Μια Ελληνίδα επιμελήτρια εκθέσεων στο Μπρούκλιν

Από την Αθήνα στην Οξφόρδη και από εκεί στη Νέα Υόρκη, η Αριάνα Καλλιγά διαμορφώνει μια επιμελητική πορεία που συνδυάζει τη θεωρητική εμβάθυνση με τη διεθνή πρακτική εμπειρία. Απόφοιτη του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και του Bard College, με σημαντική παρουσία σε οργανισμούς όπως το MoMA, το Norman Foster Foundation και το Vera List Center for Art and Politics, έχει χτίσει μια πολυσχιδή διαδρομή που κινείται ανάμεσα στην ιστορία της τέχνης, την αρχιτεκτονική, τις υποδομές και τις σύγχρονες καλλιτεχνικές πρακτικές.

Σήμερα, ως επιμελήτρια στο κέντρο σύγχρονης τέχνης Amant στο Μπρούκλιν, συμμετέχει ενεργά σε ένα δυναμικό πρόγραμμα εκθέσεων και δημόσιων δράσεων, συνεργαζόμενη με διεθνείς καλλιτέχνες και κολεκτίβες, ενώ παράλληλα διατηρεί μια σταθερή σχέση με ανεξάρτητες πρωτοβουλίες και ερευνητικά σχήματα. Το έργο της εστιάζει στη διαθεματικότητα, στη σχέση τέχνης και οικολογίας, αλλά και στη χαρτογράφηση νέων μοντέλων συνεργασίας μεταξύ καλλιτεχνικών κοινοτήτων.

Με εμπειρίες που εκτείνονται από μεγάλους θεσμούς έως αυτοοργανωμένους χώρους σε πόλεις όπως η Αθήνα, το Παρίσι και η Νέα Υόρκη, η Αριάνα Καλλιγά επιχειρεί να γεφυρώσει διαφορετικά οικοσυστήματα και να αναδείξει καλλιτεχνικές πρακτικές που συνομιλούν με τα πιο επίκαιρα ζητήματα της εποχής. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, μιλά για τη διαδρομή της, τις επιρροές της και τον τρόπο με τον οποίο η ελληνική της ταυτότητα εξακολουθεί να διαμορφώνει τη ματιά της μέσα σε ένα διεθνές περιβάλλον.

Έφυγες από την Ελλάδα στα 18 σου για να σπουδάσεις Ιστορία της Τέχνης στην Οξφόρδη. Τι ήταν αυτό που σε γοήτευσε σε αυτό και πώς εφτασες να ασχοληθείς με την επιμέλεια εκθέσεων;

Από μικρή με ενδιέφεραν οι εικαστικές τέχνες και η φιλοσοφία. Πριν ακόμα τελειώσω το σχολείο, ανάμεσα στα δεκαέξι και τα δεκαοχτώ μου χρόνια, όλο και περισσότερο ένιωθα να με ελκύει η ιδέα να σπουδάσω τέχνη. Άρχισα να δουλεύω τα καλοκαίρια ως ξεναγός σε γκαλερί και μουσεία.

Μια από τις πρώτες εκθέσεις στις οποίες εργάστηκα εθελοντικά ήταν η Terrapolis στον κήπο της Γαλλικής Σχολής στην Αθήνα, σε συνδιοργάνωση Whitechapel Gallery και του οργανισμού ΝΕΟΝ, η οποία μου αποκάλυψε ένα μέρος της πόλης που μέχρι τότε μου ήταν άγνωστο. Με γοήτευσε το ενδιαφέρον του κοινού με το οποίο αλληλεπιδρούσα να μάθει τα κίνητρα των καλλιτεχνών – το πόση περιέργεια είχε ο κόσμος να γνωρίσει την ιστορία πίσω από ένα έργο και πληροφορίες για τη ζωή και τη μεθοδολογία των καλλιτεχνών.

Αυτό ήταν το αρχικό κίνητρο που με ώθησε προς την ιστορία της τέχνης. Εκτός από τους καλλιτέχνες που γνώρισα εκείνη την περίοδο, στην πορεία συνάντησα και άλλους των οποίων το πάθος κι η αφοσίωση με ενέπνευσαν να ασχοληθώ με αυτόν τον τομέα.

Έφυγα από την Ελλάδα στα δεκαοχτώ μου χρόνια για να σπουδάσω στην Οξφόρδη. Αν και είχα κάνει αίτηση και σε άλλα προγράμματα που συνδύαζαν την ιστορία της τέχνης με τη φιλοσοφία και άλλες διεπιστημονικές προσεγγίσεις, ήξερα ότι αν σπούδαζα στο διεθνώς αναγνωρισμένο Τμήμα Ιστορίας Τέχνης του συγκεκριμένου πανεπιστημίου θα ήταν για μένα μια πρόκληση, ότι θα με βοηθούσε να εμβαθύνω πραγματικά τις γνώσεις μου πάνω στο αντικείμενο.

Επειδή το τμήμα ήταν μικρό, παρακολούθησα διαλέξεις και από άλλα επιστημονικά πεδία και τελικά για τη διατριβή μου κατέληξα να ασχολούμαι με ένα κεφάλαιο της μοντέρνας αρχιτεκτονικής ιστορίας της Νέας Υόρκης. Συγκεκριμένα, η διατριβή μου επικεντρώθηκε στη δεκαετία του 1930 – την εποχή του New Deal –μια ιδιαιτέρως πειραματική περίοδο για την αρχιτεκτονική ανάπτυξη της πόλης. Μελέτησα το έργο του Ελβετού αρχιτέκτονα William Lescaze, του οποίου οι προτάσεις για το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης, την κοινωνική στέγαση και τα δημόσια σχολεία, καθώς και τα θεωρητικά του κείμενα, δεν έχουν μελετηθεί αρκετά μέχρι και σήμερα.

Αυτή ήταν η έρευνα που με οδήγησε τελικά και στη Νέα Υόρκη, και συγκεκριμένα στη γειτονιά του Μπρούκλιν όπου εργάζομαι τώρα. Κατά τη διάρκεια των σπουδών μου, επισκέφθηκα πολλά σημεία στην πόλη για να συλλέξω αρχειακό υλικό από τα δημοτικά αρχεία, τη βιβλιοθήκη του MoMA και το Πανεπιστήμιο του Syracuse, όπου φυλάσσονται τα έγγραφα του αρχιτέκτονα. Η διατριβή μου αποτέλεσε την αφετηρία του πρώτου ταξιδιού μου στη Νέα Υόρκη. Παράλληλα με τις σπουδές μου στην Οξφόρδη, έκανα επίσης πρακτική άσκηση σε διεθνείς μπιενάλε και εκθέσεις. Συνεργάστηκα με επιμελητές σε ιδρύματα όπως το Modern Art Oxford στο πλαίσιο της αναδρομικής έκθεσης της Lubaina Himid, και το Manifesta 11 στη Ζυρίχη. Οι εμπειρίες αυτές με βοήθησαν να εντάξω τις σπουδές μου στα σημερινά συμφραζόμενα.

Εργάστηκες στο Τμήμα Αρχιτεκτονικής και Design του MoMA. Πώς επηρέασε αυτή η εμπειρία τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεσαι τη σχέση αρχιτεκτονικής, χώρου και σύγχρονης τέχνης;

Η περίοδος που πέρασα δουλεύοντας στο συγκεκριμένο τμήμα του στο MoMΑ μετά την αποφοίτησή μου από την Οξφόρδη ήταν κι αυτή σαν ένα μίνι μεταπτυχιακό. Ήταν η πρώτη φορά που έβλεπα από κοντά τι σημαίνει να επιμελείσαι εκθέσεις σε μια κλίμακα πρωτόγνωρη για μένα – εκθέσεις που επισκέπτονταν καθημερινά χιλιάδες επισκέπτες από ολόκληρο τον κόσμο.

Μαθαίνοντας να συνεργάζομαι με πολυάριθμα τμήματα και ομάδες, ειδικά στο στάδιο του σχεδιασμού της εκπαιδευτικής διάστασης των εκθέσεων, έμαθα να αναμετριέμαι με μια σειρά προβλημάτων: Πώς μπορούμε να μεταδώσουμε τις σωστές πληροφορίες στο κοινό, να κρατήσουμε την προσοχή των επισκεπτών, να χρησιμοποιήσουμε πολλαπλές πλατφόρμες για να τους μεταφέρουμε ό,τι αφηγείται η έκθεση;

Ενώ δούλευα στο MoMA, είχα επίσης την ευκαιρία να βουτήξω στην ιστορία και τα αρχεία του ιδρύματος για τις ερευνητικές ανάγκες της έκθεσης The Value of Good Design μελετώντας εκθέσεις που ταξίδεψαν στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες της περιοχής κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου σε μια περίοδο έντονης αστικής ανάπτυξης. Η επιμέλεια εκθέσεων αρχιτεκτονικής παρουσιάζει μια σειρά προκλήσεων, αλλά και μια μοναδική ευκαιρία να αναλογιστούμε τις φιλοδοξίες των αρχιτεκτόνων σε στιγμές κρίσιμης κοινωνικής μεταμόρφωσης εξετάζοντας έγγραφα, αρχεία, φωτογραφίες, ταινίες, σημειώσεις, προσχέδια, σχέδια και μοντέλα που, όπως υποστηρίζει ο Lescaze στο δοκίμιό του με τίτλο These Documents Called Buildings, αποτελούν τα ίδια τα κτίρια. Όλες αυτές οι μορφές συνεχίζουν να βρίσκουν τη θέση τους στην επιμελητική μου πρακτική.

Το ενδιαφέρον σου για την επιμέλεια εκθέσεων αρχιτεκτονικής πως αναπτύχθηκε στη πορεία;

Σε συνέχεια της δουλειά μου στο MoMA και στο ίδρυμα Norman Foster στη Μαδρίτη, άρχισα να αναπτύσσω όλο και μεγαλύτερο ενδιαφέρον για σύγχρονους καλλιτέχνες των οποίων το έργο απαντά στις ιστορίες και τις κρυφές υποδομές ενός τόπου, με την κινούμενη εικόνα να αποτελεί το βασικό τους μέσο. Αυτό το ενδιαφέρον μου στην πορεία πλαισιώθηκε με δρώμενα και εκθέσεις όπως η Never Cross the Same River Twice, την οποία επιμεληθήκαμε από κοινού με τον Kissito Asssagni και παρουσιάστηκε στον χώρο Space52 στην Αθήνα, και πιο πρόσφατα σε εκθέσεις όπως το Mutable Cycles που επιμελήθηκα στο Hessel Museum of Art του Κολλεγίου Bard στη Νέα Υόρκη.

Στη συνέχεια, αυτό το ενδιαφέρον μου για την αρχιτεκτονική με οδήγησε σε μια ευρύτερη διερεύνηση που επικεντρώθηκε κυρίως στις υποδομές και την ιστορία τόσο των μεγάλων καλλιτεχνικών θεσμών όσο και των ανεξάρτητων καλλιτεχνικών χώρων. Σε μεγάλο βαθμό, η ενασχόλησή μου με το ζήτημα ξεκίνησε κατά την περίοδο της πανδημίας, όταν είχαν κλείσει οι χώροι τέχνης και ασχολούμουν ενεργά με την επιμέλεια προγραμμάτων, εκθέσεων, και φιλοξενίας στο Space52.

Αυτή η εμπειρία ενέπνευσε ένα βιβλίο το οποίο εκδόθηκε από το Space52 σε δική μου επιμέλεια, ένα χαρτογραφικό εργαλείο που παρέχει μια επισκόπηση του υπάρχοντος πεδίου διεθνών ανεξάρτητων χώρων όπως είναι η Beta-Local στο Πουέρτο Ρίκο, και θέτει επείγοντα ερωτήματα σχετικά με το παρόν και το μέλλον των συλλογικών μοντέλων αυτοοργάνωσης.

Σήμερα στο κέντρο τέχνης Amant συνεπιμελείσαι εκθέσεις όπως εκείνη της διακεκριμένης καλλιτέχνη και μουσικού Κιμ Γκόρντον και της κολεκτίβας Women’s History Museum από τη Νέα Υόρκη. Πώς επιλέγονται οι καλλιτέχνες και ποιες αφηγήσεις σε ενδιαφέρει να αναδείξεις μέσα από το πρόγραμμά σας;

Ως νέος οργανισμός –ιδρύθηκε το 2021 από τη Lonti Ebers–το Amant προσφέρει μεγάλη ελευθερία για πειραματισμό και επέκταση των ορίων της επιμέλειας. Η επιμελητική ομάδα είναι μικρή και δίνουμε μεγάλη έμφαση στη συνεργασία, κι αυτή η δυναμική επηρεάζει άμεσα τον τρόπο με τον οποίο επιλέγονται οι καλλιτέχνες και διαμορφώνονται οι εκθέσεις. Οι επιλογές συχνά προκύπτουν μέσα από συνεχείς συζητήσεις, studio visits, μακροχρόνια έρευνα, και σχέσεις που χτίζονται με την πάροδο του χρόνου.

Φέτος είχα την ευκαιρία να συνεργαστώ με σπουδαίους καλλιτέχνες και κολεκτίβες όπως η Kim Gordon και το Women’s History Museum, καθώς και με καλλιτέχνες οπώς ο Lu Yang και η Mimosa Echard. Η ατομική έκθεση της Kim Gordon στο Amant – η οποία έκανε εγκαίνια στις 19 Μαρτίου – χρειάστηκε εκτεταμένη ερευνητική εργασία.

Η έκθεση περιλαμβάνει έργα της Kim Gordon που καλύπτουν την περίοδο από το 2007 μέχρι σήμερα, καθώς και μια καινούργια ταινία που η καλλιτέχνης πραγματοποίησε κατόπιν ανάθεσης από το Amant. Κατά την προετοιμασία της έκθεσης ήταν απαραίτητο να θέσουμε ένα πλαίσιο για τις διάφορες πτυχές της πρακτικής της Gordon, πρωτίστως για να μπορέσουμε να εντάξουμε το υπόλοιπο καλλιτεχνικό έργο της δίπλα στην πασίγνωστή της ιδιότητά της ως ένα από τα ιδρυτικά μέλη των Sonic Youth.

Εκείνο που μ΄ ενδιαφέρει περισσότερο είναι πώς οι πρακτικές αυτές επαναπροσδιορίζουν τι σημαίνει να εργάζεσαι διαθεματικά, να κινείσαι διαρκώς ανάμεσα στα πεδία των εικαστικών τεχνών, της μουσικής, της μόδας και των εκδόσεων, και να συνεργάζεται ένας καλλιτέχνης στενά μ’ έναν οργανισμό για να αναπτύξεις νέες κατευθύνσεις της πρακτικής του μέχρι αυτό το σημείο. Ένα ακόμα κοινό στοιχείο όλων αυτών των εκθέσεων είναι πως συστήνουν στο κοινό του Μπρούκλιν καλλιτέχνες, αφού πρόκειται συχνά για την πρώτη τους ατομική έκθεση σε κάποιο από τα ιδρύματα της πόλης: το κέντρο Amant προσκαλεί ενεργά τους καλλιτέχνες να παράγουν έργα που μπορεί να μην έχουν τη δυνατότητα να παρουσιάσουν σε οργανισμούς που είναι λιγότερο ευέλικτοι, ευκίνητοι και ανοιχτοί στο να προάγουν τον πειραματισμό.

Είμαι πολύ χαρούμενη που αποτελώ μέρος μιας ομάδας το έργο της οποίας δεν περιορίζεται στις εκθέσεις που σχεδιάζουμε, αλλά επεκτείνεται και σε εκδόσεις, ομιλίες, προβολές, παραστάσεις και προγράμματα φιλοξενίας καλλιτεχνών. Μεταξύ των καλλιτεχνών που φιλοξενούμε αυτή την περίοδο είναι και η Ελληνίδα καλλιτέχνιδα Ίρις Τουλιατού, με την οποία είχα συνεργαστεί στο παρελθόν στην έκθεση Mutable Cycles στο Hessel Museum of Art του Κολλεγίου Bard. Είναι πολύ ωραίο συναίσθημα να βλέπεις τις συνδέσεις από παλαιότερα πρότζεκτ να διασταυρώνονται με τη δουλειά που κάνουμε στο Amant.

Πώς θα περιγράφατε το καλλιτεχνικό οικοσύστημα της Νέας Υόρκης σήμερα; Σε τι διαφέρει από ευρωπαϊκές πόλεις όπως η Μαδρίτη ή η Αθήνα;

Μια ειδοποιός διαφορά έγκειται στην οικονομική δομή της καλλιτεχνικής αγοράς. Στις ΗΠΑ, αν και υπάρχει κρατική χρηματοδότηση, το σύστημα βασίζεται πολύ περισσότερο στους φιλανθρωπικούς οργανισμούς, τις μεγάλες γκαλερί και τους συλλέκτες.

Η συνθήκη αυτή δημιουργεί ένα πολύ ενεργό οικοσύστημα με επίκεντρο τις γκαλερί, όπου ανακαλύπτεται και προβάλλεται το έργο καλλιτεχνών που παρακολουθούν ή έχουν πρόσφατα ολοκληρώσεις κάποιο από τα επαγγελματικού τύπου μεταπτυχιακά προγράμματα τέχνης που προσφέρονται στα πανεπιστήμια της πόλης.

Στην Αθήνα, αντιθέτως, οι συλλέκτες είναι σαφώς λιγότεροι, ενώ οι καλλιτέχνες και οι επιμελητές συχνά βασίζονται περισσότερο σε ανεξάρτητα ερευνητικά σχήματα και καλλιτεχνικούς χώρους. Αναπόφευκτα, οι διαφορετικές αυτές συνθήκες συμβάλλουν στη διαμόρφωση της προσέγγισης και της μεθοδολογίας των επιμελητών, και καθορίζουν τον τρόπους μέσω των οποίων οι καλλιτέχνες αποκτούν ορατότητα.

Επίσης το καλλιτεχνικό οικοσύστημα της Νέας Υόρκης χαρακτηρίζεται πάνω απ’ όλα από την κλίμακα και την ποικιλομορφία του. Σε σύγκριση με πόλεις όπως η Αθήνα ή η Μαδρίτη, είναι σαφώς μεγαλύτερο και περιλαμβάνει πολλές καλλιτεχνικές κοινότητες που, αν και τέμνονται μεταξύ τους, η καθεμία διαθέτει το δικό της εξειδικευμένο κοινό.

Ένα άλλο χαρακτηριστικό γνώρισμα της Νέας Υόρκης είναι οι εναλλακτικοί θεσμοί που αποτελούν μέρος του τοπίου της εδώ και πολλά χρόνια. Οργανισμοί όπως το Artists Space, το SculptureCenter και το White Columns κατέχουν σημαντική θέση στο πολιτιστικό οικοσύστημα της πόλης. Δεν είναι ούτε πολύ μεγάλα μουσεία ούτε μικροί χώροι, ωστόσο ιστορικά έχουν συμβάλλει καταλυτικά στην παρουσίαση πειραματικών καλλιτεχνικών πρακτικών και στη στήριξη καλλιτεχνών σε κρίσιμες στιγμές της καριέρας τους.

Τελευταία βλέπουμε όλο και περισσότερες εκθέσεις να ανακαλούν τα πειραματικά κινήματα που εμφανίστηκαν κατά τη δεκαετία του 1970 και του 1980 στα πεδία του κινηματογράφου, της περφόρμανς ή των μουσικών σκηνών. Είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί πως οι θεσμοί που παρουσιάζουν σήμερα αυτές τις εκθέσεις είναι οι ίδιοι που συνέβαλαν εκείνη την εποχή στην αρχική διαμόρφωση των κινημάτων.

Ως Ελληνίδα επιμελήτρια που μένει στο εξωτερικό, αισθάνεσαι πως φέρεις μαζί σου κάποια συγκεκριμένη οπτική ή ευαισθησία; Πώς αλληλεπιδρά η ελληνική εμπειρία με το διεθνές περιβάλλον στο οποίο εργάζεσαι;

Το γεγονός ότι εργάζομαι στο εξωτερικό έχει αναπόφευκτα επηρεάσει την επιμελητική μου πρακτική. Ταυτόχρονα, η ελληνική μου καταγωγή σίγουρα καθορίζει τα ερωτήματα που με ενδιαφέρουν. Η σύγχρονη ελληνική τέχνη αξίζει να γίνει ευρύτερα γνωστή διεθνώς προκειμένου να αναδειχθούν τα κρίσιμα και παγκοσμίου ενδιαφέροντος ζητήματα που απασχολούν τους καλλιτέχνες στην Ελλάδα σήμερα. Στην επιμελητική μου πρακτική επιδιώκω να αναδεικνύω καλλιτέχνες των οποίων το έργο παρακολουθώ στενά στην Ελλάδα και να παρουσιάζω τις πρακτικές τους σε ένα ευρύτερο κοινό.

Για παράδειγμα, μία κοινή ανησυχία που καλλιτεχνών που ακολουθώ στην Ελλάδα είναι η κριτική ενασχόληση με τις περιβαλλοντικές αλλαγές και με τη μεταβαλλόμενες σχέσεις των ανθρώπων με τη γη. Καλλιτέχνες από την Ελλάδα και τη Μεσόγειο έχουν καταγράψει αυτές τις αλλαγές (για παράδειγμα, η Δανάη Ιώ και η Joyce Joumaa, με τις οποίες συνεργάστηκα σ’ ένα σχετικό έργο στο e-flux Screening Room) μέσω έργων που εξετάζουν το τοπίο, τις υλικές υποδομές ή το κλίμα. Υπό αυτή την έννοια, ο διάλογος μεταξύ του ελληνικού και του διεθνούς καλλιτεχνικού γίγνεσθαι δεν κινείται μόνο προς μία κατεύθυνση. Αντιθέτως, αποκαλύπτει συγγενείς ανησυχίες και κοινές προτεραιότητες, που συνδέονται με πρόσφατες συζητήσεις γύρω από την έννοια του planetarity που πρωτοδιατυπώθηκε από την Gayatri Chakravorty Spivak, δηλαδή τη σχέση μεταξύ του πλανήτη και της και εκμετάλλευσης πόρων σε μια εποχή πολλαπλών περιβαλλοντικών κρίσεων.

Για τα επόμενα βήματά μου, ανυπομονώ να συνεχίσω να ενισχύω αυτές τις συνδέσεις και να βλέπω όλο και περισσότερες εκθέσεις, προγράμματα φιλοξενίας και συνεργασίες να φέρνουν καλλιτέχνες από την Ελλάδα σε διάλογο με το κοινό και τους θεσμούς σε πόλεις όπως η Νέα Υόρκη.

Πώς βλέπεις να εξελίσσεται το μέλλον της σύγχρονης τέχνης;

Σε στιγμές έντονων τεχνολογικών αλλαγών και παγκόσμιας έντασης, το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιο θα είναι το μέλλον της σύγχρονης τέχνης, ποιες μορφές μπορεί να πάρουν τα έργα ή πώς μπορούν οι καλλιτέχνες να αντικατοπτρίζουν τη σύγχρονη πραγματικότητα, αλλά και πώς θα διαμορφωθεί η μελλοντική εμπειρία θέασης.

Για παράδειγμα, πώς αναδιαμορφώνει η τεχνητή νοημοσύνη τον τρόπο αλληλεπίδρασής μας με τα έργα τέχνης, είτε αυτή πραγματοποιείται μέσω ψηφιακών είτε μέσω παραδοσιακών μέσων; Πώς η αυξανόμενη αβεβαιότητα για το μέλλον θα επηρεάσει αυτό που ζητά το κοινό από τους χώρους τέχνης σήμερα, είτε ως χώρους κριτικού αναστοχασμού είτε ως πιο ανοιχτές μορφές συλλογικής εμπειρίας;