Ματσίλα, εξουσία, φόβος: Η Λόλα ξεμπροστιάζει τη νεοελληνική παθογένεια

Ο Χρήστος Σουγάρης μετρά στο θεατρικό σανίδι περισσότερα από 25 χρόνια ως ηθοποιός και σκηνοθέτης. Ξέρει πώς να διαβάζει τα έργα, να αφουγκράζεται τις σιωπές τους και να συνομιλεί μαζί τους χωρίς φόβο. Αυτή τη φορά, επιστρέφει σε ένα έργο-σύμβολο. Η «Λόλα», η θρυλική ηρωίδα της Τρούμπας, η γυναίκα που σημάδεψε το ελληνικό φιλμ νουάρ και ενσάρκωσε όσο λίγες τη σύγκρουση έρωτα, εξουσίας και επιβίωσης, ανεβαίνει για πρώτη φορά στο θέατρο — και όχι τυχαία, στο ιστορικό Θέατρο Παλλάς. Έξι δεκαετίες μετά την κινηματογραφική της γέννηση, η Λόλα επιστρέφει όχι ως νοσταλγικό απολίθωμα, αλλά ως ζωντανή, επικίνδυνα σύγχρονη φιγούρα.

Στη θεατρική διασκευή και σκηνοθεσία του Χρήστου Σουγάρη, η «Λόλα» απογυμνώνεται από τη μουσειακή της αύρα και μετατρέπεται σε μια άχρονη ιστορία για το δικαίωμα μιας γυναίκας να υπάρξει μέσα σε έναν κόσμο απολύτως ανδροκρατούμενο. Με φόντο τη νύχτα —κυριολεκτικά και μεταφορικά— και με ένα πολυπληθές υποκριτικό ensemble, η παράσταση αναμετριέται με τη βία και τη βαθιά παθολογία της κοινωνικής «προστασίας».

Οι προκλήσεις της Λόλας

Η “Λόλα” είναι ένα έργο με έντονη τη μυρωδιά της νυχτερινής Αθήνας και της Τρούμπας. Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες προκλήσεις στην απόδοση αυτής της ατμόσφαιρας στο θέατρο;

Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον για μένα, το γεγονός πως το έργο ξεκινάει ξημερώματα, με την αποφυλάκιση του Άρη και ολοκληρώνεται επίσης ξημερώματα με την ”απελευθέρωση” της Λόλας. Όλες οι άλλες σκηνές, αφορούν τη νύχτα και πιό συγκεκριμένα, το σκοτάδι. Τόσο σε επίπεδο ρεαλισμού, όσο και συμβολικά.

Αυτό που μας ενδιαφέρει περισσότερο στη δημιουργία της σκηνικής απόδοσης και διασκευής του σεναρίου του Ηλία Λυμπερόπουλου, δεν είναι η αποτύπωση και αναπαράσταση μιας συγκεκριμένης χρονικής περιόδου της Αθήνας ή η ηθογραφική απεικόνιση της Τρούμπας, αλλά η οικουμενικότητα του θέματος ”επιστροφή”. Η νυχτερινή Τρούμπα είναι η αφορμή. Το μεγάλο θέμα, είναι η επιστροφή του Άρη σε αυτόν τον σκοτεινό κόσμο και η ανάγκη του να μάθει αρχικά αν η Λόλα τον έχει προδώσει και απαρνηθεί. Βασικά η Λόλα, νομίζω πως ενώ μοιαζει αρχικά ως μια ιστορία εκδίκησης, τελικώς αποδεικνύεται ως μια διαδικασία αποδοχής και αυτογνωσίας.

Συνεπώς αν θα μπορούσα να μιλήσω για πρόκληση, αυτή ενδεχομένως είναι η αντίσταση σε μια μουσειακή αναπαράσταση ηθογραφικής αντίληψης και αισθητικής. Η Λόλα μας είναι άχρονη και μ’ ενα τρόπο διαχρονική. Θα μπορούσε να συμβαίνει στο εδώ και τώρα, στο μέλλον ή σε ένα άλλο σημείο της ελληνικής επικράτειας ή μιας άλλης χώρας.

Ποιες αλλαγές και προσαρμογές κάνατε στη σκηνική διασκευή για να προσαρμόσετε το έργο στη σύγχρονη θεατρική πραγματικότητα;

Κάθε φορά που αναλαμβάνω τη σκηνοθεσία ενός κειμένου, αναπόφευκτα παρεμβαίνω στο κείμενο είτε με τη μορφή της δραματουργικής και σκηνικής επεξεργασίας, είτε διασκευάζοντας το.
Αυτό συμβαίνει για πολλούς και διάφορους λόγους, ο κυριότερος όμως, αφορά μια προσωπική ανάγκη για δημιουργία σε όλα τα επίπεδα. Ανήκω στην κατηγορία των ανθρώπων που πιστεύουν πολύ στο θέατρο συνόλου, αλλά πάντα με τη συνθήκη του σκηνοθέτη auteur. Στη διαδικασία της διασκευής, πάντα τα κύριο μέλημά μου, αφορά τη διατήρηση της δομής.

Δεν επιθυμώ να αλλάζω πλήρως τον κεντρικό άξονα μιας αφήγησης, διότι σε αυτή την περίπτωση μιλάμε για νέο έργο και οχι για μια διασκευή. Είναι άλλη διαδικασία. Θεωρώ τους καλλιτέχνες διασκευαστές, ως αρχιτέκτονες που αναπαλαιώνουν ένα κτήριο με νέα υλικά, ανοίγοντας τους χώρους, δημιουργώντας υβριδική ενδεχομένως αισθητική, αλλά χωρίς να πειράξουν τους βασικούς αρμούς στήριξης του οικοδομήματος.

Στην περίπτωση της Λόλας, προσπάθησα να εστιάσω στο τι σημαίνει να είσαι γυναίκα σε ένα απολύτως ανδροκρατούμενο περιβάλλον και πώς ενδεχομένως μπορείς να απαλλαγείς από αυτό ή να επιβιώσεις εντός του. Μια σημαντική προσθήκη, είναι ο ρόλος της ”Ζωής”, η οποία είναι το πρωτοπαλίκαρο του Βασιλιά της νύχτας, του Στέλιου και αντίζηλη βεβαίως της Λόλας.

Η διαχρονικότητα για την οποία μίλησα προηγουμένως, είναι ένα σημαντικό στοιχείο και τέλος η σύνδεση του μύθου του Ορφέα και της Ευρυδίκης με την ιστορία της Λόλας. Στη δική μας αφήγηση, εστιάζουμε δραματουργικά στο ότι ένας ήρωας κατεβαίνει στον υπόκοσμο (κάτω κόσμο) της νύχτας, με σκοπό να φέρει πίσω στο φώς τη γυναίκα με την οποία είναι ερωτευμένος. Για να το πετύχει, θα πρέπει να ξεπεράσει το εμπόδιο του Βασιλιά (Άδης) αυτού του κάτω κόσμου, τον Στέλιο.

Ένα θίασος πολυπληθής

Στην παράσταση βλέπουμε έναν τεράστιο θίασο. Ποιες είναι οι δυσκολίες του να σκηνοθετείς ένα τόσο μεγάλο ensemble, ειδικά όταν το έργο απαιτεί τόσο έντονη σωματικότητα και δυναμική στους χαρακτήρες;

Είναι μεγάλη απόλαυση για μένα το να αντιμετωπίζω την πρόκληση μιας αφήγησης με τη συμμετοχή μεγάλου αριθμού αφηγητών. Δυστυχώς στη χώρα μας, η μεγάλη κλίμακα, είναι μια μορφή παραγωγής η οποία αφορά κυρίως τα κρατικά θέατρα και έναν δύο ιδιώτες παραγωγούς. Η μεγάλη κλίμακα απαιτεί υψηλό κόστος παραγωγής, περισσότερο χρόνο προετοιμασίας και βεβαίως αυστηρότατο χρονοδιάγραμμα.

Έχω την τύχη στη μικρή μέχρι σήμερα σκηνοθετική διαδρομή μου, να έχω σκηνοθετήσει πολλές φορές αντίστοιχες παραγωγές, τόσο στην Επίδαυρο και στο Ηρώδειο, όσο και στα μέγαρα μουσικής της χώρας. Απολαμβάνω τη μεγάλη κλίμακα, διότι σου δίνει το περιθώριο και το πλεονέκτημα της προοπτικής. Η αρχιτεκτονική, η ζωγραφική και κυρίως ο κινηματογράφος, έχουν μεγάλη επίδραση σε αυτό το οποίο θα τολμούσα να ονομάσω προσωπική μου αισθητική. Τα πολλά σώματα επίσης, είναι ένα απίστευτα χρήσιμο εργαλείο για την παραγωγή αισθητικής αφήγησης.

Για να καταφέρεις βεβαίως να δαμάσεις αυτό το τέρας της μεγάλης κλίμακας, απαραίτητη προυπόθεση εκτός της διαθεσιμότητας, είναι η τεχνογνωσία και εμπειρία των συνεργατών. Έχω μονίμως την ανάγκη να συνεργάζομαι με τους καλύτερους. Αυτό συμβαίνει και στη Λόλα και τολμώ να ισχυριστώ πως είμαι πολύ τυχερός και ευλογημένος γι αυτή τη συνάντηση προσώπων, τα οποία θαυμάζω και είμαι περήφανος για τη δουλειά όλων.

Η σκηνοθεσία σας φαίνεται να ενσωματώνει μια εικαστική διάσταση με τον φωτισμό, την κίνηση και τα βίντεο. Ποια είναι η σημασία αυτών των στοιχείων στη συγκεκριμένη παραγωγή και πώς τα χρησιμοποιείτε για να ενισχύσετε την αφήγηση;

Η τεχνική αφήγησης που χρησιμοποιώ κατά κύριο λόγο στη δουλειά μου, αφορά το ”κινηματοθέατρο”. Η εικόνα γενικότερα έχει μεγάλο χώρο στις σκηνικές μου εργασίες. Πιστεύω πολύ στη δυναμική της. Με τον Αλέκο Αναστασίου, την Τίνα Τζόκα και βεβαίως τον Άντι Τζούμα, έχουμε εστιάσει πολύ στη δυναμική της εικονοποιημένης δραματουργίας. Άλλωστε σε τέχνες όπως ο κινηματογράφος, χωρίς διεύθυνση φωτογραφίας, χωρίς εικόνα δηλαδή, δεν έχεις ιστορία. Στο χορό και στη ζωγραφική το ίδιο.

Μια εικόνα μπορεί να με κάνει να νιώσω πολλά περισσότερα απ’ όσα μια λέξη. Άλλωστε όπως λέω πολύ συχνά, τις περισσότερες φορές θυμόμαστε όχι αυτό που είπε ένας ερμηνευτής στη σκηνή, αλλά αυτό που έκανε. Το ίδιο νομίζω σε μεγάλο βαθμό, για να μην είμαι απόλυτως, συμβαίνει και στη ζωή.

Στην περίπτωση της Λόλας, έχουμε τη χαρά να ”συνομιλούμε” με ένα αρχικό υλικό, το οποίο είναι κινηματογραφικό. Η χρήση των τεσσάρων καμερών και των τριών σημείων προβολής που χρησιμοποιούμε στην αφήγηση της Λόλας, αφορά κυρίως τη δραματουργία και δευτερευόντως την πρόσληψη των αισθημάτων, καθώς και των λεπτών ερμηνευτικών αποχρώσεων από την πλευρά του θεατή, κάτι το οποίο σε ένα τόσο μεγάλο χώρο όπως το Παλλάς, θα ήταν δύσκολο έως ακατόρθωτο να επιτευχθεί.

Πώς πιστεύετε ότι η ιστορία της “Λόλας” αντανακλά την κοινωνία σήμερα; Υπάρχουν στοιχεία που πιστεύετε ότι είναι ακόμη επίκαιρα, ειδικά όταν αναφερόμαστε στην εξουσία, την επιθυμία και την ανθρώπινη φθορά;

Δυστυχώς απολύτως. Η ιστορία της Λόλας, αναφέρεται μεταξύ άλλων βέβαια, στην επιβολή του δίκαιου του ισχυρού. Και για άλλη μια φορά, οι ισχυροί, είναι άντρες. Άντρες που παίρνουν αυτό που επιθυμούν, διότι πολύ απλά, μπορούν.

Για να επιβιώσουν σε αυτό το πλαίσιο οι γυναίκες χρειάζονται την αρωγή και προστασία ενός αρσενικού, το οποίο όμως θεωρεί ιδιοκτησία του τη γυναίκα. Είτε αυτός είναι ο εραστής, είτε ο πατέρας, είτε ο βιαστής και κακοποιητής. Ένας άλλος τρόπος επιβίωσης, είναι η υιοθέτηση της συμπεριφοράς των αρσενικών, με συχνή χρήση βίας, λεκτικής και σωματικής, από γυναίκα σε γυναίκα.

Από την άλλη βεβαίως ο έρωτας, οι ανθρώπινες επιθυμίες, τα πάθη και οι αδυναμίες, είναι ένα διαχρονικό, αρχετυπικό μοτίβο, το οποίο απαντάται και σε αυτή την ιστορία και βεβαίως είναι κάτι το οποίο καθιστά το κείμενο του Λυμπερόπουλου, ένα πολύ σημαντικό δείγμα νεοελληνικής συγγραφικής αρτιότητας, τουλάχιστον σε μορφή σεναρίου.

Η μουσική, που την υπογράφει ο Τζεφ Βάνγκερ, είναι σημαντική για την ατμόσφαιρα του έργου. Πώς η μουσική ενσωματώνεται στην παράσταση;

Παρά το γεγονός πως έχω σκηνοθετήσει μιούζικαλ, στην περίπτωση της Λόλας, νομίζω πως χρησιμοποιώ την ηχητική αφήγηση και μουσική, περισσότερο από ποτέ. Έχω τη χαρά να συνεργάζομαι με έναν από τους κορυφαίους μουσικούς θεάτρου αυτή τη στιγμή, τον Τζέφ, ο οποίος αντιλαμβάνεται κι αυτός τη μουσική στο θέατρο, ως ενα οργανικό μέσο αφήγησης και οχι ως υπόκρουση. Συνεπώς για μένα, η μουσική δεν ενσωματώνεται στην παράσταση, η μουσική και οι ήχοι μας, είναι η ανάσα της παράστασης.

Η Λόλα και το σήμερα

Ποιες ήταν οι αντιφάσεις που σας κέντρισαν και ποιο από τα θέματα της “Λόλας” αναδύεται στην επίκαιρη κοινωνική και πολιτική κατάσταση της Ελλάδας;

Με ιντριγκάρει εξαιρετικά το γεγονός οτι ενώ η κεντρική ηρωίδα, είναι η μεγάλη προσωπικότητα της Τρούμπας, η κοπέλα που όλοι οι άντρες ποθούν και ζηλεύουν οι γυναίκες, η γυναίκα που μοιάζει να διάγει εναν ελευθεριάζοντα βίο με παροχές και δύναμη που θα ζήλευε ο οποιοσδήποτε, η γυναίκα που δείχνει να έχει την ελευθερία και το θάρρος να συμπεριφέρεται όπως επιθυμεί σε οποιονδήποτε, αυτή η ίδια λοιπόν γυναίκα, είναι ουσιαστικά τρόφιμη σε μια λαμπερή φυλακή, χωρίς την παραμικρή ουσιαστική ελευθερία. Εξαιρετικά ενδιαφέρον επίσης το γεγονός πως ο άνθρωπος που δηλώνει ερωτευμένος μαζί της, είναι ο βιαστής και κακοποιητής της.

Ο πατέρας της από την άλλη, που τόσο τον έχει πληγώσει η απουσία της, είναι ο πρώτος κακοποιητής της, ο άνθρωπος που την έσπασε στο ξύλο και την πέταξε από το σπίτι του γιατί θέλησε να ζήσει τη ζωή της όπως την ονειρεύτηκε και τέλος, ο αγαπημένος της, που ενώ δηλώνει πως την αγαπάει και γύρισε να την πάρει μαζί του, είναι πρόθυμος λόγω της υπεράσπισης της αντρικής του τιμής, να σκοτωθεί ή να σκοτώσει τον Στέλιο, σε μια μάχη με έπαθλο την Λόλα.

Αυτό που δεν μας εξηγεί ο χαρακτήρας όμως, είναι τι είδους ζωή περιμένει τη Λόλα, όταν αυτός πεθάνει στη μονομαχία ή αν επιστρέψει ως νικητής αυτής, στη φυλακή. Η απάντηση για μένα είναι σχεδόν προφανής. Μια ζωή αντίστοιχη ή και χειρότερη από αυτή που υπέμεινε στην πρώτη της αιχμαλωσία από τον Στέλιο. Η Λόλα διαθέτει ως αφηγηματικό υλικό όλη την παθογένεια της νεοελληνικής κοινωνίας. Ματσίλα, πατριαρχία και δίκαιο του ισχυρού. Η αναγωγή και το επίκαιρο, είναι προφανή, τόσο σε παγκόσμιο επίπεδο πολιτικής και κοινωνικής συμπεριφορικότητας, όσο και σε εθνικό βεβαίως.

Συντελεστές

Πρωτότυπο Σενάριο: Ηλίας Λυμπερόπουλος
Διασκευή/Σκηνοθεσία: Χρήστος Σουγάρης
Σκηνικά: Τίνα Τζόκα
Κοστούμια: Εύα Γουλάκου
Μουσική: Τζεφ Βάνγκερ
Κίνηση: Άντι Τζούμα
Σχεδιασμός Φωτισμών: Αλέκος Αναστασίου
Σχεδιασμός Βίντεο: Χρήστος Σουγάρης
Σχεδιασμός Ήχου: Χρήστος Λαμπρόπουλος
Σκηνές Μάχης: Χάρης Γεωργιάδης
Τεχνική Υποστήριξη Σχεδιασμού Βίντεο: Ιγνάτιος Σκανδάλης
Εικονολήπτριες: Μαγδαληνή Παναγιωτάκη – Γεωργία Αδάμη
Βοηθοί Σκηνοθέτη: Πάνος Κούγιας, Στέλλα Παπακωνσταντίνου, Νεφέλη Παπαναστασοπούλου
Βοηθός Σκηνογράφου: Μελίνα Κοντοσφύρη
Βοηθός Ενδυματολόγου: Αλεξάνδρα Φτούλη
Σύμβουλος Δραματουργίας: Νεφέλη Παπαναστασοπούλου
Οργάνωση Παραγωγής: Ρόζα Καλούδη

Παραγωγή: Λυκόφως – Γιώργος Λυκιαρδόπουλος

Με τους: Έλλη Τρίγγου, Γιάννη Στάνκογλου, Γιώργο Γάλλο

Πρωταγωνιστούν: Μαρίζα Τσάρη, Κωνσταντίνος Σειραδάκης, Δημήτρης Μπίτος, Τάσος Σωτηράκης, Κώστας Ξυκομηνός, Κλεοπάτρα Μάρκου, Στέφανος Μουαγκιέ, Πανάγος Ιωακείμ, Έλενα Βακάλη, Χάρης Γεωργιάδης, Πάνος Κούγιας, Νεφέλη Παπαναστασοπούλου, Ιωάννης Τζεδάκης, Δημήτρης Δημάκης, Γιάννης Ίτσιος, Έλσα Λουμπαρδιά, Χρόνης Στρίκος, Νεφέλη-Φραντζέσκα Βλαχούλη
Και ο Νίκος Αρβανίτης στο ρόλο του Δεσμοφύλακα