O υπέροχος χρωματιστός καυστικός και “παιδικός” κόσμος του Νίκου Λαγού

Το πρώτο πράγμα που ένιωσα με το σύνολο των απαντήσεων του εικαστικού Νίκου Λαγού, είναι ότι ο τίτλος της έκθεσής του RAW (κάτι για το οποίο δεν τον ρώτησα) προσομοιάζει σε όσα λέει με την έννοια της «ωμής ειλικρινείας». Θα του «δώσω» αληθινά το ότι πρέπει να έδωσε σπανίως ειλικρινείς απαντήσεις, κάτι πολύ εμφανές.

Μιλά για τον εαυτό του με τόση καθαρότητα σαν να τον βλέπει απ΄έξω. Πόσο δύσκολο να είσαι για σένα ένα εξωτερικό μάτι τόσο κρυστάλλινο. Και όμως… να που γίνεται. Η ευαισθησία του ανθρώπου τελικά δεν έχει όριο, δεν έχει μέτρα και δεν ορίζεται. Σε εκπλήσσει πάντα. Και στην περίπτωσή του, δεν αγγίζει μόνο για τους δικούς του αφού αποτυπώνεται για πάντα στους καμβάδες του.

Τα έργα σας εκπέμπουν μία αθωότητα ενώ ταυτόχρονα είναι καυστικά. Πώς συνδυάζονται στην τέχνη και στη ζωή αυτά τα δύο;

Η αθωότητα είναι καθαρό βλέμμα. Μειώνει για λίγο το βάρος που κουβαλάμε από ρόλους, υποχρεώσεις και κοινωνικές επιταγές. Αυτό το βλέμμα λειτουργεί σαν reset και σε βοηθά να δεις πιο καθαρά τι συμβαίνει.
Στη ζωή δεν με ενδιαφέρει η λογική του κύρους. Προσπαθώ να μην με οδηγεί το τι κυνηγάει το περιβάλλον. Έχω επιθυμίες και πολυτέλειες όπως όλοι, αλλά θέλω να μένουν προσωπικές και να μην γίνονται κανόνας.
Η καυστικότητα, ίσως, να προκύπτει από τη στάση μου αυτή.

Αλλά και από εμπειρία και παρατήρηση. Πολιτική υποκρισία, σοβαροφάνεια, απληστία, πίεση στην καθημερινότητα, παρακμή σε όλους σχεδόν τους τομείς, αλλοίωση του τόπου, οικογενειακή τοξικότητα. Όσο μεγαλώνω, αυτά με χτυπάνε πιο καθαρά. Η ζωγραφική ξεκίνησε από ανάγκη για ταυτότητα και στάση ζωής αλλά και από ανάγκη να βγει ο θυμός κάπου. Ο καμβάς έγινε, μεταξύ άλλων, και χώρος ορίων και πεδίο αφήγησης.

Τα χρώματα και τα σχήματα μιας παιδικότητας, αφορούν τη δική σας παιδικότητα; Ηταν «χρωματιστή» ή με το έργο σας την ξορκίζετε ενδεχομένως;

Τα χρώματα και τα σχήματα της παιδικότητας συνδέονται με τη δική μου διαδρομή, αλλά δεν τα χρησιμοποιώ για να κάνω αφήγηση παιδικών χρόνων. Μεγάλωσα με οικονομική ασφάλεια, αλλά ήμουν κλεισμένος στον εαυτό μου και το οικογενειακό περιβάλλον ήταν τοξικό. Αυτό το υπόστρωμα υπάρχει μέσα μου και επηρεάζει τον τρόπο που δουλεύω, χωρίς να χρειάζεται να γίνεται ιστορία.

Η ζωγραφική ξεκίνησε προς το τέλος της αρχιτεκτονικής και ήρθε μαζί με την ψυχοθεραπεία. Εκεί άνοιξαν τραύματα, αλλά άνοιξαν και επιθυμίες και κατεύθυνση. Παράλληλα, υπήρχε μια απόσταση από ένα περιβάλλον χλιδής και νεοπλουτισμού και από έναν κόσμο που μου ήταν ξένος, ακόμα κι αν ήταν οικονομικά εύκολος. Δεν μπορώ να το περιορίσω σε μία αιτία, γιατί ήταν πολλά μαζί.

Το δεύτερο σκέλος της ερώτησης με αφορά άμεσα. Υπάρχει μέσα στη δουλειά μου μια κίνηση απομάκρυνσης από ό,τι πονάει, ειδικά στην αρχή. Οι πρώτοι πίνακες ήταν βαριοί και θλιμμένοι. Έβλεπα μια προσπάθεια να γίνω κάποιος άλλος, σαν να μην αποδεχόμουν τον εαυτό μου και, παρόλο που έβγαζα ωραία σημάδια γραφής, συχνά με παρέσυρε αυτή η τάση να γίνω κάποιος άλλος. Εκεί φαινόταν η ροπή μου να ξεφύγω από μια κατάσταση.

Με τα χρόνια η ζωγραφική με βοήθησε να βρω τον εαυτό μου και να χτίσω δική μου ταυτότητα και λεξιλόγιο. Η απάντηση, τελικά, είναι κάπου στη μέση. Στην αρχή μπορεί να προσπαθείς να ξορκίσεις κάποια πράματα, αλλά όταν τα κοιτάς σιγά σιγά κατάματα και τα δουλεύεις, τα ενσωματώνεις. Σταδιακά αποδέχεσαι ότι είναι μέρος του εαυτού σου και συμπορεύεσαι μαζί τους. Από εκεί προκύπτει ο χαρακτήρας και η προσωπική μου γραφή, τόσο σαν άνθρωπος όσο και σαν καλλιτέχνης.

Πιστεύετε πως στους περίεργους, μην πω ζοφερούς, κόσμους που ζούμε, η τέχνη κάνει διαφορά; Μπορεί να επηρεάσει με έναν τρόπο ή απλώς είναι εργαλείο έκφρασης;

Τώρα, όσον αφορά το πόσο μπορεί η τέχνη να κινήσει μια κοινωνία, δυστυχώς δεν βρισκόμαστε στο ’50, στο ’60 ή στο ’70· αυτές οι εποχές έχουν παρέλθει. Είναι κάποιες χρονολογίες που τις γράφω στα έργα μου σαν αναφορά σε εκείνες τις εποχές, συχνά σαν αναπόληση. Βρισκόμαστε στο 2026, που τα πάντα, για μένα τουλάχιστον, είναι λίγο πιο flat. Η τέχνη είναι πιο κοινωνικά, πολιτικά και αξιακά αποστασιοποιημένη στα εικαστικά.

Έχει παραδοθεί στον καταναλωτισμό όπως είναι γενικότερα το ρεύμα της εποχής.
Για να μην παρεξηγηθώ, υπάρχουν εξαιρετικά έργα τέχνης, αλλά αν μιλάμε για μια κοινωνική, πολιτική ματιά της τέχνης, αν εξαιρέσουμε τον Banksy, δεν έχω πολλά παραδείγματα για να πω ότι είδα κάτι ώριμο, δυνατό, που να ταράζει τα νερά που πραγματικά ταρακουνάει, κάτι που να αμφισβητεί έντονα. Έργα που θα τα χαρακτήριζα παραπάνω από interesting / not boring. Ή τουλάχιστον εγώ δεν τα γνωρίζω. Θυμάμαι μου έκανε πολύ έντονη εντύπωση η εκρηκτική έκθεση “Folk Songs” του Richard Prince στην Gagosian στην Ν.Υ. πριν από μερικούς μήνες που αποτελούσε την τρανταχτή εξαίρεση του κανόνα.

Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν παραδείγματα στη μουσική, που κινούν τον κόσμο, έστω κι αν δεν είναι άμεσα πολιτικά αλλά περισσότερο κοινωνικά. Δηλαδή από την Αμερική μέχρι την Ευρώπη, στην Αγγλία, τη Γαλλία, μέχρι ισάξια και στην Ελλάδα, στη hip-hop/rap, ο δικός μας ΛΕΞ, ο πιο “δύσκολος” Bloody Hawk, και άλλοι, υπάρχουν πολλές φωνές που μιλάνε για μια πιο σκληρή κοινωνία, αλλά δεν είναι πολιτικοποιημένες με την κλασική έννοια. Γιατί, για παράδειγμα, στη Γαλλία, αν μια ολόκληρη γενιά, η Generation Z, δεν ήταν απολιτίκ, τα πράγματα θα ήταν τελείως διαφορετικά. Δεν παύει να είναι εξαιρετικά καλό που υπάρχει αυτή η ένταση και η δημιουργία, και μένει να δούμε στο μέλλον πώς θα εξελιχθούν όλα αυτά.

Ποιες ήταν οι σημαντικότερες επιρροές στη ζωή και το έργο σας; Άνθρωποι, τέχνες, έργα, βιβλία, γεγονότα…

Οι σημαντικότερες επιρροές διαδραματίζουν τον ρόλο τους ανάλογα με το πότε έρχονται. Η πρόσληψη αλλάζει με την ηλικία και με την ψυχική κατάσταση. Αλλιώς λειτουργεί κάτι στα 18, αλλιώς στα 50. Αλλιώς λειτουργεί ένα βιβλίο ή μια ταινία σε περίοδο κρίσης, αλλιώς σε περίοδο ηρεμίας. Δεν σημαίνει ότι κάτι που είδα ή διάβασα και με επηρέασε τότε θα μου κάνει την ίδια εντύπωση και τώρα. Για παράδειγμα ο Ουελμπέκ που με σημάδευε κάποτε, στο παρόν δεν με ενδιαφέρει. Κάποια βιβλία που με επηρέασαν με χρονική σειρά είναι Ο ξένος του Αλμπέρ Καμύ, Τα στοιχειώδη σωματίδια του Μισέλ Ουελμπέκ, Γουάιτ τζάκετ του Χέρμαν Μέλβιλ, Το κεφάλαιο του Καρλ Μαρξ, Έξι εύκολα κομμάτια του Ρίτσαρντ Φάινμαν, Περί φωτίσεως του Ζοζέ Σαραμάγκου.

Παρόλο που έχω διαβάσει αρκετά βιβλία, και όχι αποκλειστικά λογοτεχνίας, ξεχωρίζω αυτά τα έξι γιατί αντιπροσωπεύουν έξι αντίστοιχες εποχές και τα έχω συνδέσει με κάτι σημαντικό για εμένα.
Όσο για το σινεμά θα ξεκινήσουμε πάλι χρονολογικά από την ηλικία των έξι που θυμάμαι μια αγαπημένη μου θεία που με είχε πάει να δούμε το «Το φάντασμα της ελευθερίας» του Μπουνιουέλ και το θυμάμαι ακόμα, μετά από 50 χρόνια. Τέχνη και σουρεαλισμός, προσλήψεις που δεν τις είχα συχνά.

Έχω δει πάρα πολλές ταινίες. Ειδικά από τότε που κάποιος μπορεί να δει ταινίες και από το σπίτι του. Το πρόβλημά μου είναι ότι πια δεν μπορώ να βρω κάποια αξιόλογη ταινία που να μην την έχω δει. Αλλά τις προηγούμενες δεκαετίες που πηγαίναμε σινεμά είχε άλλη χάρη. Μπορεί να έχω δει πολύ ωραιότερες αλλά, αυτές που αναφέρω είναι ταινίες που για κάποιο λόγο τη συγκεκριμένη στιγμή μου αποτυπώθηκαν στη μνήμη, με επηρέασαν, μου έμειναν χαραγμένες.

Ενδεικτικά να αναφέρω κάποιες: «Ο νεκρός» του Τζιμ Τζάρμους με διαφορά, «Τα 400 χτυπήματα» του Φρανσουά Τριφό, “Blade Runner” του Ρίντλεϊ Σκοτ, «Ο δεκάλογος» του Κριστόφ Κισλόφσκι, και η μίνι σειρά “The Night Of”.

Στα φοιτητικά μου χρόνια στην αρχιτεκτονική είχα διαβάσει όλα τα τεύχη της Βαβέλ και πολλά τεύχη από το Παραπέντε. Έπαιρνα από περιοδικά ή βιβλιόδετα ό,τι έβρισκα και επίσης παράγγελνα διάφορα βιβλία κόμικς από το εξωτερικό. Με έχουν επηρεάσει πολύ και τα έχω ενσωματώσει στη δουλειά μου με διάφορους τρόπους. Όχι μόνο δεν το λογοκρίνω, αλλά χαίρομαι γι’ αυτό.

Από εικαστικούς έχω επηρεαστεί από τους J.M Basquiat, A.R. PencK, Philip Guston, Cy Twombly, Georg Baselitz.
Όσο για γεγονότα, με σημάδεψε μια περιπέτεια με την υγεία του παιδιού μου σε μικρή ηλικία που ευτυχώς πια έχει «ξεχαστεί». Με στοιχειώνει επίσης η Πτώση του Τείχους, όχι αυτή καθ’ αυτή αλλά σαν ένα ντόμινο εξελίξεων, γιατί πιστεύω ότι από τότε ο κόσμος πηγαίνει κατά διαόλου. Δεν θέλω να πλατειάσω περισσότερο πάνω σ’ αυτό το θέμα. Τα Ίμια σε ένα σημείο έκοψαν την εμπιστοσύνη μου προς το πολιτικό σύστημα, κάτι που δεν το είχα συνειδητοποιήσει τότε. Και η οικονομική κρίση με επηρέασε πολύ έντονα, με πολιτικοποίησε και ήταν αφορμή να αλλάξει η αντίληψη και ο τρόπος σκέψης μου. Αυτό δεν έγινε σε μία μέρα αλλά σταδιακά μέσα στα επόμενα χρόνια, και δεν έχει να κάνει με την οικονομική ευμάρεια αλλά με τον τρόπο που βλέπω τα πράγματα.

Νιώθετε «έκθεση» όταν εκθέτετε;

Την έκθεση τη νιώθω κυρίως όταν ζωγραφίζω. Όταν στέκομαι απέναντι στο τελάρο και δουλεύω, βγαίνουν πράγματα που δεν τα ελέγχω πάντα. Η αμεσότητα της γραφής και της χειρονομίας πολλές φορές ξεπερνάει τη συνειδητή σκέψη. Βγαίνουν στοιχεία που έχουν σχέση με το ασυνείδητο, με φόβους, με επιθυμίες, με ένταση. Εκείνη την ώρα δεν περνάνε όλα από έλεγχο. Μετά, όταν σταματήσω και κοιτάξω τι έμεινε, συχνά έρχεται μια έκπληξη. Καταλαβαίνω ότι ειπώθηκαν πράγματα χωρίς να τα έχω αποφασίσει. Αυτή η διαδικασία είναι ψυχοφθόρα. Βγάζει ένταση. Βγάζει σκαμπανεβάσματα.

Μπαίνουν λέξεις, αριθμοί και σύμβολα και φτιάχνουν μια αφήγηση που κι εγώ ο ίδιος την ακολουθώ περισσότερο απ’ όσο την ορίζω. Είναι φυσικό ότι εκεί εκτίθεμαι. Βλέπω κομμάτια του εαυτού μου πάνω στο έργο. Μου παίρνει χρόνο να συνέλθω μετά. Μου παίρνει χρόνο να ηρεμήσω. Όταν κλείνω το εργαστήριο και γυρίζω σπίτι, χρειάζεται μια μετάβαση για να μπω πάλι στην καθημερινότητα. Σε αυτό μοιάζει με την ψυχοθεραπεία ως διαδικασία. Τελειώνει η συνεδρία, αλλά η ζωή συνεχίζει. Στο έργο θα καταγράφεται μεν η ανάμνηση αυτή, αλλά μαζί με τα άλλα δομικά στοιχεία και την επεξεργασία και τη δουλειά που θα έχει γίνει πάνω του, το όλο αποτέλεσμα στο τέλος μου δίνει ικανοποίηση και πληρότητα.

Όσο για την έκθεση μπροστά στον κόσμο, τα πρώτα χρόνια ένιωθα αρκετή αμηχανία. Ένιωθα σαν γυμνός ή σαν να φαίνεται η ψυχή μου στα τελάρα. Με τα χρόνια το συνήθισα. Τα τελευταία χρόνια νιώθω περισσότερη άνεση και δεν με ενοχλεί. Η γλώσσα της ζωγραφικής μου, έχει γίνει πια αναγνωρίσιμη και αυτό βοηθά. Είναι ευχάριστο να καταλαβαίνω ότι κάποιοι άνθρωποι την έχουν δεχτεί. Είναι ευχάριστο να καταλαβαίνω ότι έστω έμμεσα, έγινε μια μορφή επικοινωνίας.