Θοδωρής Αμπαζής: “Η Φόνισσα δεν μας επιτρέπει να σταθούμε άνετα σε καμία πλευρά”

Η νεοσύστατη ομάδα “Φάος” παρουσιάζει από τις 26 Ιανουαρίου 2026, κάθε Δευτέρα και Τρίτη στο Θέατρο Χώρος, μια θεατρική διασκευή της Φόνισσας, του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Η διασκευή και η σκηνοθεσία έγινε από τον γνωστό για τις μουσικοθεατρικές του προσεγγίσεις, σκηνοθέτη Θοδωρή Αμπαζή.

15 χρόνια μετά την εμβληματική παράσταση «Οι έμποροι των εθνών» (2011, Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών) ο Θοδωρής Αμπαζής επιστρέφει στον Παπαδιαμάντη.

Αυτή τη φορά συνεργάζεται με 14 νέους ηθοποιούς που ερμηνεύουν το κείμενο του Παπαδιαμάντη με ακρίβεια, ευαισθησία και χιούμορ. Με λιγοστά σκηνικά αντικείμενα (14 κουτιά, τρεις γραφομηχανές, έναν κουβά, μπουκάλια με νερό και μια σκάφη πλυσίματος), αξιοποιώντας τα σώματα και τις φωνές των ερμηνευτών, η παράσταση συνιστά μια ανατρεπτική, καθηλωτική σκηνική ανάγνωση του διηγήματος, που τιμά τον μεγάλο ποιητή της πεζογραφίας μας και αναδεικνύει τον γλωσσικό πλούτο της ελληνικής γλώσσας, σε μια εποχή που αυτή απερίσκεπτα συρρικνώνεται.

Η «Φόνισσα» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, που δημοσιεύτηκε το 1903 στο περιοδικό Παναθήναια, αποτελεί ένα από τα πιο σκοτεινά και επιβλητικά έργα της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Στο κέντρο της δεσπόζει η Χαδούλα, η θλιβερή Φραγκογιαννού, μια γυναίκα σμιλεμένη από τη φτώχεια, την καταπίεση και τα άγρια ήθη της εποχής. Κουβαλώντας στο κορμί και στην ψυχή της τα σημάδια μιας ζωής που δεν της χαρίστηκε ποτέ, φτάνει στο σημείο να σκοτώνει κορίτσια για να τα “λυτρώσει” από τη μοίρα που η ίδια γνώρισε.

Καθώς οι πράξεις της πολλαπλασιάζονται, το σύμπαν γύρω της μοιάζει να στενεύει∙ άνθρωποι και συνειδήσεις την κυκλώνουν. Και στο τέλος, λίγο πριν την άβυσσο, η Φραγκογιαννού βρίσκεται αβοήθητη ανάμεσα στη γη και το θείο, σαν ψυχή που πάει να γλιστρήσει από τα χέρια της μοίρας προς μια δικαιοσύνη υπερκόσμια και αμείλικτη.

Ο Θοδωρής Αμπαζής αναφέρει τι ήταν αυτό που τον οδήγησε να επιστρέψει στον Παπαδιαμάντη δεκαπέντε χρόνια μετά τους «Εμπόρους των εθνών»: “Η επιθυμία να επιστρέψω στον Παπαδιαμάντη δεν έπαψε ποτέ να υπάρχει. Οι «Έμποροι των Εθνών» υπήρξαν ένα κομβικό σημείο έρευνας πάνω στη γλώσσα, τη μουσικότητα και τη χορική αφήγηση, όμως οι συνθήκες που απαιτεί ένα τέτοιο εγχείρημα είναι σπάνιες. Αυτό που κατέστησε τη νέα συνάντηση δυνατή σήμερα ήταν η ύπαρξη μιας ομάδας νέων ηθοποιών με βαθιά αφοσίωση στη διαδικασία και διάθεση για μακρόχρονη, απαιτητική δουλειά.

Η «Φόνισσα» προέκυψε ως φυσική συνέχεια αυτής της διαδρομής, γιατί αποτελεί ένα έργο όπου η γλώσσα, η ηθική σύγκρουση και η κοινωνική βία συνυπάρχουν σε απόλυτη ένταση. Είναι ένα κείμενο που αντέχει την αυστηρή μορφική επεξεργασία και, ταυτόχρονα, συνομιλεί άμεσα με τα αδιέξοδα του παρόντος”.

Στη δική σας σκηνική ανάγνωση, η γλώσσα του Παπαδιαμάντη γίνεται σχεδόν μουσικό σώμα. Είναι για εσάς πρωτίστως λόγος, ήχος ή δραματική πράξη;

Για μένα αυτά τα τρία δεν διαχωρίζονται. Ο λόγος του Παπαδιαμάντη είναι ταυτόχρονα νόημα, ήχος και πράξη. Η φωνητική του ύλη, ο ρυθμός, η στίξη και η συντακτική του οργάνωση παράγουν δράση πριν ακόμη παραχθεί «ερμηνεία». Στη σκηνή, η γλώσσα λειτουργεί ως μουσικό σώμα: οργανώνει τις φωνές, τις κινήσεις και τις σχέσεις των σωμάτων στον χώρο. Δεν συνοδεύει τη δράση· είναι η ίδια η δράση.

Η Φραγκογιαννού συχνά διαβάζεται είτε ως τέρας είτε ως θύμα. Εσείς πού στέκεστε απέναντί της: την κρίνετε, τη συμπονάτε ή την αφήνετε να μας κρίνει;

Δεν με ενδιαφέρει ούτε η ηθική δίκη ούτε η ψυχολογική δικαίωση. Η Φραγκογιαννού δεν παρουσιάζεται ως μεμονωμένο πρόσωπο, αλλά ως φορέας μιας συσσωρευμένης κοινωνικής βίας. Η πράξη της είναι αποτρόπαιη, αλλά γεννιέται μέσα σε έναν κόσμο ασφυκτικό, που δεν αφήνει περιθώρια ύπαρξης. Μέσα από αυτή την οπτική, η Φραγκογιαννού δεν ζητά να τη συμπονέσουμε· μας αναγκάζει να αναμετρηθούμε με τις συνθήκες που τη δημιούργησαν και, τελικά, να κοιτάξουμε τη συλλογική μας ευθύνη.

Επιλέγετε ένα χορικό, πολυφωνικό σχήμα με νέους ηθοποιούς. Τι σας ενδιαφέρει σήμερα περισσότερο: το άτομο στη σκηνή ή το συλλογικό σώμα;

Με ενδιαφέρει το άτομο μόνο μέσα στη σχέση του με το σύνολο. Η χορική αφήγηση επιτρέπει στο θέατρο να υπερβεί την ατομική ψυχολογική αναπαράσταση και να αποδώσει συλλογικές καταστάσεις, κοινωνικούς μηχανισμούς και ηθικά βάρη.

Στη «Φόνισσα» το συλλογικό σώμα γίνεται φορέας μνήμης, κρίσης και ευθύνης. Οι νέοι ηθοποιοί, μέσα από την κοινή κατοχή του λόγου και τη συλλογική πειθαρχία, ενεργοποιούν μια σπάνια σκηνική ενέργεια που δεν ανήκει σε κανέναν και ανήκει σε όλους.

Σε μια εποχή όπου η γλώσσα απλοποιείται και συρρικνώνεται, η παράστασή σας επιμένει στον γλωσσικό πλούτο και τη δυσκολία. Πιστεύετε ότι το θέατρο οφείλει να αντιστέκεται στην ευκολία;

Πιστεύω ότι το θέατρο οφείλει να αντιστέκεται στη φτωχοποίηση της γλώσσας και της σκέψης. Η δυσκολία δεν είναι εμπόδιο, αλλά πρόσκληση σε βαθύτερη ακρόαση και συγκέντρωση. Ο παπαδιαμαντικός λόγος, όταν προσεγγίζεται με ακρίβεια και σεβασμό, ανοίγει πεδία αισθητικής και νοητικής εμπειρίας που σπανίζουν σήμερα. Η ανάδειξη αυτού του πλούτου είναι, από μόνη της, μια πράξη βαθιά σύγχρονη.

Αν η «Φόνισσα» μιλούσε στο σήμερα, ποιον θα κατηγορούσε περισσότερο: την κοινωνία που γεννά τη βία ή τον άνθρωπο που τη δικαιολογεί;

Η «Φόνισσα» δεν επιλέγει έναν ένοχο. Στρέφει το βλέμμα της στη συνθήκη που επιτρέπει στη βία να γεννιέται, να εσωτερικεύεται και, τελικά, να δικαιολογείται. Κατηγορεί την κοινωνία που παράγει ασφυξία και σιωπή, αλλά ταυτόχρονα θέτει το ερώτημα της ατομικής ευθύνης απέναντι σε αυτή τη συνθήκη. Είναι ένα έργο που δεν μας επιτρέπει να σταθούμε άνετα σε καμία πλευρά.