως φορείς δραματουργίας. Μέσα από αυτή τη σκληρή αντίθεση, οι μορφές αποκτούν μνημειακό χαρακτήρα και η εικόνα μετατρέπεται σε δήλωση.

Ο άνθρωπος στο κέντρο

Κεντρική θέση στις συνθέσεις του κατέχει ο άνθρωπος. Όχι ο ήρωας ως μεμονωμένο πρόσωπο, αλλά ο άνθρωπος του μόχθου: ο αγρότης, ο εργάτης, η μάνα, ο αγωνιστής. Η συλλογικότητα υπερισχύει της ατομικής ηρωοποίησης. Οι μορφές είναι μνημειακές, επιβλητικές, στέκουν όρθιες απέναντι στη βία της Ιστορίας. Μέσα από αυτές, ο Τάσσος υπερασπίζεται τη ζωή σε έναν κόσμο συχνά απάνθρωπο, έναν κόσμο καταπίεσης, πολέμου και αδικίας.

Η θεματολογία του έργου του ξεδιπλώνεται καθαρά μέσα στην έκθεση: Αντίσταση και Κατοχή, εργασία και καθημερινός μόχθος, λαϊκή ζωή και αγροτική Ελλάδα, ελευθερία, αξιοπρέπεια και κοινωνική δικαιοσύνη. Όλα αυτά δεν παρουσιάζονται ως αφηρημένες έννοιες, αλλά ως βιωμένες εμπειρίες. Ιδιαίτερα οι ξυλογραφίες για την Εθνική Αντίσταση ξεχωρίζουν για τη δύναμη και τη λιτότητά τους· δικαίως θεωρούνται εμβληματικές στην ιστορία της νεοελληνικής χαρακτικής.

Ο Α. Τάσσος (Λευκοχώρα Μεσσηνίας, 1914 – Αθήνα, 1985) υπήρξε ήδη από τη δεκαετία του 1940 κυρίαρχη μορφή στον χώρο της χαρακτικής. Η καλλιτεχνική του διαδρομή συνδέθηκε άρρηκτα με τη ρευστή και θυελλώδη ελληνική πραγματικότητα: τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου, την Κατοχή, την Αντίσταση, τον Εμφύλιο, τη δικτατορία των συνταγματαρχών. Σε όλα αυτά τα ιστορικά συμφραζόμενα, ο άνθρωπος και η μοίρα του παρέμειναν η σταθερή θεματική του επιλογή.

Το έργο του, πρωτότυπο, ρωμαλέο και σύγχρονο, αποτυπώνει τον σφυγμό, το πάθος, τις ελπίδες και τους αγώνες του λαού. Δεν είναι μια τέχνη αποστασιοποιημένη, αλλά μια τέχνη βαθιά πολιτική με την ουσιαστική έννοια: μια τέχνη που παίρνει θέση. Οι χαράξεις του στο ξύλο αποτυπώνουν το δράμα αλλά και το μεγαλείο της ζωής, εξάρουν την εργασία, την αντίσταση, τη θυσία.

Η έκθεση «Α. Τάσσος. Η Τέχνη και η Ιστορία, ο Λαός και το Βίωμα» λειτουργεί τελικά ως φόρος τιμής στα 82 χρόνια από το Ολοκαύτωμα των Καλαβρύτων, αλλά και ως υπενθύμιση ότι η μνήμη δεν ανήκει στο παρελθόν. Τα έργα του Τάσσου εξακολουθούν να επιβάλλονται και στη σημερινή εποχή με τον επίκαιρο χαρακτήρα, τη συγκίνηση, την αλήθεια και τη δύναμη των μηνυμάτων τους – μηνύματα διαχρονικά και πανανθρώπινα.